Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın təxminən bir həftə əvvəl parlamentdə səsləndirdiyi fikir əslində Ermənistanın Azərbaycanla sülh prosesinə münasibətinin ölçülməsi üçün ciddi bir meyardır.
Paşinyan sentyabrın 16-da Ermənistan parlamentində hökumət saatı zamanı Qarabağın qondarma nümayəndəliyinin İrəvandakı binasının Ermənistan Respublikasının sərəncamına keçəcəyini bildirib.
“Ermənistan Respublikasında iki dövlət, iki hökumət ola bilməz. Ermənistanda sizin qeyd etdiyiniz adda struktur ola bilməz. Bina Ermənistan Respublikasının sərəncamına keçəcək”, - Paşinyan deyib. O, ölkə daxilində “ikinci dövlət”, “ikinci hökumət” və ya “ikinci parlament” yaratmaq cəhdlərinin qarşısının ən sərt şəkildə alınacağını da bildirib. Bu açıqlama yalnız İrəvandakı bir binanın taleyi ilə bağlı məsələ deyil. Əksinə, söhbət Ermənistanın öz ərazisində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı siyasi iddianı simvolizə edən strukturun mövcud olub-olmamasından gedir.
Və məhz bu səbəbdən Paşinyanın sözlərinin ardınca əməli addımın atılması gözlənilir.
Paşinyanın bəyanatı niyə əhəmiyyətlidir?
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə imzalanmış Birgə Bəyannamə iki ölkə arasında sülh prosesində mühüm mərhələ yaratdı. Həmin sənəddə tərəflər keçmiş münaqişənin səhifəsini çevirmək, ərazi bütövlüyünə və suverenliyə hörmət etmək, həmçinin revanş cəhdlərindən çəkinmək istiqamətində öhdəliklərini təsdiqlədilər.
Paşinyan sonrakı çıxışlarında da Qarabağ məsələsinin Ermənistan dövlətinin gələcəyi baxımından bağlanmasının vacibliyindən danışıb. Avqustun 24-də parlamentdə çıxış edən Paşinyan hətta 35 il ərzində Ermənistanın Qarabağ üçün “heç nəyi əsirgəmədiyini” deyərək əvvəlki siyasətin ölkəni təhlükəli vəziyyətə gətirdiyini bildirib və Qarabağ hərəkatını Ermənistanın dövlətçiliyinə təhdid yaradan layihə kimi xarakterizə edib. Bu baxımdan İrəvandakı qondarma “Qarabağ nümayəndəliyi”nin mövcudluğu Paşinyanın hazırkı siyasi xətti ilə ziddiyyət təşkil edən simvolik məsələ olaraq qalır.
Əgər Ermənistan hökuməti həqiqətən Qarabağ məsələsini öz daxili siyasətindən çıxarmaq və Azərbaycanla sülhün geri dönməz olmasını istəyirsə, bunun ən aydın göstəricilərindən biri həmin nümayəndəliyin fəaliyyətinə son qoyulması ola bilər.
Sözlə deyil, əməllə
Burada əsas məsələ Paşinyanın nə dediyi deyil, bundan sonra nə edəcəyidir.
Çünki bir tərəfdən Ermənistanın baş naziri “Ermənistanda ikinci dövlət ola bilməz” deyir, digər tərəfdən isə keçmiş separatçı rejimin siyasi strukturlarını xatırladan qurumların və özünü “Qarabağ rəsmisi” kimi təqdim edən şəxslərin ictimai-siyasi fəaliyyətinin davam etməsi sülh gündəliyi baxımından suallar yarada bilər. Söhbət burada hansısa şəxslərin fərdi hüquqlarının məhdudlaşdırılmasından deyil, Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərmiş separatçı siyasi strukturun Ermənistan dövlətinin daxilində ayrıca legitim siyasi institut kimi təqdim edilməməsindən gedir.
Bu fərq mühümdür. Əgər Qarabağ artıq Ermənistanın siyasi gündəliyindən çıxarılıbsa, onda “Qarabağ hökuməti”, “Qarabağ parlamenti”, “Qarabağ nümayəndəliyi” kimi adlarla fəaliyyət göstərən strukturların da dövlət siyasəti səviyyəsində legitimləşdirilməsinə yol verilməməlidir.
Paşinyanın özünün dediyi kimi, Ermənistan ərazisində “iki hökumət” ola bilməz.
Diplomatların Qarabağ səfəri fonunda İrəvanın reaksiyası
Bu məsələ xüsusilə xarici diplomatların sentyabrın 11-12-də Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən sonra aktuallaşıb.
Azərbaycanın təşkil etdiyi 22-ci səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatdan təxminən 150 nümayəndə iştirak edib. Diplomatlar Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə, o cümlədən Qandzasar və Xudavəng monastır komplekslərində olublar. Səfərdən sonra Ermənistan daxilində və bəzi siyasi-ictimai dairələrdə sərt reaksiyalar səsləndirildi. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan da Azərbaycan tərəfinin davranışının sülhün möhkəmlənməsinə kömək etmədiyini bildirib.
Burada artıq başqa sual ortaya çıxır:
Əgər Ermənistan həqiqətən Qarabağ səhifəsini bağlayıbsa, Azərbaycanın suveren ərazisinə xarici diplomatların səfəri niyə Ermənistan daxilində yenidən Qarabağ gündəmini bu qədər aktivləşdirir? Sülhün məntiqi ondan ibarətdir ki, tərəflər bir-birinin ərazi bütövlüyünü qəbul etdikdən sonra keçmiş münaqişənin yaratdığı siyasi institutları yenidən dirçəltməsinlər.
“Erməni irsi” məsələsi siyasi alətə çevrilməməlidir
Qarabağdakı tarixi və dini abidələr ətrafında mübahisələr isə ayrıca mövzudur. Mədəni irsin qorunması legitim və vacib məsələdir. Lakin bu məsələ siyasi ərazi iddiasına çevrilərsə, sülh prosesinin özü üçün problem yarada bilər.
Məhz buna görə Ermənistanın sülhə sadiqliyini göstərməsinin yollarından biri tarixi və mədəni irslə bağlı məsələləri beynəlxalq hüquq və ekspert dialoqu çərçivəsində saxlamaq, onları yeni siyasi qarşıdurmanın alətinə çevirməməkdir. Əks halda “sülh” ifadəsi ilə paralel olaraq Qarabağ üzərindən yeni siyasi narrativlərin formalaşdırılması tərəflər arasında etimadı zəiflədə bilər.
Ermənistanın qarşısında daha bir sınaq: TRIPP
Sülhün əməldə nümayiş etdirilməsi üçün digər mühüm məsələ regional kommunikasiyaların açılmasıdır. 2025-ci il Vaşinqton razılaşmasının əsas elementlərindən biri TRIPP layihəsidir.
Əvvəlcə layihə üzrə fiziki işlərin 2026-cı ilin sonlarına doğru başlaması gözlənilirdi. Lakin Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov sentyabrın 9-da bildirib ki, son açıqlamalara əsasən fiziki işlərin başlanmasının 2027-ci ilə keçməsi gözlənilir. Ermənistanın ABŞ-dakı səfiri Narek Mkrtçyan və xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan da işlərin 2027-ci ildə başlaya biləcəyini bildiriblər. Bu, avtomatik olaraq İrəvanın layihəyə mane olduğu anlamına gəlmir. Ermənistan rəsmiləri prosesin davam etdiyini və sənədləşmə işlərinin getdiyini bildirirlər.
Amma sülh prosesinin dayanıqlığı baxımından mühüm olan budur ki, kommunikasiyaların açılması ilə bağlı siyasi iradə praktiki nəticəyə çevrilsin. Çünki Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində etimadın əsas göstəricilərindən biri yalnız bəyanatlar deyil, razılaşdırılmış layihələrin real icrasıdır.
Separatizm məsələsində də eyni prinsip işləməlidir
Bu kontekstdə Qarabağ nümayəndəliyi məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın mövqeyindən yanaşdıqda, separatçı rejimin bütün siyasi institutlarının artıq mövcud olmaması faktiki reallığın məntiqi nəticəsidir. Ermənistan ərazisində həmin strukturların qalıqlarının saxlanılması isə istər-istəməz keçmiş separatçı idarəçiliyin siyasi mirasının qorunması kimi şərh oluna bilər.
Bu səbəbdən Paşinyanın sentyabrın 16-da verdiyi açıqlamanın davamı olaraq konkret hüquqi və inzibati addımların atılması Ermənistanın sülh siyasətinə dair əlavə siqnal verə bilər.
Ən azı:
Qarabağın qondarma nümayəndəliyinin fəaliyyətinə son qoyulması;
onun Ermənistan ərazisində siyasi struktur kimi təqdim edilməsinin dayandırılması;
keçmiş separatçı qurumların dövlət qurumları kimi təqdim olunmasına yol verilməməsi;
Qarabağ məsələsinin Ermənistanın dövlət siyasətində yenidən ərazi-siyasi mübahisə predmetinə çevrilməsinin qarşısının alınması;
regional kommunikasiyaların açılması ilə bağlı razılaşmaların praktik icrasının sürətləndirilməsi - sülh prosesinin məntiqinə uyğun addımlar kimi qiymətləndirilə bilər.
Paşinyan üçün fürsət
Əslində bu məsələdə Paşinyanın qarşısında kifayət qədər aydın siyasi imkan var. O, özü deyir ki, Ermənistan Respublikasında “iki dövlət, iki hökumət” ola bilməz. O, Qarabağ məsələsinin Ermənistanın keçmiş siyasi kursunda ölkəni təhlükəli vəziyyətə gətirdiyini də etiraf edir. Eyni zamanda, son dövrdə Ermənistan rəhbərliyi beynəlxalq hüquqa əsaslanan sülh və normallaşma siyasətindən danışır. Onda növbəti məntiqi addım həmin sözlərin hüquqi-siyasi praktikaya çevrilməsidir.
Qarabağın qondarma nümayəndəliyinin bağlanması bunun ən aydın simvollarından biri ola bilər. Bu addım Azərbaycanın deyil, ilk növbədə Ermənistanın özünün elan etdiyi yeni siyasi xəttin məntiqi nəticəsi kimi təqdim edilə bilər. Çünki sülh yalnız “müharibə istəmirik” demək deyil. Sülh həm də keçmiş münaqişəni yenidən siyasi layihəyə çevirə biləcək strukturlardan imtina etməkdir.
Bakı ilə İrəvan arasında etimad necə yaranacaq?
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin qarşısında hələ də bir sıra məsələlər qalır. Tərəflər sülh sənədinin yekunlaşdırılması, kommunikasiyaların açılması, sərhəd məsələləri və digər praktiki mövzular üzrə müxtəlif səviyyələrdə təmasları davam etdirirlər.
Bu mərhələdə hər iki tərəfin addımları bir-birinin siyasi niyyətlərinin göstəricisinə çevrilir. Ona görə də Ermənistan rəhbərliyi sülhə sadiqliyini nümayiş etdirmək istəyirsə, bunu yalnız beynəlxalq platformalarda verilən bəyanatlarla deyil, konkret qərarlarla göstərməlidir. Qarabağın qondarma nümayəndəliyinin bağlanması belə qərarlardan biri ola bilər.
Eyni zamanda Azərbaycanın da sülh prosesinin davamlılığını təmin edən bütün mexanizmlərin işləməsində maraqlı olduğu açıq şəkildə görünür. Azərbaycan XİN son həftələrdə Ermənistanla normallaşma, uzunmüddətli və dayanıqlı sülh, eləcə də TRIPP layihəsinin icrası məsələlərini ABŞ tərəfi ilə müzakirə etdiyini açıqlayıb. Nəticə etibarilə, Paşinyanın bir həftə əvvəl səsləndirdiyi “Ermənistanda iki dövlət ola bilməz” fikri sadəcə parlament çıxışında qalmamalıdır.
Əgər İrəvan həqiqətən Qarabağ məsələsini bağlamaq, Azərbaycanla münasibətlərdə yeni səhifə açmaq və sülhün geri dönməz olmasını istəyirsə, keçmiş separatçı strukturun nümayəndəliyinin fəaliyyətinə hüquqi qaydada son qoyulması bu siyasətin konkret göstəricilərindən birinə çevrilə bilər.
