24 May 2020, 11:18 | Ana Səhifə - Yazılar - Çinin sirri elə budur...
Çinin sirri elə budur...

Elçin Alıoğlu

Çini, ümumiyyətlə, tanımırıq. Stereotiplərimizə əsaslanaraq fikir yürüdürük. Tək biz yox - Çindən kənarda olan bütün insanlar.


Çinlə bağlı əsas sual belədi: "Bu ölkə və xalq nədən sürətlə inkişaf etdi? Onların həyat prinsipləri, yaşam qanunları nədir?"


Çini anlamaq üçün ilk əvvəl ölkənin adını bilmək gərək.


Özlərini "hua" adlandıran çinlilər ölkələrini inanclarından asılı olaraq "Çjunqo" ("Orta dövlət") və ya "Tyansya" ("Səmaaltı dövlət") adlandırırlar.


Çinliləri dərk etmək üçün bu kəlmələr kilid sözlərdir.


Çünki qarşınızdakı çinli ölkəsindən danışanda "Çjunqo" deyirsə - konfusiandır.


"Tyansya" kəlməsini söyləyirsə - Qərbdə "legizm" kimi tanınan "faszya" adlı fəlsəfi cərəyanın mənsubudur.


Qərbin intellektual ənənəsi qədim Elladada yazılmış azsaylı əsərlərə əsaslanırsa, Çində fəlsəfi düşüncə Bahar və Payız Dövrü ilə Döyüşən Səltənətlər dövründə qələmə alınmış mətnlərə söykənir.


Həmin dönəmlərinin Çinində xeyli maraqlı məqamlar vardı. Məsələn, daosizm və moizm kimi.


Çində yaşam tərzi üç dühanın əsərləri əsasında formalaşıb: Kon Fu Szı, Quan Çjun və Mo Szı.


Kon Fu Szı konfusianlığın, Quan Çjun legizmin, Mo Szı isə moizmin baniləridir.


Konfusianlıq ailə dəyərlərini və hökmdara sözsüz sayğını, legizm - hökmdarla məmurlara sonsuz itaəti, moizm isə qarşılıqlı sayğı və əxlaqlı davranışı təbliğ edir.


Bu üç cərəyan arasında amansız rəqabət, qarşıdurma və düşmənçilik olub həmişə.


Hər ideya dünyaya özbaşına gəlmir, yalnız əksi ilə müşayiətdə yaranır.


Konfusianlıq və ona qarşı reaksiya kimi yaranan legizm də belədir.


Nədir konfusian antropologiyası? İnsan, yəni Kon Fu Szıya görə, əsl insan sayıla biləcək yeganə insan bəşər olan çinli ("hua") mahiyyət etibarilə şəfqətli və səmimidir.


Şəfqətlidir, yəni "düzgün" davranmağa bioloji proqramlaşıdırılıb. O, valideynlərinə, rəhbərliyə, müdiriyyətə, dövlətə sonsuz sayğı bəsləyir, bunun borc olduğunu unutmur.


Konfusianlığın əsas və məhvər mətnlərindən olan "Şu Szin"də ("Tarix kitabı") bildirilir ki, ilk əvvəl çinlilər qanunlarsız yaşayır, anadangəlmə mənəviyyat və əxlaq prinsiplərinə arxalanırdılar.


Lakin "vəhşi, mənəviyyatı olmayan" myaoları ram edəndən sonra qanunların qəbuluna, icrasına nəzarət etmək üçün əyalət sisteminin tətbiqinə zərurət yarandı.


Legist antropologiyası isə konfusianlığın tam tərsidir.


Quan Çjun və onun varisi Şan Yan yazıblar ki, "insan murdar və ləyaqətsizdir".


Niyə murdardır? Çünki borcun tələblərinə uyğun olaraq rəhbərliyinə əmr və göstərişlərinə sözsüz, şərtsiz və şəksiz tabe olmur, yalnız öz mənafeyini dühünür. Bu da yolverilməzdir.


Sadə yazsam, konfusianlığın "insanda ilkin şəfqət və ləyaqət", yəni konformizm barədə nəzəriyyəsi legistlərin fikrincə, sarsaqlıq və səfsəfədir. Legistlər əmindirlər ki, bu abdal məsləhətlərə əməl edilərsə ölkədə xaos və anarxiya yaranar. İnsan dünyaya gələn ilk andan özünü düşündüyündən, onu ram etmək üçün daim əzmək, itaətdə saxlamaq gərəkdir.


"İnsanları şəfqətli fərdlər sayıb idarə etsən, ara qarışacaq və ölkə məhv olacaq. İnsanları özünü düşünən fərdlər sayıb idarə etsən, mütləq nümunəvi qayda olacaq və ölkə qüdrətə çatacaq", - "Şan əyalətinin hökmdarının kitabı"nda yazılıb.


Bu baxımdan legistlər əmindir ki, insanlar ən xırda qayda pozuntularına görə sərt cəzalansalar, qanunlara riayət artacaq, ağır cinayətlərin sayı azalacaq.


İlk baxışdan düşmən ideologiya və inanc təsiri bağışlasalar da, konfusianlıqla legizm antropologiyaları arasında Çində üzvi bağlılıq var.


Çində insan idealı artıq iki min ildir ki, belədir: "Uşaqlıqda sözəbaxan, valideynlərini dinləyən, yalnız bir tərəfdə gəzişhən, oxumağı sevən, dəcəl olmayan idi. Yeniyetməlik illərində iradəli idi, əmrləri və göstərişləri yerinə yetirirdi, verilən tərbiyəni əxz edirdi, tərbiyəsizlik etmirdi. Yetkinlik yaşına çatanda sayğılı davranırdı, yasaq fikirləri yoxdu,
yalnız dövlətə borc çərçivəsində fikirlərini dəyişdirdi, rəhbərlərin əmrlərini icra edirdi".


Çində qanunlara fanatik sitayiş, dövlət maraqlarının fərdi mənafedən üstün tutulması, "vətəndaş dövlət üçündür, dövlət vətəndaş üçün yox" fikrinin rəsmi ideologem olması, ifrat zəhmətkeşlik və elə o səviyyədə millətçilik, əmrlərə və qaydara riayətin adi hal sayılması - bütün bunların kökündə konfusianlıqla legizmin sintezindən yaranmış "hua şüuru" durur.


Çinin uğurlarının sirri elə budur... 

MÜƏLLİFİN DİGƏR YAZILARI
Şuşa-Turşsu yolu minalardan təmizlənir - VİDEO 5 Dekabr 2020, 13:08 Yaqut Abdullayevanın “Əsgərə məktub”u 5 Dekabr 2020, 13:00 İspaniya mediasında Azərbaycan həqiqətlərindən danışılıb 5 Dekabr 2020, 12:54 “Suqovuşan” elektrik stansiyaları 3 ay ərzində istismara veriləcək -VİDEO 5 Dekabr 2020, 12:46 Bakıda mənzildən meyit tapıldı 5 Dekabr 2020, 12:38 Paşinyan əsirlərin mübadiləsindən DANIŞDI 5 Dekabr 2020, 12:30 Sabahın hava PROQNOZU 5 Dekabr 2020, 12:24 Ədalət Vəliyev partiya sədrləri ilə görüş keçirdi 5 Dekabr 2020, 12:19 Azərbaycan nefti 50 dollara yaxınlaşır 5 Dekabr 2020, 12:12 Alimlər koronavirusla bağlı populyar mifi təkzib etdi 5 Dekabr 2020, 12:05 “Bütövləşən Azərbaycan - 44 günlük Zəfər Salnaməmiz” - VİDEO 5 Dekabr 2020, 12:00 Vəkillər Kollegiyası erməni təcavüzü ilə bağlı 230 beynəlxalq təşkilata müraciət etdi 5 Dekabr 2020, 11:54 Gürcüstanda yoluxma sayında yeni rekord 5 Dekabr 2020, 11:47 “Könüllülər ili”nə həsr olunmuş poçt markası hazırlanıb - FOTOLAR 5 Dekabr 2020, 11:40 Ermənistanda koronavirusa yoluxanların sayı 140 mini ötdü 5 Dekabr 2020, 11:32 Lənkəran sakini qohumunun evindən oğurluq etdi 5 Dekabr 2020, 11:24 Həlak olan mülki şəhidlərin ailələrinə ödənişlər TƏYİN OLUNDU 5 Dekabr 2020, 11:16 “Rəmiş” ləqəbli narkotacir saxlanıldı - FOTOLAR 5 Dekabr 2020, 11:08 Gələn ilin bayram GÜNLƏRİ 5 Dekabr 2020, 11:00 Prokurorluq daha 3 COVİD - 19 xəstəsinə cinayət işi başladı 5 Dekabr 2020, 10:52 Xaçmazda evlərdən oğurluq edən şəxs saxlanıldı - FOTOLAR 5 Dekabr 2020, 10:44 Cəbrayıl uğrunda şəhid olan baş leytenant - FOTO 5 Dekabr 2020, 10:36 Azercell RİİB –in təşəbbüsü ilə Könüllülərə güzəşt təqdim edir 5 Dekabr 2020, 10:28 Xudavəng monastrının dini varisləri geri qayıtdı - Monastra vaiz təyin olundu 5 Dekabr 2020, 10:20 Neft yenidən bahalaşdı 5 Dekabr 2020, 10:12 Bakıda restoranda ad günü keçirən model CƏRİMƏLƏNDİ 5 Dekabr 2020, 10:04 Köçəryan Ermənistanın Türkiyə ilə bağlı xain planından danışdı 5 Dekabr 2020, 09:56 Evini tərk edən daha 9 koronavirus xəstəsinə cinayət işi açıldı 5 Dekabr 2020, 09:48 Goranboyda şəhid ailələri və qazilərlə görüşlər davam edir 5 Dekabr 2020, 09:40 Bütün təhsil müəssisələrinə Zəfər Günü TƏKLİFİ 5 Dekabr 2020, 09:32 Zəkanı və yaddaşı artırmağın 15 yolu 5 Dekabr 2020, 09:24 İtaliyalı deputatlar Azərbaycana gəliblər - onlar Gəncə və Ağdama səfər edəcəklər 5 Dekabr 2020, 09:16 Göyçayda koronavirus xəstəsi küçədə saxlanıldı 5 Dekabr 2020, 09:08 “Lexus” hasara çırpılıb yandı 5 Dekabr 2020, 09:00 Kələmin faydaları 5 Dekabr 2020, 08:57
SORĞU Cəbhə xəbərlərini hansı mənbədən alırsınız?