Ulu Öndər Heydər Əliyevin tarixi “Bir millət, iki dövlət” formulu azərbaycan və türk xalqlarının tarixi yaxınlığının, mənəvi qohumluğunun, ortaq dilinin, mədəniyyətinin, adət-ənənələrinin və tarixi yaddaşının simvoluna çevrilib. Lakin bu formulun əsl dərinliyi təkcə iki xalqı birləşdirən narrativ olmasında yox, həm də onların hər birinin öz dövlətçiliyini, müstəqilliyini və öz gələcəyini təyin etmək hüququnu qoruyub saxlamasını nəzərdə tutmasındadır.
Bu ifadənin birinci prinsipi mənəvi və tarixi birliyi vurğulasa da, ikinci narrativin gözardı edilməsi və onu hərənin öz bildiyi kimi anlaması düzgün yanaşma deyil. Azərbaycan və Türkiyə mənşəyi, mədəniyyəti və dəyərləri baxımından yaxındırlar, lakin onların hər biri öz milli maraqları, strateji prioritetləri və xalqı qarşısında məsuliyyəti olan müstəqil dövlətlərdir.
Məhz bu təfsirdə Heydər Əliyevin siyasi müdrikliyi bir daha sübut olunur. İki dövlət arasındakı münasibətləri emosional bəyanatlar səviyyəsinə endirməyən böyük siyasətin patriarxı onları strateji məna ilə zənginləşdirib. Əməkdaşlığın, qarşılıqlı dəstəyin və hər iki ölkənin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsinin təməlində qardaşlıq prinsipi dayanmalıdır. Lakin dövlətlər arasında qardaşlıq dövlət sərhədlərinin siliməsi, siyasi yanaşmalardakı fərqlər və ya bir tərəfin digərinin qərarlarını müəyyənləşdirmək hüququ demək deyil.
Əksinə, əsl qardaşlıq bir-birinin müstəqilliyinin tanınmasını nəzərdə tutur. Bu, heç bir tabeçilik tələb etmir, milli maraqlardan imtina olunması tələbini qoymur və birtərəfli öhdəliklər üzərində qurula bilməz. Əgər iki dövlət həqiqətən özünü qardaş hesab edirsə, onda onların münasibətləri yalnız ortaq hisslərə deyil, həm də qarşılıqlı hörmətə, bərabərliyə və etimada əsaslanmalıdır.
Buna görə də bu gün Heydər Əliyevin tarixi formulunu tam mənada anlamaq xüsusilə vacibdir. Bu, diqtə və asılılıq olmadan yaxınlığı və birliyi, həmçinin suverenlikdən imtina etmədən strateji müttəfiqliyi nəzərdə tutur.
Ortaq mənşə xalqların tarixi müstəqilliyini inkar etmir. Əsrlər boyu azərbaycanlılar və türklər müxtəlif siyasi, coğrafi və sosial şəraitdə inkişaf ediblər. Onların tarixi təcrübəsi, mövcud dövlət quruluşları, daxili müxtəlifliyi və xarici dünya ilə qarşılıqlı əlaqələri onların milli inkişaf modellərini formalaşdırıb.
Türkiyə Respublikası mürəkkəb Osmanlı tarixi ənənəsinin varisidir. Əsrlər boyu mövcud olan imperiyanın təcrübəsi onun siyasi mədəniyyətinə, strateji özünüdərkinə və regional rolunun anlaşılmasına təsir göstərməyə davam edir. Müasir Türkiyə nüfuzlu güc mərkəzi olmağa, diplomatik imkanlarını genişləndirməyə və qonşu bölgələrdə mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Belə yanaşma əhəmiyyətli tarixi irsə və geosiyasi potensiala malik bir dövlət üçün təbiidir.
Bununla belə, böyük regional gücün öz nüfuzunu gücləndirmək üçün təbii istəyi ilə qonşu dövlətlərin avtomatik olaraq onun siyasi xəttinə tabe olması iddiası iki fərqli narrativdir. İmperiya tarixi irsi beynəlxalq münasibətlərə müəyyən bir baxışı formalaşdıra bilər, lakin müasir dünyada heç kimə qonşuların və tərəfdaşların seçimini müəyyənləşdirmək kimi müstəsna hüquq verilmir.
Bu baxımdan, öz tarixi yolunu keçmiş Azıərbaycanın dövlətçiliyi mürəkkəb geosiyasi ziddiyyətlər, milli öz müqəddəratını təyin etmək və bu hüququnu qorumaq siyasəti əsasında formalaşıb. 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası sadəcə hüquqi hadisə yox, qurbanlar, sınaqlar və azadlıq arzusu ilə ortaya qoyulan tarixi bir seçim idi.
Bu mənada, Azərbaycanın müstəqilliyi müzakirələr mövzusu ola bilməz. Bizə digər ölkələrin siyasi rahatlığı üçün məhdudlaşdırıla bilən müvəqqəti dövlət kimi baxmaq olmaz. Suverenlik milli təhlükəsizliyin, siyasi ləyaqətin və davamlı inkişafın təməlidir.
Azərbaycan xalqı bir xarici hökmranlıq sistemindən qurtulmaq üçün mübarizə aparmayıb və sonra başqa bir gücdən, hətta dil, mədəniyyət və mənşə baxımından yaxın olan bir gücdən asılılığı qəbul etmək fikrində deyil. Suverenliyin mənası məhz müstəqil qərarlar qəbul etmək, beynəlxalq vəziyyəti sərbəst şəkildə qiymətləndirmək və dövlətin uzunmüddətli maraqlarına cavab verən xarici siyasət istiqamətlərini seçmək bacarığındadır.
Bu, Türkiyə ilə qardaşlığın inkarı deyil. Bu, onun əsl mənasının anlaşılmasıdır.
Qardaşlıq siyasi tabeçilik demək deyil
Beynəlxalq siyasətdə müttəfiqlik və asılılıq arasında fundamental fərq var. Müttəfiqlik maraqların əlaqələndirilməsi, qarşılıqlı öhdəliklər və tərəfdaşın qərarlarına hörmət üzərində qurulur. Asılılıq bir tərəf öz maraqlarını digəri üçün məcburi kimi qəbul etməyə və fikir ayrılığını sədaqətsizlik kimi şərh etməyə başladıqda yaranır.
“Bir millət, iki dövlət” formulunun başa düşülməsində həlledici məqam da buradadır. Dost və qardaş olmaq tərəfdaşın hər qərarı ilə razılaşmaq anlamına gəlmir. Müttəfiqi dəstəkləmək beynəlxalq hadisələri müstəqil şəkildə qiymətləndirməkdən imtina etməyi nəzərdə tutmur. Ortaq dəyərləri bölüşmək regional və qlobal siyasətin bütün məsələlərində tamamilə eyni maraqlara sahib olmaq demək deyil.
Hər bir dövlətin vətəndaşları qarşısında öz məsuliyyətləri, təhlükəsizlik təhdidləri və öz prioritetləri var. Hətta ən yaxın müttəfiqlər belə müxtəlif beynəlxalq proseslərə fərqli baxa bilərlər. Bu, dövlətlərarası münasibətlərin normal izahıdır və düşmənçilik əlaməti deyil. Buna görə də, Azərbaycanın müstəqil mövqeyini qardaşlıq hissinin çatışmazlığı kimi qələmə vermək cəhdləri bərabərhüquqlu tərəfdaşlığın məntiqinə ziddir.
Nə tarixi yaxınlıq, nə müttəfiqlik müqavilələri, nə də iki xalqın qardaşlıq kimi ictimai dəyərlər diktatura üçün əsas vermir. Əgər münasibətlər həqiqətən qarşılıqlı hörmətə əsaslanırsa, fikir ayrılıqları üstün olmağını sərgiləməklə yox, diplomatik yolla həll edilməlidir.
Əsl qardaşlıq fikir müxtəlifliyinin olmaması ilə deyil, tərəfdaşı aşağılamadan və ya müstəqilliyinə xələl gətirmədən onları həll etmək bacarığı ilə sınanır.
Azərbaycan üçün suverenlik məsələsi xüsusi tarixi və mənəvi əhəmiyyətə malikdir. Bizim müstəqilliyimiz kimlərinsə bizə verdiyi hədiyyə deyil. Bu, uzun mübarizənin, xalqın siyasi iradəsinin və milli hüquqların və ərazi bütövlüyünün qorunması ilə bağlı faciəli hadisələr də daxil olmaqla çətin sınaqların nəticəsidir. Həlak olanların, şəhidlərin və Azərbaycanın azad yaşamaq hüququnu müdafiə edən nəsillərin xatirəsi müasir dövlətin üzərinə xüsusi məsuliyyət qoyur. Bu məsuliyyət təkcə onun ərazisini müdafiə etməkdə və ordusunu gücləndirməkdə yox, həm də ölkənin siyasi durumunu, milli kimliyini və öz yolunu müstəqil şəkildə müəyyən etmək qabiliyyətini qorumaqdadır.
Müstəqillik yalnız dövlət simvolları, beynəlxalq səviyyədə tanınma və ya rəsmi qurumların mövcudluğu ilə ölçülə bilməz. Bu, dövlətin xarici məcburiyyət olmadan qərar qəbul etmək, milli maraqları qorumaq və vətəndaşlarının təhlükəsizliyinin təminatı kimi bacarığında özünü göstərir.
Eyni zamanda, Azərbaycan geniş beynəlxalq əməkdaşlıqda, iqtisadi qarşılıqlı asılılıqda, regional sabitlikdə və strateji tərəfdaşlıqların inkişafında maraqlıdır. Lakin əməkdaşlıq dövləti gücləndirəndə və siyasi iradəni məhdudlaşdırmayanda məna kəsb edir.
Güclü dövlət müttəfiqlik əlaqələrindən qorxmur, o, yalnız müttəfiqliyin onun müstəqilliyini məhdudlaşdırmaq üçün bir alətə çevrilə biləcəyi siyasətini inkar edir.
Azərbaycanın Türkiyə ilə münasibətləri ardıcıl olaraq inkişaf etdirmək, müdafiə sahəsində əməkdaşlığı gücləndirmək, ticarəti genişləndirmək, enerji və nəqliyyat layihələrini həyata keçirmək və mədəni əlaqələri qorumaq hüququ var. Lakin bütün bunlar birtərəfli təsir üçün ilkin şərtlər yaratmamalı, hər iki ölkənin gücləndirilməsinə xidmət etməlidir.
Məhz bu halda milli maraqların prioriteti qardaşlığa zidd deyil. Bu, siyasi tabeçiliyin gizli gözləntilərini aradan qaldırdığı və münasibətlərin aydın, qarşılıqlı məqbul təməllər üzərində qurulmasına imkan verdiyi üçün belə qardaşlıq davamlı edir.
Suverenlik, milli təhlükəsizlik və ideoloji müstəqillik
Müasir dövlətlər yalnız ənənəvi hərbi təhdidlərlə üzləşmirlər. İnformasiya təsiri, siyasi təzyiq, ictimai rəyin manipulyasiyası və milli maraqların müəyyən modellərini qəbul etdirmək cəhdləri də az rol oynamır.
Bu şəraitdə müstəqilliyin müdafiəsi hərtərəfli xarakter alır. Bu, ərazi bütövlüyünü, müdafiə qabiliyyətini, dövlət qurumlarının sabitliyini, informasiya təhlükəsizliyini və cəmiyyətin tarixi və siyasi mövqeyini müstəqil şəkildə anlamaq qabiliyyətini əhatələyir.
Azərbaycan üçün onun xarici siyasətinin konstitusiya institutları, milli maraqlar və xalqımızın iradəsi ilə müəyyənləşdirilməsi prinsipial olaraq vacibdir. Heç bir xarici güc mərkəzinin Azərbaycan hökumətinin müstəqil qərarlarının sərhədlərini müəyyənləşdirmək üçün müstəsna hüququ ola bilməz.
Bu, tarixi yaxınlıqdan, iqtisadi çəkidən və ya hərbi potensialdan asılı olmayaraq, istisnasız şəkildə bütün dövlətlərə aiddir. Bərabərlik ölkələrin mədəni cəhətdən nə qədər yaxın olmasından və ya müəyyən bir sahədə nə qədər güclü olmasından asılı deyil. Eyni zamanda, siyasi təzyiq və ya müdaxilə ilə bağlı hər hansı ciddi ittiham konkret faktlara söykənməlidir. Tərəfdaşları düşmən kimi qələmə vermək tələbini qoymayan müstəqil xarici siyasət suverenlik hüququnu qorumaq üçün diplomatik dialoqdan imtina etmir.
Əksinə, yetkin dövlət mövqeyi qırmızı xətləri dəqiq müəyyənləşdirməkdən, maraqlarını ciddi şəkildə müdafiə etməkdən və bununla yanaşı danışıqlar üçün məkan saxlamaq qabiliyyətindən ibarətdir.
Azərbaycan əməkdaşlığa açıq ola bilər, lakin ultimatumları qəbul etmək məcburiyyətində deyil. O, müttəfiqlərinin dəstəyinə dəyər verə bilər, lakin öz mövqeyindən imtina etməməlidir. Strateji münasibətləri gücləndirə bilər, lakin özü üçün qərar vermək hüququnu başqasına həvalə edə bilməz.
Bu isə, zəifliyin yox, müstəqil dövlətin siyasi yetkinliyinin təzahürüdür.
Yalnız güclü Azərbaycan Türkiyə üçün etibarlı tərəfdaşdır
Bəzən müttəfiqin müstəqilliyi səhvən onun təsirini məhdudlaşdırmaq və ya ikitərəfli münasibətləri zəiflətmək kimi anlaşılır. Lakin yalnız öz maraqlarını inamla müdafiə edən dövlət daha etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaş olmağa qadirdir. Zəiflik, asılılıq və müstəqil mövqenin olmaması güclü ittifaq yaratmır. Onlar etibarın və etimadın tədricən şübhəyə, tərəfdaşlığın isə qeyd-şərtsiz razılaşma gözləntilərinə yol verdiyi balanssız bir münasibət formalaşdırırlar.
Güclü Azərbaycan isə, əksinə, regional siyasətdə müstəqil iştirakçıdır və Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinə, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafına, enerji sabitliyinə və beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsinə öz töhfəsini verir.
Müstəqil və sabit Azərbaycan Tüqrkiyə üçün strateji üstünlükdür. Vəziyyəti müstəqil şəkildə qiymətləndirə və məsuliyyətli qərarlar qəbul edə bilən dövlət tərəfdaşlığın ümumi sabitliyini gücləndirir. O, davamçı kimi deyil, danışıqlar apara, mövqeləri əlaqələndirə və uzunmüddətli layihələr hazırlaya biləcəyi tam hüquqlu tərəf kimi çıxış edir.
Buna görə də, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin ən möhkəm təməli bütün məsələlərdə siyasi kimliyə tələbat yox, hər bir ölkənin müstəqil mövqe tutmaq hüququna hörmətlə yanaşılmaqla fundamental maraqların yaxınlaşmasıdır.
Etibara əsaslanan dostluq fikir ayrılıqları sınağından keçməyə qadirdir. Bərabərlik üzərində qurulan ittifaq dəyişən beynəlxalq vəziyyətə uyğunlaşa bilir. Bu baxımdan, hər iki tərəfin müstəqilliyini tanıyan qardaşlığın gələcək nəsillər üçün yaşamaq şansı daha yüksəkdir.
Sahil İsgəndərov,
Politoloq
