Cənubi Qafqaz tarixən müxtəlif mədəniyyətlərin kəsişdiyi məkan olub və bu coğrafiyada formalaşan memarlıq irsi də həmin çoxqatlı tarixi əks etdirir. Bugünkü Ermənistan ərazisində, xüsusilə İrəvan və ətraf bölgələrdə əsrlər boyu Azərbaycan-türk müsəlman mədəniyyətinə aid çoxsaylı abidələrin mövcud olduğu tarixi mənbələrdə geniş şəkildə qeyd olunur. Lakin XX əsr ərzində baş verən siyasi dəyişikliklər, müharibələr və ideoloji yanaşmalar nəticəsində bu irsin böyük hissəsi günümüzə gəlib çatmayıb.
Tarixi sənədlər və araşdırmalar göstərir ki, XVI-XVIII əsrlərdə İrəvan şəhəri mühüm inzibati və ticarət mərkəzlərindən biri olub. Bu dövrdə şəhərdə Şah Abbas, Sərdar, Hacı Novruzəli kimi məscidlər fəaliyyət göstərib, eyni zamanda karvansaralar, hamamlar və digər memarlıq nümunələri şəhərin simasını formalaşdırıb. Bu tikililər həm də sosial və mədəni həyatın əsas elementlərindən biri idi. Lakin sonrakı dövrlərdə bu abidələrin böyük hissəsi ya dağıdılıb, ya da zamanla tamamilə yoxa çıxıb.
Bu gün həmin irsdən qismən qorunub saxlanılan nadir nümunələrdən biri Göy məscid hesab olunur. Bununla belə, onun ilkin funksiyası və tarixi kimliyi ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Məscidin hazırda daha çox mədəni obyekt və muzey kimi təqdim olunması da bu müzakirələri daha da aktuallaşdırır.
SSSRi dövründə isə dini tikililərə qarşı ümumi mənfi münasibət hökm sürürdü və bu siyasət yalnız müsəlman abidələrinə deyil, digər dini obyektlərə də təsir edirdi. Bir çox məscidlər anbar, klub və ya digər təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə olunur, bəziləri isə tamamilə dağıdılırdı. Bu proses nəticəsində regionun dini-mədəni xəritəsi ciddi şəkildə dəyişib.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra isə vəziyyət yeni siyasi reallıqlar fonunda daha fərqli istiqamətdə inkişaf etməyə başladı. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin kəskinləşməsi Ermənistanın Azərbaycana məxsus mədəni irsinə qarşı hücumu ilə nəticələndi.
Son illərdə regionda sülh danışıqlarının intensivləşməsi fonunda mədəni irs məsələsi yenidən aktuallaşıb. Ekspertlər hesab edir ki, davamlı sülhün təmin olunması üçün yalnız siyasi razılaşmalar kifayət deyil. Tarixi yaddaş, mədəni irs və qarşılıqlı hörmət kimi amillər də bu prosesin ayrılmaz hissəsidir. Xüsusilə, itirilmiş və ya dəyişdirilmiş abidələrin taleyinə obyektiv yanaşma, onların bərpası və qorunması istiqamətində addımlar etimad mühitinin formalaşmasına töhfə verə bilər.
Bu baxımdan, Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsinin qorunması iki ölkə arasındakı gələcək münasibətlərin açarıdır. Bu irsin necə qiymətləndiriləcəyi, qorunacağı və ya bərpa ediləcəyi regionda uzunmüddətli sabitliyin və əməkdaşlığın mühüm göstəricilərindən biri kimi çıxış edir. Eyni zamanda isə işğal dövründə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgəsində yerləşən müxtəlif tarixi, dini abidələrimizin xarabalıqlar içərisində saxlanılması unudulmayacaq yaddaşdır.
Modern.az xarici jurnalistlər tərəfindən işğal dövründə bu bölgədə olan tarixi irsimizin necə baxımsız hala salındığını göstərən fotoları təqdim edir:
