17 mart 2020, 14:20 | Ana Səhifə - Yazılar - Mərəz və məlhəm arasındakı yol qısadır
Mərəz və məlhəm arasındakı yol qısadır

Elçin Alıoğlu


"Mərəz və məlhəm, bəla və dərman arasındakı yol qısadır. Yetər ki, təlaşa qapılmayın, xoflanmayın, səhrada yel sürətilə yayılan şayiələrə inanmayın".

Əbu əli Hüseyn ibn Abdulla ibn əl Həsən ibn Əli ibn Sina, yəni tarixə "İbn Sina" və ya "Avisenna" kimi düşən düha belə yazmışdı.

Əzizlər, siz də təlaşa qapılmayın, əsəblərinizi tarıma çəkməyin.

Şərqdə yoluxucu xəstəliklərin yayılması və onlarla mübarizə barədə bir az bəhs etmək istərdim.

Fukidid, Qalen və ya Kesariyalı Prokopiyin əsərlərini mən də oxumuşam. Amma onlar İbn Sina, əl Biruni və ya əl Curcaninin əsərləri ilə müqayisədə, fikrimcə, xeyli zəifdir.

Təbii ki, təbabət dühaları ibn əl Vərdi, ibn Battuta, əl Məhrizi, ibn Hatima, ibn əl Xətibi də xatırlamaq gərək.

Salnaməçilər Qabriel de Mussi və Matteo Vilanninin yazdıqlarına görə, 1346-cı ilin payızında Cuçi Ulusunda, hökmdar xan Canibəyin idarə etdiyi Qızıl Ordada çoxlu yoluxucu xəstəliklər yayılmağa başlamışdı.

Mənbə mühasirədən çıxarılaraq ələ alınmış Kaffa şəhəri idi.
De Mussi yazır: "Güclü hərarət, baş ağrıları, ürəkbulanma, göz bəbəklərinin qızarması, qan qusmaq, sərt öskürək, pis qoxulu tənəffüs, bədəndə tünd qırmızı rəngli şişlər... Bu xəstəliyə tutulan adamlar doqquzuncu gündə ölürdülər".

Ümumiyyətlə, ərəb dünyasında ilk ağır yoluxucu xəstəlik pandemiyası hələ Hz.Məhəmmədin həyatı dönəmində, 621-ci ildə yaşanmışdı.

Hədislərdən birində deyilir: "Yoluxucu bəlaya yoluxan adamdan şirdən qaçan kimi qaçın". Başqa hədisdə vurğulanır: "Əgər haradasa yoluxucu xəstəliyin tüğyan etdiyini eşitsəniz, ora getməyin. Əgər yaşadığınız yerdə xəstəlik yayılıbsa, tez-tez yuyunun, evdən çölə çıxmamağa çalışın".

Səhabələrdən olan yəmənli Əbu Hüreyrə isə yoluxucu xəstəlikdən ölmüş adamı şəhid saymağı təklif etmişdi.
Yoluxucu xəstəliklər qarşısında aciz qalan Şərq insanının dadına çatan nur İbn Sina oldu. Məhz onun əsərlərində müalicə və mübarizə yolları göstərilmişdi.

İbn Sinanın uzaq dostu, xarəzmli təbib Əl Biruni isə müalicədə "sic əsfuh" adlı qırmızı yaxont daşından istifadəni məsləhət bilirdi.

Kütləvi epidemiyalarla mübarizədə indi "karantin" adlandırdığımız tədbirlərin gerçəkləşdirilməsini ilk təklif edən Əbu Səhl İsa ibn Yəhya əl Məsihi əl Curcani olmuşdu.

Xarəzm şahı Əbu Əli Məmun ibn Muhəmmədin göstərişi və pulu ilə yazılmış "Yoluxan mərəz haqqında" əsərində əslən xristian olan, sonra İslamı qəbul edən əl Məsihi ciddi məhdudiyyətlərin tətbiqininin vacibliyini vurğulayırdı.

Karantini ən geniş miqyasda tətbiq edən hökmdar isə ikinci xəlifə Ömər olub. Salnaməçi ibn Həcər əl Əskəlaninin yazdığına görə, cicrətin 18-ci ilində Şama, yəni Suriyaya yollanan Ömər karantini təqdir edir.

Daha sonra məşhur təbiblər və alimlərdən əl Zəhabi də yoluxucu xəstəliklərlə mübarizədə karantinin ən effektiv vasitə olduğunu yazırdı.

Ərəb xilafətində karantin zamanı şər qarışandan səhərədək küçəyə çıxmaq yasaqdı. Aşxanaların və yeməkxanaların fəaliyyəti məhdudlaşdırılırdı, içməli su pulsuz olurdu, kişilərə çalmanın çiyinə düşən parçası ilə ağızlarını bağlamaq əmr edilirdi, qab-qacağın küllə yüyülması şərt sayılırdı, yas və toylar təxirə salınırdı və s.

Misirli salnaməçi Takiyuddin Əbdul Abbas Əhməd ibn Əli əl Məkrizinin yazdığına görə, Ayntab, Hələb və Mısrda yoluxucu xəstəliklər tüğyan edəndə indi "karantin" adlandırdığımız tədbirlərə əl atılmışdı.

Bu, ibn əl Vərdinin "Kitab əs suluk li mərifət düval əl mülük" əsərində də təsdiqini tapır. Onun yazdığına görə, "bəlanın mənbəyi Sin və Yen Kinq məmləkətləri idi".

Sin - indiki Çin, Yen Kinq isə Vyetnam idi.

Bəlxli salnaməçi Fəsih əl Həsafi isə yazıb ki, 1345-1434-cü illərdə xilafətdə üç dəfə çox ağır, çox təhlükəli və genişmiqyaslı yoluxucu xəstəliklər tüğyan etmişdi.

1359-cu ildə bu bəladan qurtulmaq üçün sultan Üveys ibn Həsən Azərbaycanın Qarabağ vilayətinə yollanır.

Orada bir il qalan sultan bu minvalla xəstəliyə yoluxmur.

1406-cı ildə Təbrizdə tüğyan edən vəba epidemiyası isə bahadur Əmirzadə Əbu Bəkri şəhəri ələ keçirmək fikrindən daşındırmışdı.

 

MÜƏLLİFİN DİGƏR YAZILARI
Əli Əsədov Rusiya baş nazirinə başsağlığı verib 12 May 2021, 12:06 Bu il 44,3 min şəxsə sosial ödənişlər təyin olunub 12 May 2021, 12:03 Sabahın hava PROQNOZU 12 May 2021, 11:47 Avropadakı soydaşlarımız Heydər Əliyevə videoçarx həsr ediblər 12 May 2021, 11:43 Prezident “Xarıbülbül” festivalına gedir - Mehriban Əliyeva Şuşa səfərindən paylaşım etdi - VİDEO 12 May 2021, 11:23 İsrail, yoxsa Fələstin: hansı mövqedə olmalıyıq?.. 12 May 2021, 11:12 Rusiyadan “Laçın dəhlizi” ilə bağlı AÇIQLAMA 12 May 2021, 11:00 İcra başçısı Şəhid ailələri və ağsaqqaları dinlədi 12 May 2021, 10:33 Şuşada Ramazan bayramının namazı canlı YAYIMLANACAQ 12 May 2021, 10:31 Mağazadan qızıl oğurlayan əmioğlular saxlanılıb 12 May 2021, 10:28 Dünyanın ən yaşlı aktyoru vəfat edib 12 May 2021, 10:22 Heydər Əliyev prospektində yol qəzası... 12 May 2021, 09:49 Azad olunmuş ərazilərə keçmək istəyən 9 nəfər saxlanıldı 12 May 2021, 09:47 Bu gün Şuşada “Xarı bülbül” festivalı BAŞLAYIR 12 May 2021, 09:28 Tanınmış ictimai xadimlər və jurnalistlər Şuşaya GETDİLƏR 12 May 2021, 09:21 Amerikalı hüquqşünas hay kilsəsinin həyasızlığı barədə… 12 May 2021, 08:58 Arif Quliyevin o dünyadakı QONŞULARI: “Qurd qapısı”nda torpağa qarışan MƏŞHURLAR... 12 May 2021, 08:33 Qazax Müəllimlər Seminariyası bərpa edilib 12 May 2021, 08:30 Kəlmeyi-şəhadətini dostları ilə birgə oxuyan Əməkdar artist - Azər Mirzəyevin SON GÜNÜ 12 May 2021, 08:26 İsrail “Həmas” hərbi kəşfiyyatının rəhbərlərini məhv edib 12 May 2021, 08:18 Tatarıstanda matəm elan edildi 12 May 2021, 08:03 İranda prezidentliyə namizədlərin qeydiyyatı başladı 12 May 2021, 07:54 Azərbaycanlı rəssam Türkiyədə koronavirusdan vəfat edib 12 May 2021, 04:30 BMT Təhlükəsizlik Şurası təcili TOPLAŞIR 12 May 2021, 02:41 Bakıda piyadanı maşın vurub öldürdü 12 May 2021, 02:32 "Onlar bunu öz həyatları ilə ödəyəcəklər" - Netanyahudan hədə 12 May 2021, 02:25 "Barselona" səfərdə vacib xal itirdi 12 May 2021, 02:08 “Formula 1”in Türkiyə mərhələsi ləğv olundu 12 May 2021, 01:00 İsrailin Qəzzaya hava zərbələri nəticəsində 10 uşaq öldü 12 May 2021, 00:53 Tel-Əvivdəki hava limanı raket zərbələrinə görə uçuşları dayandırır 12 May 2021, 00:44 Türkiyədə bu tarixdən mərhələli yumşalma planlaşdırılır 12 May 2021, 00:35 Bakıda I qrup əlil bıçaqlandı 12 May 2021, 00:19 Çempionlar Liqasının finalı İstanbuldan Portuya veriləcək? 12 May 2021, 00:05 “Beşiktaş”la “Fənərbaxça” büdrədi - “Qalatasaray”  sevindi 11 May 2021, 23:51 Azərbaycanlı güləşçi Tokio-2020-də Ukraynanı təmsil edəcək 11 May 2021, 23:36