15 İyun - Milli Qurtuluş Günü Azərbaycanın müasir tarixində dövlətçilik ənənələrinin qorunması və siyasi sabitliyin bərpası ilə əlaqələndirilən ən mühüm tarixlərdən biridir. 1993-cü ildə ümumilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ölkənin üzləşdiyi dərin siyasi böhran, iqtisadi tənəzzül və təhlükəsizlik təhdidləri fonunda baş vermiş, sonrakı inkişaf mərhələsinin əsasını qoymuşdu.
Bu əlamətdar gün münasibətilə Modern.az müxtəlif ölkələrdən olan siyasi ekspertlərin fikirlərini öyrənib.
Modern.az-a açıqlamasında türkiyəli ekpert İmbat Muğlu bildirib ki, 1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan tarixində təkcə lider dəyişikliyi deyil, eyni zamanda dövlətin parçalanmaq təhlükəsindən çıxarılaraq institusional sabitliyə yönəldilməsi prosesi kimi qiymətləndirilir:
“Məhz buna görə də bir çox tarixçi və politoloq 1993-cü ili müasir Azərbaycan dövlətinin yenidən qurulduğu dönüş nöqtəsi hesab edir. Həmin dövrdə Azərbaycan ciddi siyasi və təhlükəsizlik problemləri ilə üz-üzə idi. Bir tərəfdən Ermənistanla Birinci Qarabağ müharibəsi davam edir, digər tərəfdən isə daxili siyasi çəkişmələr və iqtisadi böhran dövlət institutlarının fəaliyyətini zəiflədirdi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra əsas məqsəd mərkəzi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi və siyasi sabitliyin təmin edilməsi oldu. Dövlət qurumlarının yenidən formalaşdırılması, konstitusiya əsaslarının gücləndirilməsi və təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılması sonrakı illərdəki inkişafın təməlini qoydu.
İqtisadi sahədə qəbul edilən qərarlar da uzunmüddətli nəticələr verdi. Xüsusilə, 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxışını təmin etdi. Bu müqavilə sayəsində ölkəyə əhəmiyyətli həcmdə xarici investisiyalar cəlb olundu və enerji gəlirləri iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrildi. Sonrakı dövrdə həyata keçirilən neft və qaz layihələri Azərbaycanın regional və qlobal enerji təhlükəsizliyində mühüm aktor kimi mövqeyinin möhkəmlənməsinə töhfə verdi”.
Ekspert qeyd edib ki, xarici siyasətdə isə balanslaşdırılmış və çoxşaxəli yanaşma formalaşdırılıb:
“Azərbaycan həmin gündən həm regional güclərlə, həm də Qərb ölkələri ilə münasibətlərini inkişaf etdirməyə çalışdı. Bu strategiya ölkəyə hər hansı güc mərkəzindən tam asılı vəziyyətə düşmədən milli maraqlarını əsas götürən müstəqil xarici siyasət yürütmək imkanı verdi. Bu gün Azərbaycanın müxtəlif beynəlxalq platformalarda müstəqil mövqe nümayiş etdirə bilməsinin əsasında məhz həmin dövrdə formalaşdırılmış diplomatik yanaşmanın dayandığı hesab olunur.
Bununla yanaşı, dövlət institutlarının gücləndirilməsi və iqtisadi imkanların genişlənməsi Azərbaycanın müdafiə potensialının artırılmasına da şərait yaratdı. Bu proses sonrakı illərdə ölkənin regional təsir imkanlarının genişlənməsinə səbəb olan mühüm amillərdən birinə çevrildi.
Nəticə etibarilə, 1993-cü ildən sonra qəbul edilən siyasi qərarların Azərbaycanın bu gün Cənubi Qafqazın aparıcı aktorlarından birinə çevrilməsində mühüm rol oynadığını söyləmək olar. Siyasi sabitliyin təmin olunması, enerji resurslarına əsaslanan iqtisadi inkişaf, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və balanslı xarici siyasət kursu ölkənin müstəqilliyinin daha da möhkəmlənməsinə və regional mövqeyinin güclənməsinə töhfə verən əsas amillər kimi ön plana çıxır".
Pakistandan olan beynəlxalq əlaqələr üzrə ekspert Xalid Əkrəm isə deyib ki, Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə bağlı olan bu gün Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunmasında həlledici dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir:
“15 İyun - Azərbaycanın Milli Qurtuluş Günüdür. Bu tarix ölkənin siyasi və tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə bağlı olan bu gün Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunmasında həlledici dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Milli Qurtuluş Günü yalnız siyasi hadisə deyil, eyni zamanda ölkənin ağır sınaqlardan keçərək milli birlik və dövlətçilik ənənələrini qoruyub saxlamasının rəmzi hesab olunur.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ciddi siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşmişdi. Siyasi sabitsizlik, iqtisadi tənəzzül və təhlükəsizlik təhdidləri dövlətin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərirdi. 1993-cü ildən sonra qəbul edilən idarəçilik qərarları ilk növbədə ölkədə sabitliyin bərpasına və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsinə yönəldildi. Bu siyasət daxili parçalanmanın qarşısını almağa, daha funksional idarəetmə sisteminin formalaşdırılmasına və dövlət quruculuğu prosesinin sürətlənməsinə şərait yaratdı. Sabitliyin təmin olunması ilə Azərbaycan diqqətini böhranların idarə edilməsindən uzunmüddətli inkişaf və milli quruculuq proseslərinə yönəldə bildi.
Həmin dövrün ən mühüm nailiyyətlərindən biri güclü iqtisadi təməlin formalaşdırılması oldu. 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın enerji sektorunu iri beynəlxalq investisiyalar üçün açdı. Bu qərar ölkəyə kapital, müasir texnologiyalar və qlobal tərəfdaşlıqlar gətirdi, infrastrukturun inkişafına və iqtisadi dirçəlişə mühüm töhfə verdi. Eyni zamanda Azərbaycan regionun mühüm enerji istehsalçılarından birinə çevrilərək strateji əhəmiyyətini artırdı”.
X.Əkrəm söyləyib ki, xarici siyasət sahəsində isə Azərbaycan tədricən daha müstəqil və balanslaşdırılmış kurs formalaşdırdı:
“Müxtəlif beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməklə yanaşı, milli maraqları əsas götürən siyasət yürüdən ölkə hər hansı bir güc mərkəzindən həddindən artıq asılı vəziyyətə düşməkdən yayınmağı bacardı. Bu çevik yanaşma Azərbaycanın diplomatik mövqeyini gücləndirdi və onun Cənubi Qafqazda təsir imkanlarını artırdı.
Zaman keçdikcə həmin siyasi və iqtisadi qərarlar Azərbaycanın daha sabit, özünəinamlı və güclü dövlətə çevrilməsinə töhfə verdi. İdarəetmənin təkmilləşdirilməsi, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq əlaqələrin şaxələndirilməsi ölkənin müstəqilliyinin möhkəmlənməsində və regional nüfuzunun artmasında mühüm rol oynadı.
Bu gün Milli Qurtuluş Günü Azərbaycanın tarixindəki həmin taleyüklü dönüş nöqtəsini xatırladan əlamətdar tarix kimi qeyd olunur. Bu gün göstərir ki, güclü liderlik və siyasi sabitlik gənc bir dövlətin taleyini müəyyənləşdirə bilər. 1993-cü ildən sonrakı dövr çox vaxt müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin təməli kimi qiymətləndirilir və ölkənin regional, eləcə də qlobal proseslərdə daha fəal, dayanıqlı və təsirli aktora çevrilməsinin əsasını təşkil edən mərhələ hesab olunur”.
İtaliyalı politoloq Karlo Marino Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişini Azərbaycanın süqut olmaqdan xilası kimi dəyərləndirib:
“Azərbaycanın siyasi tarixi və xarici siyasəti üzrə mütəxəssis kimi qətiyyətlə deyə bilərəm ki, Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda hakimiyyətə qayıdışı sadəcə siyasi hakimiyyət dəyişikliyi deyildi. Bu, Azərbaycanı dövlətçiliyin süqutu təhlükəsindən xilas edərək yenidən sabit inkişaf yoluna çıxaran tarixi xilaskarlıq missiyası idi. Həmin dövrün bugünkü müstəqil xarici siyasətin formalaşmasına necə zəmin yaratdığını anlamaq üçün ilk növbədə 1992–1993-cü illərdə ölkənin üzləşdiyi mövcudluq xarakterli böhranları nəzərə almaq lazımdır: Qarabağda ağır müharibə şəraiti, Azərbaycan ərazilərinin 20 faizinin işğalı, bir milyondan artıq məcburi köçkün, 1000 faizdən çox hiperinflyasiya və Bakının özündə fəaliyyət göstərən müxtəlif silahlı qruplaşmalar.
1993-1997-ci illər arasında qəbul edilən siyasi qərarlar Azərbaycanın dövlətçilik əsaslarını yenidən formalaşdırdı və ölkənin gələcəkdə regionun aparıcı güclərindən birinə çevrilməsinin təməlini qoydu.
Heydər Əliyevin ilk və ən mühüm qərarı dövlətin legitim güc üzərində inhisarını bərpa etmək oldu. Hakimiyyətə gəldiyi zaman o, Surət Hüseynovun silahlı birləşmələri və müxtəlif yarıhərbi qruplaşmalar kimi ciddi təhlükələrlə üzləşmişdi. Bu problemlərin aradan qaldırılması üçün qeyri-qanuni silahlı dəstələr ləğv edildi, mərkəzi hakimiyyətə sadiq olmayan hərbi rəhbərlik vəzifələrdən uzaqlaşdırıldı və vahid komandanlıq altında peşəkar Milli Ordu formalaşdırıldı.
1994-cü ildə Bişkek Protokolu kimi tanınan kövrək atəşkəs razılaşması əldə edildi və bununla da münaqişə faktiki olaraq donduruldu. Bu addım işğal altındakı ərazilərin geri qaytarılmasını təmin etməsə də, daha böyük itkilərin qarşısını aldı. Aktiv hərbi əməliyyatların dayandırılması sonrakı iqtisadi və diplomatik təşəbbüslərin həyata keçirilməsi üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
İqtisadi sahədə ən transformativ qərar 1994-cü il sentyabrın 20-də dünyanın aparıcı enerji şirkətlərindən ibarət konsorsiumla (BP, Amoco, UNOCAL, LUKoil və digərləri) 30 illik Məhsulun Pay Bölgüsü Sazişinin – “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması oldu.
Heydər Əliyev Xəzər enerji ehtiyatlarının ixracında Rusiyanın inhisarından asılı qalmaq əvəzinə, alternativ marşrutların yaradılması strategiyasını seçdi. Bu siyasətin ən mühüm nəticəsi Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) əsas ixrac neft kəmərinin reallaşdırılması oldu”.
Ekspert çoxvektorlu enerji siyasətinin üç mühüm nəticəsi olduğunu qeyd edərək, bunları deyib:
“Birincisi, dövlət potensialını gücləndirdi. Neft gəlirləri ilkin mərhələdə məhdud olsa da, sonrakı illərdə sürətlə artaraq Azərbaycanın müstəqil dövlət institutları qurmasına imkan yaratdı.
İkincisi, Qərb dövlətlərinin maraqlarını Azərbaycana bağladı. ABŞ, Böyük Britaniya və Türkiyə Azərbaycanın sabitliyi və müstəqilliyində birbaşa maraqlı tərəflərə çevrildilər.
Üçüncüsü, Rusiyanın təsir rıçaqlarını zəiflətdi. 2006-cı ildə BTC kəmərinin istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycan həm Rusiyanı, həm də İranı yan keçən enerji ixrac marşrutuna sahib olan ilk postsovet ölkəsinə çevrildi.
Müharibənin dayandırılması və enerji müqavilələrinin imzalanmasından sonra Heydər Əliyev dövlət hakimiyyətinin hüquqi əsaslarını möhkəmləndirməyə başladı. 1995-ci ildə referendum yolu ilə qəbul edilən Konstitusiya güclü prezident idarəetmə modelini formalaşdırdı.
Konstitusiya hakimiyyət bölgüsü prinsipini təsbit etsə də, 1990-cı illərin reallıqları baxımından daha vacib məqam dövlət sərhədlərinin zorla dəyişdirilməsinə və ərazi bütövlüyünün pozulmasına yönəlmiş fəaliyyətlərin qadağan olunması idi.
Bu hüquqi çərçivə 1990–1993-cü illərin siyasi xaosuna və parlament daxilindəki qarşıdurmalara son qoydu. Xarici investorlar və beynəlxalq tərəfdaşlar üçün Azərbaycan proqnozlaşdırıla bilən dövlətə çevrildi. Məhz bu proqnozlaşdırıla bilənlik uzunmüddətli müqavilələrin bağlanmasına şərait yaratdı.
1990-cı illərin kontekstində Heydər Əliyevin daxili təhlükəsizlik siyasəti effektiv nəticələr verdi. 1995-ci ilin martında keçmiş Baş nazir Surət Hüseynova bağlı Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstəsinin (OPON) çevriliş cəhdi yatırıldı və Azərbaycanın hərbi qruplaşmaların nəzarət etdiyi parçalanmış ərazilərə çevrilməsinin qarşısını alındı. Gürcüstanın 1990-cı illərin əvvəllərində yaşadığı xaos və Moldovanın Dnestryanı bölgəsindəki vəziyyət belə risklərin real olduğunu göstərirdi. Güclü və vahid hakimiyyət mərkəzi Bakının beynəlxalq danışıqlarda daxili birlik mövqeyindən çıxış etməsinə imkan verdi.
1993–1997-ci illərdə qəbul edilən qərarlar Azərbaycanın bu gün həyata keçirdiyi müstəqil xarici siyasətin struktur əsaslarını formalaşdırdı. Bu siyasət nə Rusiyayönlü, nə də Qərbyönlüdür – onun əsas prinsipi Azərbaycan milli maraqlarının qorunmasıdır.
Bu gün Azərbaycan Cənubi Qafqazda daimi xarici hərbi bazaların yerləşmədiyi yeganə dövlətdir. Ermənistan ərazisində Rusiya hərbi bazaları fəaliyyət göstərdiyi, Gürcüstan isə NATO ilə inteqrasiya xəttini seçdiyi halda, Azərbaycan öz müdafiə qabiliyyətini müstəqil şəkildə maliyyələşdirir. İllik milyardlarla dollar həcmində müdafiə xərclərinin əsas mənbəyi enerji gəlirləridir. Heydər Əliyevin 1994-cü ildə yalnız Rusiya ilə deyil, müxtəlif beynəlxalq konsorsiumlarla əməkdaşlıq etməsi Azərbaycana həm maliyyə, həm də siyasi suverenlik qazandırdı.
Bu gün müşahidə olunan xarici siyasət modeli – Qoşulmama Hərəkatında fəal iştirak, NATO ilə strateji tərəfdaşlıq və eyni zamanda Rusiya ilə sıx iqtisadi münasibətlərin qorunması – məhz 1993–1995-ci illərdə formalaşdırılmış kursun davamıdır.
1994-cü ildə Heydər Əliyev bir tərəfdən MDB-nin kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərində iştirak edir, digər tərəfdən isə “Əsrin müqaviləsi”ni Qərb şirkətləri ilə imzalayırdı. Bu prinsip Rusiyanın sərt reaksiyasının qarşısını aldı və bu gün də Azərbaycanın xarici siyasətində istifadə olunan balans strategiyasının əsasını təşkil etdi.
1990-cı illərdə peşəkar ordunun qurulması və enerji gəlirlərinin dərhal istehlaka yönəldilməyərək strateji məqsədlər üçün toplanması sonradan 2020-ci ildə baş verən İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə də təsir göstərdi. Həmin dövrdə Azərbaycanın hərbi büdcəsi Ermənistanın bütün dövlət büdcəsini üstələyirdi. 2020-ci ildə əldə edilən qələbə, əslində, 1990-cı illərdə həyata keçirilən hərbi və iqtisadi konsolidasiya siyasətinin məntiqi nəticəsi idi.
Heydər Əliyev Azərbaycanı təsadüf nəticəsində xilas etmədi. O, üç əsas və strateji qərar qəbul etdi: birincisi, ərazi itkilərinin qarşısını almaq üçün müharibəni dayandırmaq, hətta bunun müqabilində dondurulmuş münaqişə reallığını qəbul etmək; ikincisi, enerji resurslarını beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsilə iqtisadi gücə çevirmək və maliyyə müstəqilliyi qazanmaq; üçüncüsü isə daxili parçalanmanı aradan qaldıraraq vahid dövlət idarəçiliyi formalaşdırmaq.
Əgər 1993–1997-ci illərdə bu qərarlar qəbul edilməsəydi, Azərbaycanın uğursuz dövlətə çevrilməsi, xarici təsir dairəsinə düşməsi və ya daxili qarşıdurmalar girdabında qalması ehtimalı yüksək idi. Əvəzində isə Azərbaycan bu gün Avrasiyanın mühüm enerji mərkəzlərindən biri, öz gücü hesabına ərazi bütövlüyünü bərpa etmiş dövlət və xarici siyasət prioritetlərini müstəqil müəyyən edən regional orta güc statusuna malik ölkədir.
Məhz bu, 1993-cü ildə başlayan dönüşün və Heydər Əliyevin siyasi irsinin ən mühüm nəticəsi hesab olunur”.
Ukraynalı politoloq Stanislav Jelixovski isə qeyd edib ki, Azərbaycanın suverenliyini və manevr imkanlarını qoruyan xarici siyasət çərçivəsinin formalaşdırılması ən böyük nailiyyət olub:
"Milli Qurtuluş Günü Azərbaycanda təkcə tarixi bir anma günü kimi deyil, ölkənin tarixində həlledici mərhələdə dövlətin konsolidasiyasının rəmzi kimi də dəyərləndirilir. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin yenidən hakimiyyətə qayıdışından sonra qəbul edilən siyasi qərarlar dövlət institutlarının sabitləşdirilməsinə, mərkəzi idarəetmənin gücləndirilməsinə və uzunmüddətli strateji planlaşdırma üçün zəruri şəraitin yaradılmasına xidmət etdi.
Həmin dövrün ən mühüm nailiyyətlərindən biri, böyük regional və qlobal güclərlə münasibətləri balanslaşdırmağa əsaslanan, eyni zamanda Azərbaycanın suverenliyini və manevr imkanlarını qoruyan xarici siyasət çərçivəsinin formalaşdırılması oldu. Neft və qaz layihələri, eləcə də nəqliyyat dəhlizləri daxil olmaqla enerji diplomatiyasının inkişafı, Azərbaycanı ciddi daxili çətinliklərlə üzləşmiş yeni müstəqil dövlətdən tədricən mühüm geosiyasi aktora çevirdi.
Bu qərarların uzunmüddətli əhəmiyyəti bu gün daha aydın görünür. Azərbaycan artıq yalnız regional rəqabətin obyekti deyil, Cənubi Qafqazda siyasi və iqtisadi prosesləri formalaşdıran əsas aktorlardan birinə çevrilib. Enerji təhlükəsizliyi, Şərq-Qərb bağlantıları və regional nəqliyyat təşəbbüslərində ölkənin rolu xüsusilə Rusiya–Ukrayna müharibəsinin yaratdığı geosiyasi dəyişikliklər və Avrasiya ticarət marşrutlarının yenidən formalaşması fonunda əhəmiyyətli dərəcədə artıb.
Daha geniş regional baxış bucağından yanaşdıqda, Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, dayanıqlı suverenlik təkcə hərbi gücdən deyil, həm də güclü institutlardan, iqtisadi dayanıqlıqdan, strateji infrastrukturdan və müstəqil xarici siyasət yürütmək bacarığından asılıdır. Bu amillər müasir parçalanmış beynəlxalq sistemdə strateji muxtariyyəti qorumağa çalışan orta ölçülü dövlətlər üçün getdikcə daha kritik əhəmiyyət kəsb edir".
Onun fikrincə, Ukrayna perspektivindən baxıldıqda Azərbaycanın təcrübəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir:
"Çünki hər iki ölkə uzun illər ərzində mürəkkəb geosiyasi mühitdə suverenlik və strateji müstəqilliyi qorumağa çalışıb. Tarixi inkişaf yolları fərqli olsa da, Kiyev və Bakı güclü dövlət institutlarının, şaxələndirilmiş beynəlxalq tərəfdaşlıqların, enerji və nəqliyyat bağlantılarının, həmçinin hər bir xalqın öz gələcəyi ilə bağlı müstəqil qərar vermək hüququnun əhəmiyyətini bölüşür. Son illərdə Qara dəniz–Xəzər regionunun və Orta Dəhlizin artan əhəmiyyəti Ukrayna ilə Azərbaycan arasında ticarət, logistika, enerji təhlükəsizliyi və regional sabitlik sahələrində yeni əməkdaşlıq imkanları yaradıb.
Bu gün Avropa yeni enerji marşrutları, nəqliyyat dəhlizləri və təhlükəsizlik tərəfdaşlıqları axtararkən Cənubi Qafqazın strateji əhəmiyyəti getdikcə artır. Bu kontekstdə Azərbaycanın 1990-cı illərdə daxili sabitləşməyə fokuslanan dövlətdən öz diplomatik və iqtisadi gündəliyi olan regional aktora çevrilməsi xüsusilə önəmlidir. Öz suverenliyi və Avropadakı gələcək mövqeyi uğrunda mübarizə aparan Ukrayna üçün bu təcrübə dayanıqlılıq, dövlət qabiliyyəti və strateji baxış baxımından mühüm dərslər təqdim edir".
