Türkiyənin siyasi elitasının bəzi təmsilçilərində qəribə bir vərdiş formalaşıb. Söhbət Azərbaycandan düşəndə dərhal qardaşlığı, ortaq tarixi, milli birliyi yada salırlar. Amma məsələ öz iqtisadi ehtiyaclarını maliyyələşdirməyə gələndə bu qardaşlıq söhbətləri bir anda konkret pul tələblərinə çevrilir. Belə siyasətçilərin məntiqinə görə, Bakı pul ödəməli, sərmayə yatırmalı, kömək göstərməli, sərfəli müqavilələr bağlamalı, üstəlik, qardaş dövlət adlandırılmaq şərəfinə görə Ankaraya daim minnətdarlıq etməlidir.
Artıq bu yanlış təsəvvürə birdəfəlik son qoymağın vaxtıdır.
Azərbaycan heç kimin iqtisadi səhvlərinin bədəlini ödəməyə borclu deyil. Dövlət büdcəmiz Türkiyə hökumətinin ehtiyat fondu deyil. Valyuta ehtiyatlarımız Azərbaycan xalqına məxsusdur. Təbii sərvətlərimiz ilk növbədə Azərbaycan vətəndaşlarının rifahına xidmət etməlidir.
Qardaşlıq suverenliyi aradan qaldırmır. Hele heç kimə başqasının puluna sərəncam vermək hüququ qazandırmır.
Xarici tərəfdaşlara bu cür münasibətin kifayət qədər konkret iqtisadi keçmişi var. Son illər Türkiyə milli valyutasının qeyri-sabitliyi və tədiyə balansında problemlərin kəskinləşdiyi dövrlərdə dəfələrlə maliyyə dəstəyi üçün Qətərə üz tutub.
2018-ci ilin avqustu. Türkiyə lirəsi sürətlə dəyər itirir. Ankara ilə Vaşinqton arasında münasibətlər növbəti böhran dövrünü yaşayır. Beynəlxalq investorlar ölkədən kapitallarını çıxarırlar. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Ankarada Qətər əmiri Təmim bin Həməd Al Tanini qəbul edir. Doha 15 milyard dollarlıq investisiya paketi ayırmağa hazır olduğunu açıqlayır.
Ardınca mərkəzi banklar arasında valyuta razılaşmaları gündəmə gəlir. 2018-ci ildə iki ölkənin mərkəzi bankları svop sazişi imzalayır. 2020-ci ildə isə həmin saziş üzrə limit 15 milyard dollar ekvivalentinədək artırılır.
Əlbəttə, valyuta svopu qarşılıqlı öhdəliklər nəzərdə tutan maliyyə alətidir. İnvestisiya vədlərini də avtomatik olaraq əvəzsiz yardım kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Lakin baş verənlərin siyasi mahiyyəti gün kimi aydındır: Türkiyə rəhbərliyi daxili iqtisadi problemlərin ağırlığını azaltmaq üçün xaricdən maliyyə resursları axtarırdı.
Qətər strateji tərəfdaşının iqtisadi vəziyyətinin sabitləşdirilməsində iştirak etməyə razılıq verdi. Təbii ki, Dohanın da bu qərarın arxasında öz maraqları dayanırdı. Siyasi əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi və iqtisadi iştirakın genişləndirilməsi həmin maraqların mühüm hissəsini təşkil edirdi.
Beləliklə, Türkiyənin maliyyə çətinliklərinin müəyyən hissəsinin dost dövlətin resursları hesabına kompensasiya edildiyi bir model formalaşdı.
İndi, görünür, bəzi siyasi dairələr eyni yanaşmanı Azərbaycana da şamil etmək niyyətindədirlər.
Amma çox mühüm bir məqamı nəzərdən qaçırırlar. Azərbaycan öz maliyyə ehtiyatlarına, müstəqil investisiya siyasətinə və milli prioritetlərinə malik suveren dövlətdir. Bakı kapitalını hara yönəldəcəyini, hansı ölkə ilə hansı şərtlərlə müqavilə bağlayacağını özü müəyyənləşdirir.
Türkiyənin Azərbaycanın maliyyə resurslarını öz büdcəsinin davamı kimi görməsi üçün heç bir əsas yoxdur.
Xüsusilə hiddət doğuran məqam isə bu cür gözləntilərin Azərbaycanın Qarabağın azad edilməsinə görə guya hələ ödəmədiyi tarixi borcla əlaqələndirilməsidir.
Türkiyənin bəzi kütləvi informasiya vasitələrində və siyasiləşmiş şərhçilərin çıxışlarında vaxtaşırı belə bir iddia səsləndirilir ki, guya Türkiyə silahları olmasaydı, Azərbaycan 2020-ci ildə qələbə qazana bilməzdi.
Bu cür iddialar torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canından keçmiş Azərbaycan hərbçilərinin xatirəsinə hörmətsizlikdir.
Türkiyə, həqiqətən də, Azərbaycana ciddi siyasi dəstək göstərib. Biz bunu heç vaxt inkar etməmişik. Azərbaycan cəmiyyəti qardaş türk xalqının mövqeyini yüksək qiymətləndirir. Ancaq Türkiyənin dəstəyini etiraf etmək heç kimə Azərbaycan Ordusunun qələbəsini öz adına çıxmaq hüququ vermir.
Döyüş meydanında vuruşan Azərbaycan əsgəri idi. Hərbi əməliyyatlara Azərbaycan komandanlığı rəhbərlik edirdi. Şəhid verən, itkilərə məruz qalan Azərbaycan idi. Silahlar isə dövlətimizin vəsaiti hesabına alınırdı.
Prezident İlham Əliyev 2026-cı il oktyabrın 2-də açıq şəkildə bəyan etdi ki, Azərbaycan silahları sonuncu gülləsinə qədər pulunu ödəməklə, özü də dünya bazarı qiymətləri ilə alıb.
Vəssalam!
Silah kommersiya müqaviləsi əsasında alınırsa, satıcı öz pulunu əldə edir. Müqavilə öhdəlikləri yerinə yetiriləndən sonra sövdələşmə başa çatmış sayılır. Kommersiya qaydasında həyata keçirilmiş silah satışını alıcının ömürlük siyasi minnətdarlıq borcuna çevirməyə çalışmaq beynəlxalq tərəfdaşlıq münasibətlərini bilərəkdən asılılıq münasibətləri ilə əvəz etmək deməkdir.
Müharibə başa çatandan sonra Türkiyənin müdafiə sənayesi müəssisələrinin silah tədarükünə görə dərhal ödəniş tələb etdiklərinə dair səslənən bəzi iddialar ayrıca sənədli təsdiq tələb edir. Lakin bu məsələni bir kənara qoysaq belə, prinsipial həqiqət dəyişmir: öz pulunla silah almaq satıcı qarşısında siyasi borc yaratmır.
Azərbaycan öz təhlükəsizliyinin bədəlini həm pulla, həm də qanla ödəyib. Özü də hərbçilərimizin tökülən qanına görə heç bir xarici silah tədarükçüsü məsuliyyət daşımayıb.
Bu gün Bakıya mənəvi borc hesabı çıxaranlar tamam başqa hadisələri də xatırlasalar, pis olmaz.
2021-ci ilin yayı. Türkiyə dağıdıcı meşə yanğınları ilə mübarizə aparır. Azərbaycan Fövqəladə Hallar Nazirliyinin yüzlərlə əməkdaşını, xüsusi texnikanı və yanğınsöndürmə bölmələrini qardaş ölkəyə göndərir. Azərbaycanlı xilasedicilər türk vətəndaşlarının həyatını xilas etmək naminə öz həyatlarını təhlükəyə ataraq olduqca ağır şəraitdə çalışırlar.
Ortada heç bir kommersiya hesabı yox idi.
2023-cü il fevralın 6-da Türkiyənin cənub vilayətlərini dəhşətli zəlzələlər sarsıtdı. Azərbaycan xilasedicilərini və humanitar yardımını göndərən ilk dövlətlərdən biri oldu.
Həmin günlərdə növbəti hökumətlərarası mərasimdən qat-qat böyük məna daşıyan hadisələr yaşandı. Sadə azərbaycanlılar köhnə avtomobillərə yorğan-döşək, isti paltar və ərzaq yükləyirdilər. Özləri də elə böyük imkan sahibi olmayan insanlar bəzən ailələrinə lazım olan əşyaları belə zəlzələdən zərər çəkənlərə göndərirdilər.
Heç kim investisiya memorandumu hazırlamırdı. Heç kim bunun iqtisadi qarşılığını hesablamırdı.
Prezident İlham Əliyev 2023-cü il martın 16-da Ankarada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının fövqəladə Zirvə görüşündə bildirdi ki, Azərbaycan Türkiyəyə 940 mütəxəssis və könüllü göndərib, 5320 tondan artıq humanitar yük çatdırıb və 45 milyon dollardan çox maliyyə yardımı göstərib.
Bundan əlavə, Azərbaycan zəlzələdən zərər çəkmiş insanlar üçün Kahramanmaraşda yaşayış kompleksinin inşasına təxminən 100 milyon dollar vəsait yatırdı.
2025-ci il iyunun 19-da Prezident İlham Əliyev və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan "Azərbaycan" yaşayış kompleksinin açılışında iştirak etdilər.
Özü də həmin dövrdə ölkəmiz uzun illər Ermənistanın işğalı altında qalmış, sonradan azad edilmiş ərazilərin bərpasına külli miqdarda vəsait xərcləyirdi.
Azərbaycanın özünün dağıdılmış şəhərləri vardı. Öz məcburi köçkünləri vardı. Onilliklər boyu doğma yurdlarına qayıdacaqları günü gözləyən ailələri vardı.
Bütün bunlara baxmayaraq, Bakı Türkiyə şəhərinin bərpasına da vəsait ayırdı.
Qardaş yardımının kommersiya sövdələşməsindən fərqi burada bütün aydınlığı ilə görünür. Zəlzələ zamanı Azərbaycan heç bir qazanc güdmədən köməyə qaçdı. İnfrastruktur tikintisində isə Türkiyə podratçıları gördükləri işin müqabilində haqq alırlar.
Bu iki anlayışı bir-birinə qarışdırmaq yolverilməzdir.
İndi isə Azərbaycanın birbaşa Türkiyə iqtisadiyyatına yönəltdiyi pullardan danışaq. Məhz burada ölkəmizi yalnız Türkiyənin yaxşılıqlarından bəhrələnən tərəf kimi təqdim etməyə alışmış dairələr üçün söhbət xeyli narahatlıq doğuran məcraya keçir.
2025-ci il dekabrın 22-də Azərbaycanın Baş naziri Əli Əsədov açıqladı ki, 20-yə yaxın Türkiyə şirkəti işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ümumi dəyəri təxminən 5 milyard dollar olan 50-yə yaxın layihə həyata keçirir.
Ertəsi gün Türkiyənin ticarət naziri Ömər Bolat da Bakıda çıxış edərək Qarabağda ümumi dəyəri 5 milyard dolları aşan layihələrdə Türkiyə podratçılarının iştirakından danışdı.
Söhbət düz 5 milyard dollardan gedir!
Bu vəsait yolların, mühəndis qurğularının, nəqliyyat infrastrukturunun, enerji obyektlərinin və digər strateji əhəmiyyətli müəssisələrin tikintisi ilə bağlı layihələri əhatə edir. Belə miqyaslı müqavilələr tikinti şirkətlərinin illərlə sifarişlə təmin olunması, materialların alınması, texnikanın istismarı və kommersiya mənfəətinin əldə edilməsi deməkdir.
Əlbəttə, göstərilən 5 milyard dollar layihələrin ümumi dəyəridir. Bu məbləğin hamısının artıq ödənildiyini söyləmək düzgün olmaz. Amma məsələnin iqtisadi mahiyyəti bundan dəyişmir. Azərbaycan Türkiyə biznesinin üzünə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası kimi nəhəng bir bazarın qapılarını açıb.
Halbuki həmin vəsaitlər yerli tikinti müəssisələrinin inkişafına yönəldilə və ya açıq rəqabət əsasında digər beynəlxalq podratçılar cəlb edilə bilərdi.
Bakı iki dövlət arasındakı strateji tərəfdaşlığı nəzərə alaraq Türkiyə şirkətlərinə şüurlu şəkildə böyük imkanlar yaradıb.
Əgər ayrı-ayrı podratçılar müqavilələri siyasi tövsiyələr əsasında əldə ediblərsə, bu hallar ayrıca sənədlərlə araşdırılmalıdır. Lakin Türkiyə biznesinin artıq təsdiqlənmiş iştirak miqyası belə açıq nəticə çıxarmağa əsas verir: Ankara Azərbaycanla iqtisadi əməkdaşlıqdan kifayət qədər ciddi maddi üstünlüklər əldə edib.
Azərbaycanın Türkiyəyə yatırdığı sərmayələrin tarixi isə daha diqqətçəkicidir.
2026-cı il iyunun 4-də SOCAR Türkiye şirkəti ölkəyə yatırdığı investisiyaların məcmu həcminin təxminən 19,5 milyard dollara çatdığını açıqladı.
Bu rəqəmin miqyasına diqqət yetirin.
Azərbaycanın dövlət kapitalı Türkiyədə nəhəng sənaye sistemi yaradıb. Təxminən 6,3 milyard dollar dəyərində STAR neft emalı zavodu, Petkim neft-kimya kompleksi, Petlim liman infrastrukturu, qaz nəqli layihələri və çoxsaylı əlaqəli istehsal müəssisələri Türkiyə iqtisadiyyatını iş yerləri, vergi daxilolmaları və strateji istehsal gücləri ilə təmin edir.
STAR Türkiyənin neft məhsullarına tələbatının təxminən beşdəbirini ödəyir. Azərbaycan sərmayələri hesabına Türkiyə emal edilmiş məhsulların bəzi növlərinin idxalından asılılığını azaldır.
Azərbaycan Türkiyə sənayesinə milyardlarla dollar yatırıb, kommersiya risklərini öz üzərinə götürüb və bu ölkə üçün uzunmüddətli iqtisadi fayda yaradıb.
İndi qarşılıqlı sərmayə qoyuluşlarının xarakterini müqayisə edək.
Azərbaycanın Ankaradakı səfirliyinin məlumatına əsasən, 1995-2025-ci illərdə Türkiyənin ölkəmizə birbaşa investisiyaları 18,4 milyard dollar təşkil edib. Bunun 13,6 milyard dolları neft-qaz sektorunun, 4,8 milyard dolları isə digər sahələrin payına düşüb.
Deməli, Türkiyənin Azərbaycana ümumiyyətlə sərmayə qoymadığını iddia etmək yanlış olardı. Əsas məsələ bu investisiyaların strukturundadır.
Azərbaycan Türkiyədə iri emal və istehsal müəssisələri yaradır. Azərbaycanda isə Türkiyə sərmayələrinin mühüm hissəsi neft-qaz layihələrinə yönəlir, sahibkarlıq fəaliyyətinin böyük payı tikinti, ticarət və xidmət sahələrində cəmləşir.
Azərbaycan Türkiyə kapitalının maşınqayırmaya, müasir elektronikaya, sənaye emalına və yüksək texnologiyalı istehsala yönəlməsində maraqlıdır. İqtisadiyyatımıza rəqabətqabiliyyətli məhsul istehsal edən, həmin məhsulları ixrac bazarlarına çıxara bilən və ixtisaslı kadrlar hazırlayan müəssisələr lazımdır.
Restoranlar, ticarət şəbəkələri və tikinti şirkətləri də iş yerləri yaradır. Bunu heç kim danmır. Amma onlar iri sənayeni əvəz edə bilməzlər.
Buradan tamamilə haqlı bir tələb doğur: əgər Azərbaycan kapitalı Türkiyədə milyardlarla dollarlıq zavodları maliyyələşdirə bilirsə, Türkiyənin investisiya qrupları da Azərbaycanda oxşar miqyaslı istehsal güclərinin yaradılmasına daha fəal qoşulmalıdırlar.
Bunun üçün həm maliyyə imkanları, həm də müvafiq institusional mexanizmlər mövcuddur. Nəticələrin olmamasını sonsuza qədər bazarın özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə izah etmək mümkün deyil.
Lakin əsas problem investisiya statistikasının hüdudlarından xeyli kənara çıxır.
Türkiyənin bəzi siyasətçiləri Ulu Öndər Heydər Əliyevin "Bir millət, iki dövlət" düsturuna hələ də elə yanaşırlar ki, sanki bu ifadənin ikinci hissəsini istədikləri vaxt silib ata bilərlər.
Xeyr!
Bir millət tarixi və mədəni yaxınlıq deməkdir. İki dövlət isə iki müstəqil hökumət, iki ayrı dövlət büdcəsi və hər bir xalqın öz taleyini müəyyənləşdirmək hüququ deməkdir.
Azərbaycan Türkiyənin inzibati davamı deyil. Xarici siyasətimiz Ankaranın razılığına möhtac deyil. Bakının iqtisadi qərarları Türkiyə holdinqlərinin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmaq məcburiyyətində deyil.
Qardaşlığı iqtisadi təzyiq vasitəsinə çevirmək cəhdləri istər-istəməz Azərbaycan cəmiyyətinin müqaviməti ilə üzləşəcək.
Üstəlik, belə təzyiqlər ilk növbədə onilliklər ərzində qarşılıqlı dəstək üzərində qurulmuş iki xalqın münasibətlərinə zərbə vurur.
Türkiyə cəmiyyəti bir mühüm fərqi anlamalıdır: göstərilən köməyə görə minnətdar olmaq başqa şeydir, həmin köməyə görə kiməsə tabe olmaq tamam başqa.
Azərbaycan Qarabağın azadlığı uğrunda mübarizədə Türkiyənin göstərdiyi dəstəyi həmişə xatırlayacaq. Amma öz torpaqlarımızın azad edilməsi Azərbaycan Ordusunun və xalqının uğurudur. Bu qələbənin əvəzi minlərlə hərbçimizin həyatı bahasına ödənilib.
Heç bir qəzet yazısı bu həqiqəti dəyişə bilməz.
Bakı ayrı-ayrı xarici siyasətçilərin ambisiyalarını təmin etmək naminə iqtisadi müstəqilliyini də bazarlıq predmetinə çevirmək niyyətində deyil.
2027-ci ilin sonunadək ikitərəfli iqtisadi əməkdaşlığın keyfiyyətini müəyyən edən başlıca meyarlar konkret nəticələr olmalıdır: Azərbaycan ərazisində yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması, texnoloji sərmayələrin artırılması, yerli əlavə dəyərin yüksəldilməsi və hər iki tərəfə real fayda gətirən müqavilələrin bağlanması.
Türkiyə sahibkarlarına nəhəng imkanlar yaradılıb. İndi bunun müqabilində adekvat iqtisadi nəticələr gözləmək tamamilə haqlıdır.
Azərbaycan bundan sonra da qardaş türk xalqının dar günündə yanında olacaq. Ehtiyac yaranarsa, xilasedicilərimiz yenə yanğınları söndürməyə yollanacaqlar. Vətəndaşlarımız təbii fəlakətlərdən zərər çəkənlərlə yenə son tikələrini bölüşəcəklər. Öz evinin dağıntıları altında qalan insana kömək etmək üçün heç bir siyasi şərt tələb olunmur.
Ancaq söhbət dövlətin milyardlarından gedirsə, xeyriyyəçilik bitir və Azərbaycan vergiödəyicisi qarşısında məsuliyyət başlayır.
Ona görə də Bakıdan növbəti maliyyə güzəştləri uman hər kəs bir neçə həqiqəti əvvəlcədən yaxşıca dərk etməlidir.
Azərbaycan öz pulunu özü qazanıb. Azərbaycan suverenliyini öz ordusunun gücü ilə bərpa edib. Azərbaycan kimə, nə qədər və hansı şərtlərlə sərmayə yatıracağını özü müəyyənləşdirir.
Öz iqtisadiyyatımıza sərəncam vermək üçün heç kimin icazəsinə ehtiyacımız yoxdur.
Prezident İlham Əliyev dəfələrlə nümayiş etdirib ki, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq müstəqil dövlət siyasəti ilə tamamilə uzlaşır. Məhz belə bir model hər iki ölkənin uzunmüddətli maraqlarına cavab verir.
Azərbaycana hörmət etmək onun maliyyə xahişlərinə yox demək, podratçıları sərbəst seçmək və iqtisadi münasibətlərdə tam qarşılıqlılıq tələb etmək hüququnu tanımaq deməkdir.
Azərbaycan dövlətinin pulu ilk növbədə Azərbaycanın özünə xidmət etməlidir.
Qardaşlığı əldə etdikləri iqtisadi üstünlüklərin miqyası ilə ölçməyə alışmış Türkiyə siyasətçilərinin münasibətlərdə yeni qaydalara öyrəşməsinin vaxtı çatıb.
Hər yeni investisiya layihəsi iqtisadi səmərəlilik baxımından ciddi qiymətləndirilməlidir. Hər iri podrat müqaviləsi ölçülə bilən real nəticə verməlidir. Hər bir maliyyə öhdəliyi Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun olmalıdır.
Azərbaycan bərabərhüquqlu əməkdaşlığa hazırdır. İqtisadi fayda gördüyü layihələrə sərmayə yatırmağa hazırdır. Qardaş xalqın köməyə ehtiyacı olanda əl uzatmağa da hazırdır.
Amma başqalarının səhvlərinin bədəlini ödəmək, özgələrinin siyasi ambisiyalarını maliyyələşdirmək və bütün bunların müqabilində yetərincə minnətdar olmadığına dair iradlar eşitmək Azərbaycan üçün heç bir halda məcburiyyət deyil.
Azərbaycan Türkiyənin qardaşıdır. Amma Azərbaycan heç kimin pul kisəsi deyil.
Elnur ƏMİROV
