16 noyabr 2018, Cümə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Kor Əhədin məşhurlaşdırdığı qarmon - bu alət Azərbaycana necə gətirilib...
Kor Əhədin məşhurlaşdırdığı qarmon - bu alət Azərbaycana necə gətirilib...
10.07.2012, 10:51

Yaxud uşaq oyuncağı necə musiqi aləti oldu...

Modern.az saytı  musiqi alətləri ilə bağlı hazırladığı sililə yazılardan daha birini təqdim edir. Bu dəfə qarmonun yaranma tarixini və Azərbaycana gəlişini araşdırmağa çalışdıq.

Qarmon musiqi alətinin ilk dəfə harada yarandığını iddia etmək bir az çətindir. Çünki onun yaranması haqqında bir sıra mənbələrdə müxtəlif fikirlər qeyd olunub. Bu mənbələrdən birində qarmonun mənşəyi şumer mədəniyyəti ilə bağlanır. Bu da eramızdan əvvəl 2700-cü ilə gedib çıxır. Çində də oxşar musiqi aləti olub. Bambuk aləti uşaq oyuncağı kimi oynadırlar. Bu oyuncağı Tibetdə “şenq” adlandırırdılar. Belə ehtimal edirlər ki, qarmonun ən qədim əcdadı elə şenqdir. Bu uşaq oyuncağı sonralar Birma, Laos, Kamboca və Hindistana yayılır. Almaniyanın cənubunda yaşayan tacirlər Hindistana gəlib bu uşaq oyuncağını görüb və bəyəndikləri üçün özləri ilə aparıblar.

Uzun illərdən sonra bu uşaq oyuncağını musiqiçi və ixtiraçı Fridrix Buşman təkmilləşdirib. O, 1821-ci ildə bu uşaq oyuncağında bir sıra dəyişikliklər edir və bu alətdən dodaq qarmonu yaradır. 1822-ci ildə isə o qarmonun bir az da təkmilləşdirilmiş formasını ixtira edir. Artıq bu dodaq qarmonunun formatından çıxır. 1829-cu ildən isə bu qarmon yavaş-yavaş ayaq açıb bir sıra ölkələrə, Avropaya və o cümlədən Rusiyaya gedib çıxır. Rusiyada Kozlov, Smirnov, Vetkin və Beloborodov bu sahədə işlər görür. Beloborodov bu qarmonun üzərində işləməyə başlayır və öz həyatını bu yolda fəaliyyət göstərməyə qurban verir. 1870-ci ildə onun  təşəbbüsü ilə Moskva yaxınlığında Tula şəhərində xromatik ikicərgəli qarmon fabriki açmağa başlayır. İlk dəfə həm ağ, həm də qara dilli qarmonu ixtira edir. 1871-ci ildən isə onun işini L. Çulkov davam etdirir.

Metal dilçəkli, körüklü musiqi aləti olan qarmon  XIX əsrin ortalarından etibarən Azərbaycan xalqının mənşəyinə daxil olmuş və milli musiqi mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilmişdir.

Qarmon cazibədar səs tembrinə malikdir. Onun yan tərəfləri taxtadan, orta hissəsi dəri körüklü dördkünc qutudan ibarətdir. Qutunun içərisində ağac lövhələr üzərində xüsusi qayda ilə düzülmüş nazik metal dilcəklər yerləşdirilir. Alət sağ və sol əlin köməyi ilə körüyü açıb bağlamaqla səsləndirilir. Körük açılıb-bağlandıqda barmaqların təzyiqi ilə sıxılmış hava dillərin açdığı boşluqdan keçərək həmin metal lövhələri ehtizaza gətirir. Qarmon solo və ansambl aləti kimi geniş istifadə olunur.

Sənətşünaslıq üzə fəlsəfə doktoru, əməkdar artist, dosent, görkəmli virtuoz qarmon ifaçısı Zakir Mirzəyev qarmonun Azərbaycanda 1840-50-ci illərdən ifa olunduğunu söylədi:

“O zaman Azərbaycanda qarmon ifa edənlərdən Kərbəlayi Lətif Hüseyn oğlu, sonra isə Abutalıbın adını söyləyə bilərəm. Onlar Şuşada və eyni zamanda bütün Azərbaycanda məşhur olub. Sonra isə Azərbaycanda 1893-cü ildə Əhəd Əliyev Fərzəli oğlu (Kor Əhəd) dünyaya gəlir və iki yaşına çatanda onun gözləri zəifləməyə başlayır. Üç yaşı olanda isə gözləri tamamilə tutulur və o dünya işığından məhrum olur. Valideynləri ona 12 dilli qarmon alırlar və bu qarmon onun üçün bir təsəlli olur. O, qarmonu ifa edəndə hələ qara dillər kəşf olunmamışdı. Kor Əhəd iyirmi yaşına çatana kimi ağ dillərdə ifa edirdi. Hətta Cabbar Qaryağdı belə onun vurğunu olmuşdu“.

Zakir Mirzəyev qeyd edir ki, Azərbaycanda qarmon musiqi aləti sırf  Kor Əhədin  adı ilə bağlıdır: “O, həm qarmonda, həm sazda, həm də piano da çox mükəmməl ifa edirdi. Onun ilk tələbələrindən Teyyub Dəmirovun adını çəkə bilərəm. O dəfdə ifa edirdi və Əhədin barmaqlarına baxa-baxa qarmonda da ifa etməyi öyrənib. Qadınlardan isə Brilliant Dadaşovanın anası Qızxanım onun tələbəsi olub. Sonra isə qarmonu təkmilləşdirilmiş və texniki üsullarla çox gözəl zənginləşdirmiş Məmmədağa Ağayev və Hacıbala Dadaşov ( Kor Hacıbala) gəldi. Həmçinin Kor Əhədin tələbələrindən Salyanlı Rzanın da adını qeyd edə bilərəm. Bunların hər biri qarmonun yaxın və uzaq Şərqdə geniş yayılmasında müstəsna rol oynayıblar. Sonra isə Adil Hüseynov öz qarmon fəaliyyəti ilə meydana gəldi. Teyyub Dəmirovun tələbəsi Abbas Abbasov, sonra Məmmədağa Ağayevin tələbəsi Musa Həsənov var idi“ .

60-cı illərdən sənətşünas və dosent Zakir Mirzəyev fəaliyyət göstərməyə başlayır. O, 1960-cı ildən efirə çıxır və yazıları da qızıl fondda saxlanır.  1964-cü ildən isə Zakir Mirzəyevin qarmon sənətində öz stili əmələ gəldi və  “Muğam və rəqs” adlı musiqi bəstələdi. Onun bəstələdiyi 100-ə qədər rəqslərdən 60-a yaxını efirdə səslənir. “Azərbaycan xalq musiqisində qarmonun rolu və əhəmiyyəti”  mövzusundan ibarət dissertasiya işini müdafiə edib alimlik dərəcəsi almışdır. İlk olaraq böyük bəstəkarımız, xalq artisti, bəstəkar Tofiq Bakıxanavun bir saylı üç hissəli simfonik konsertini virtuoz qarmon ifaçısı Zakir Mirzəyev Niyazi adına Dövlət Simfonik orkestr ilə ifa edib. Bununla da o, qarmonun necə bir musiqi aləti olduğunun sübutu idi. Bu əsəri ifa etməkdə Zakir Mirzəyevin əsas məqsədi qarmon musiqi alətinin bir daha nəyə qadir olduğunu sübut etmək idi.

1960-cı ildə İsfəndiyar Coşqun, 1965- ci ildə Teyyub Teyyub oğlu,  1966- cı ildə Həmid Haqverdiyev, Vaqif Şıxıyev, 1972-ci ildə isə Aftandil İsrafilov öz yeniliklərini barmaqlarına ötürərək öz stilini yaratdı, sonra isə Xanlar Cəfərov, Aydın Əliyev, Əhsən Rəhmanlı, Etibar Qasımbəyli və başqaları meydana çıxır. 80-82-ci illərdə isə Aslan İlyasov və başqaları bu sahədə fəaliyyət göstərib.

Qarmon sənətinin inkişafı yolunda müəllimlərin də xüsusi rolunu qeyd etmək olar. Onlardan Xeyrullah Dadaşov, Əlövsət Piriyev, Hüseyn Həsənov, Baxşəli Əliyev, Əhsən Rəhmanlı, Sərraf müəllim və Zakir Mirzəyevin xüsusi xidmətləri olub.   

Qarmon ifaçısı Aftandil İsrafilov qarmon musiqi alətinin Azərbaycana XIX- əsrdən gəlib çıxdığını söylədi:

“Qarmon Kor Əhəd adlanan bir qarmon ifaçısının adı ilə bağlıdır. Ondan sonra isə Teymur Dəmirov, Məmmədağa Ağayev, Abbas Abbasov, Fəttah Hüseynov , Məlik, Bədəl. Ağahüseyn çox gözəl qarmon sənətkarlarıdır. İndi də onların bir nümayəndəsi və yadigarı Musa müəllim sağdır. Bu sadaladığım qarmon ifaçılarından hər birini öz ifa tərzi var idi. Bunların içərisində qadınlar da xüsusi yerə sahib idi. Ən virtuozu Dadaşovlar nəslindən olan Qızxanım Dadaşova idi. Kübra, Məryəm, Xurma və digər xanımların da adını qeyd edə bilərəm, amma indi gənc nəsildən isə Gövhər xanım və başqaları da var. Bu da bir fəxrdir ki, qarmon ifaçılarında belə bir inkişaf var“ .

Könül Səid


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
“Fransanın qeyri-adekvat siyasəti ATƏT Minsk qrupunda iştirakını şübhə altına alır” - Türkiyəli ekspert
16.11.2018, 20:54

“Fransanın qeyri-adekvat siyasəti ATƏT Minsk qrupunda iştirakını şübhə altına alır” - Türkiyəli ekspert

Azərbaycan güləşçisi dünya çempionatının finalında
16.11.2018, 20:39

Azərbaycan güləşçisi dünya çempionatının finalında

Azərbaycanla Rusiya arasında Birgə Bəyanat imzalandı
16.11.2018, 20:28

Azərbaycanla Rusiya arasında Birgə Bəyanat imzalandı

Prezident ali təhsil sisteminin beynəlxalq rəqabətliliyinin artırılması üzrə Dövlət Proqramını təsdiqlədi
16.11.2018, 20:15

Prezident ali təhsil sisteminin beynəlxalq rəqabətliliyinin artırılması üzrə Dövlət Proqramını təsdiqlədi

26 ton zərərli kartof məhv edildi - FOTO
16.11.2018, 20:01

26 ton zərərli kartof məhv edildi - FOTO

Bakıda liftin mühərriki yandı -  2 nəfər xilas edildi
16.11.2018, 19:51

Bakıda liftin mühərriki yandı - 2 nəfər xilas edildi

Azərbaycan klubu liqadan uzaqlaşdırıldı – Səbəb
16.11.2018, 19:40

Azərbaycan klubu liqadan uzaqlaşdırıldı – Səbəb

İsrail növbədənkənar seçkiyə gedir
16.11.2018, 19:24

İsrail növbədənkənar seçkiyə gedir

Abel Məhərrəmovu əvəzləyən İradə Əliyeva kimdir? - DOSYE   
16.11.2018, 19:17

Abel Məhərrəmovu əvəzləyən İradə Əliyeva kimdir? - DOSYE  

"Qarabağla bağlı beynəlxalq tribunal yaradılsın" -  Azay Quliyev
16.11.2018, 19:15

"Qarabağla bağlı beynəlxalq tribunal yaradılsın" - Azay Quliyev

Türkiyədə 723 terrorçu təslim olub
16.11.2018, 18:51

Türkiyədə 723 terrorçu təslim olub

Putin Paşinyana zəng etdi
16.11.2018, 18:42

Putin Paşinyana zəng etdi

Vergilər Nazirliyi kollegiyasının yeni tərkibi təsdiq edilib
16.11.2018, 18:31

Vergilər Nazirliyi kollegiyasının yeni tərkibi təsdiq edilib

Sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilən fəaliyyət növlərinin sayı artırılır
16.11.2018, 18:21

Sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilən fəaliyyət növlərinin sayı artırılır

Prezident məktəb tikintisinə 1 milyon ayırdı
16.11.2018, 18:10

Prezident məktəb tikintisinə 1 milyon ayırdı

Yol tikintisinə 1.5 milyon manat ayrıldı
16.11.2018, 18:00

Yol tikintisinə 1.5 milyon manat ayrıldı

Mədəniyyət Nazirliyi Çində keçirilən festivalda iştirak edib - FOTO
16.11.2018, 17:52

Mədəniyyət Nazirliyi Çində keçirilən festivalda iştirak edib - FOTO

Prezident: “Azərbaycan tarixi nailiyyət əldə edib”
16.11.2018, 17:49

Prezident: “Azərbaycan tarixi nailiyyət əldə edib”

“Hər ailə ağac əksin” aksiyası davam edir
16.11.2018, 17:49

“Hər ailə ağac əksin” aksiyası davam edir

Gənclərə yeni VƏD - Komitə sədri AÇIQLADI
16.11.2018, 17:47

Gənclərə yeni VƏD - Komitə sədri AÇIQLADI

Paytaxtın iki əsas yeni yolu istifadəyə veriləcək - Saleh Məmmədov
16.11.2018, 17:38

Paytaxtın iki əsas yeni yolu istifadəyə veriləcək - Saleh Məmmədov

Abunəçilər “Nar”-ın Müştəri xidmətinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir
16.11.2018, 17:33

Abunəçilər “Nar”-ın Müştəri xidmətinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir

İstirahət günləri səyahətə çıxanlar üçün hava PROQNOZU
16.11.2018, 17:28

İstirahət günləri səyahətə çıxanlar üçün hava PROQNOZU

Ələt-Astara yolunun ödənişli olacağı vaxt açıqlandı
16.11.2018, 17:21

Ələt-Astara yolunun ödənişli olacağı vaxt açıqlandı

Gömrük Akademiyasında Milli Dirçəliş günü qeyd olundu
16.11.2018, 17:20

Gömrük Akademiyasında Milli Dirçəliş günü qeyd olundu

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ
16.11.2018, 17:19

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ

Dizel və benzinlə işləyən maşınlara qadağa qoyulur
16.11.2018, 17:05

Dizel və benzinlə işləyən maşınlara qadağa qoyulur

Koordinasiya Şurası Türkiyə Səfirliyi ilə əməkdaşlığı genişləndirir
16.11.2018, 16:57

Koordinasiya Şurası Türkiyə Səfirliyi ilə əməkdaşlığı genişləndirir

BDU-nun rektoru vəzifəsinin icrası bu xanıma həvalə edildi
16.11.2018, 16:51

BDU-nun rektoru vəzifəsinin icrası bu xanıma həvalə edildi

Bərdədə yolu keçən piyadanı maşın vurub öldürdü
16.11.2018, 16:48

Bərdədə yolu keçən piyadanı maşın vurub öldürdü

Leyla Əliyeva ekologiya ilə bağlı konfransda iştirak etdi
16.11.2018, 16:42

Leyla Əliyeva ekologiya ilə bağlı konfransda iştirak etdi

ABŞ İran sanksiyaları üzrə nümayəndələrini Bakıya göndərdi - Bu, sonuncudur...
16.11.2018, 16:35

ABŞ İran sanksiyaları üzrə nümayəndələrini Bakıya göndərdi - Bu, sonuncudur...

Miqrasiya xidmətinin rəisi əcnəbilərin ev problemindən yazdı
16.11.2018, 16:32

Miqrasiya xidmətinin rəisi əcnəbilərin ev problemindən yazdı

Xızıda heyvan oğruları tutuldu
16.11.2018, 16:30

Xızıda heyvan oğruları tutuldu

Azercell-in ödənişsiz ingilis dili kurslarında 50 jurnalist iştirak edəcək
16.11.2018, 16:20

Azercell-in ödənişsiz ingilis dili kurslarında 50 jurnalist iştirak edəcək

Azərbaycandan keçən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin yenidən qurulması başa çatır
16.11.2018, 16:14

Azərbaycandan keçən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin yenidən qurulması başa çatır

Musiqili Teatr uşaqları payız tətilində sevindirəcək - FOTO
16.11.2018, 16:08

Musiqili Teatr uşaqları payız tətilində sevindirəcək - FOTO

5 nəfərin faciəli şəkildə ölümü ilə bağlı cinayət işi açıldı - RƏSMİ
16.11.2018, 16:02

5 nəfərin faciəli şəkildə ölümü ilə bağlı cinayət işi açıldı - RƏSMİ

“İƏT Modeli” - 2018 Beynəlxalq Münasibətlər Akademiyasına start verildi
16.11.2018, 16:00

“İƏT Modeli” - 2018 Beynəlxalq Münasibətlər Akademiyasına start verildi

“Palmali” rəsmən müflis elan edildi
16.11.2018, 15:55

“Palmali” rəsmən müflis elan edildi

Paşinyan Azərbaycanla sərhədə gəldi
16.11.2018, 15:50

Paşinyan Azərbaycanla sərhədə gəldi

ABŞ Gülənlə bağlı iddiaları inkar etdi
16.11.2018, 15:43

ABŞ Gülənlə bağlı iddiaları inkar etdi

Dövlət Miqrasiya Xidmətinin mobil tətbiqi hazırlanır
16.11.2018, 15:36

Dövlət Miqrasiya Xidmətinin mobil tətbiqi hazırlanır

Şeyx Almaniyaya gedir
16.11.2018, 15:30

Şeyx Almaniyaya gedir

ADU-da SEMİNAR: “Sanskrit dili qədim və zəngin dil kimi”
16.11.2018, 15:25

ADU-da SEMİNAR: “Sanskrit dili qədim və zəngin dil kimi”

İlham Əliyev Sumqayıtdan Bakıya qatarla gəldi - FOTOLAR
16.11.2018, 15:18

İlham Əliyev Sumqayıtdan Bakıya qatarla gəldi - FOTOLAR

Əhliman Əmiraslanov üçün özəl gün - FOTO
16.11.2018, 15:15

Əhliman Əmiraslanov üçün özəl gün - FOTO

Nazirlik orta məktəbdə robot texnika laboratoriyası yaratdı
16.11.2018, 15:10

Nazirlik orta məktəbdə robot texnika laboratoriyası yaratdı

Putin Lukaşenko və Nazarbayevə zəng etdi
16.11.2018, 15:04

Putin Lukaşenko və Nazarbayevə zəng etdi

Siqaret zavodu istifadəyə verildi - FOTOLAR
16.11.2018, 15:00

Siqaret zavodu istifadəyə verildi - FOTOLAR

ARXİV