Arxiv
15 Sentyabr 2019, 09:18 | ÖLKƏ
“Azərbaycan, gəldik!” deyən PAŞALAR

Prof. Ramazan SİRACOĞLU


Azərbaycan tarixi üçün ən önəmli tarixlərdən biri 15 sentyabrda Bakının erməni işğalından azad edildiyi gündür. Həmin hadisədən bir əsrdən artıq vaxt keçsə də,  bizim hər birimiz üçün bu gün qürurverici, həyəcanlı gündür. O böyük zəfər gününün memarı Osmanlı dövlətinin Hərbiyyə naziri Ənvər Paşanı, Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşanı, onun şanlı əsgərlərini minnətdarlıq hissiylə yad etməklə bərabər 1918-ci ildə baş vərmiş hadisələrin bəzi məqamlarını gəniş oxucu auditoriyası ilə bölüşmək, dəyərli oxucularla həmin günlərə xəyalən ricət etmək istəyirəm.


25 oktyabr (7 noyabr) 1917-ci ildə Rusiyada çarizm quruluşunun çökməsiylə dünyanın siyasi mənzərəsində əhəmiyyətli dəyişikliklər yarandı. 18 dəkabr 1917-ci ildə Ərzincanda  Rusiya ilə Osmanlı dövləti, 3 mart 1918-ci ildə Brest-Litovskda Rusiya ilə Almaniya arasında sülh müqaviləsinin imzalandı. Bu müqaviləyə əsasən Rusiya Osmanlı dövlətinin 1877-1878-ci illərdəki sərhədlərini tanıdı və Əlviə-i səlasə adlanan ərazilərin (Ardahan, Kars və Batumun) Osmanlı dövlətinə qaytarılmasına razı oldu. Birinci dünya müharibəsinin iştirakçısı olmaqdan imtina ədən rus qoşunları Cənubi Qafqazdan çəkilib gədəndə öz silahlarını könüllü şəkildə ermənilərə təhvil vərdilər. Qısa müddət ərzində sürətlə silahlanan ermənilər hərbi birləşmələr yaradırdılar. Məqsəd türklərin yaşadıqları ərazilər hesabına müstəqil dövlət qurmaqdı.


XIX əsrin axırlarında Yaxın və Orta Şərqdə, xüsusən İran və Osmanlı coğrafiyasında yaşayan ermənilər mütəşəkkil və məqsədyönlü şəkildə Bakıya axışıb gəlirdilər. 1916-cı ildə Bakıya gəlib yerləşən  ermənilərin sayı  40 mini keçmişdi (Bax:http://elib.shpl.ru/ru/nodes/41514-ch-3-naselenie-vyp-1-gor-baku-1916#mode/inspect/page/126/zoom/8).
Bakı Xalq Komissarları  Sovetindəkilərin dəstəyinə güvənən ermənilərin 1918-ci ilin martında  Bakıda, Şamaxıda, Qubada, Kürdəmirdə, Göyçayda törətdikləri vəhşət və insanlıqdan uzaq hərəkətləri Osmanlı dövlətinin hiddətinə səbəb oldu. Osmanlı dövlətinin Hərbiyyə naziri Ənvər Paşa dönəmin sultanı Mehmet Rəşada ( 14.04.1909- 03.07.1918 ) Azərbaycanı erməni vəhşiliyindən qurtarmaq üçün təcili əməli tədbir görülməsinin zəruriliyi haqqında məruzə etdi.


Osmanlılar Azərbaycana edəcəkləri hərbi yardımın beynəlxalq güclərin, ilk növbədə Rusiya, İngiltərə və Almaniyanın hiddətinə səbəb olacağını çox yaxşı bilirdilər. Ona görə də münasib şəraitin yetişməsini gözlədilər. 28 May 1918-ci ildə müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin rəsmiləri  (M. Ə. Rəsulzadə və H. Hacınski) 2 iyun 1918-ci ildə Ənvər Paşadan Azərbaycana hərbi yardım göstərməsini xahiş etmişdilər. 4 iyun 1918-ci ildə Batumda bağlanan müqavilənin 4-cü maddəsi (daxili sabitliyi təmin etmək və milli müstəqilliyi qorumaq üçün Osmanlı dövləti Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin istəyi ilə ona  hərbi yardım göstərməyi təəhhüd götürür) Osmanlı dövlətinə qardaş Azərbaycana yardım göstərməyə hüquqi əsas verdi. Hadisələri diqqətlə izləyən və Osmanlı dövlətinin Azərbaycana hərbi yardım niyyətindən əndişələnən Almaniya, Rusiya və İngiltərə hərəkətə keçdi. Osmanlı dövləti Almaniya və Rusiyanı sakitləşdirmək, sabiq və yeni müttəfiqini arxayınlaşdırmaq  üçün təşkil olunan hərbi birləşmənin adını Qafqaz İslam ordusu adlandırdı və bu ordunun Osmanlı dövləti ilə əlaqəsi olmadığını bəyan etdi.


Həmin orduya alınan əsgəri mənsubların hamısının, hətta komandan Nuru Paşa da daxil olmaqla, rəsmi olaraq   Osmanlı ordusundan ixrac edilməsi barədə əmr imzalandı. Osmanlı rəsmiləri sovet Rusiyasının xarici işlər naziri Q. Çiçerinə və  onun Almaniyadakı həmkarına Qafqaz İslam Ordusu ilə heç bir bağlılıqlarının olmadığını bildirsələr də buna  nə ruslar, nə də almanlar inandı. Osmanlıların Bakıya gəlişinin qarşısını almaq üçün Böyük Britaniya da qəti tədbirlərə əl atdı. General L. Denstervilin komandanlığı altında “Dunsterforce” adlanan hərbi kontingingent Sentrokaspi adlanan oyuncaq hökumətin dəvəti ilə təcili olaraq Bakıya yeridildi. Bakı şəhəri beynəlxalq güclərin mənafelərinin toqquşduğu meydana çevrildi. Bütün hüquqi və hərbi maneələrə, erməni daşnak quldurlarının fitnə-fəsadlarına baxmayaraq Qafqaz İslam Ordusu inamla Bakıya, qan qardaşlarının xilasına doğru hərəkət edirdi. Ermənilərə yardıma gəlmiş “Dunstetforce” mənsublarından biri bu hadisəni bu şəkildə qələmə almışdır: “There seemed nothing to prevent the Turks to put the whole region under their control. The Azerbaijani Muslims were opposed to any resistance to the Turks for they were only too happy to see a Turkish take-over of the whole country. The Armenians, although fearful of such a possibility, were exhausted and disorganiscd and therefore not able to participate in any kind of opposition to the Turks.” - Belə görünürdü ki, bölgəni tamamən  nəzarət altına almaqdan  türkləri heç nə saxlaya bilməzdi. Azərbaycanlı müsəlmanlar türklərin hər yeri öz nəzarət altına almalarına çox sevinirdilər və onlara  hər hansı bir müqavimətin əleyhində idilər. Ermənilər isə bunun mümkünlüyü qorxusundan  çökmüş, perik düşərək türklərə heç bir duruş gətirə bilmirdilər.” (Bax: Ludcndorff, My war memoirs, II, p. 659)  


Osmanlı dövlətinin sədrəzəmi ( baş naziri ) Tələt Paşa Rusiya Xarici İşlər Naziri Q. Çiçerini əmin etmişdi ki, türklər Bakını ilhaq etməyə gəlmirlər, orada asayişi bərpa etdikdən sonra yenidən geri qayıdacaqlar. Bu səbəbdən də Moskvadan gələn təlimata əsasən Bakı Xalq Komissarları Soveti ingilis generalı L. Denstervilə Bakıya gəlməyə rəsmi icazə verməmişdi. Buna baxmayaraq, S. Şaumyan və A. Mikoyan gizlində ingilis generalına teleqraflar vurur, nəyin bahasına-olursa olsun onu türklərin Bakıya gəlişinin qarşısını almağa çağırır və ona əllərindən gələn bütün köməyi edəcəklərini yazırdılar. ( Bax: History of the Great War, pp. 103-104 ) General L. Denstervilin sözlərinə görə, 26 iyul 1918-ci ildə Bakı Xalq Komissarlığının süqutundan sonra onun yanına gəlmiş erməni milli şurasının Bakı təmsilcisi Araratyants adlı bir nəfər ingilis hərbi kontingentinin  azsaylı olmasından çox məyus olmuş, yağlı dilini işə salıb  hər vasitəylə onu Bakıya əlavə hərbi qüvvələr gətirməyə razı salmağa çalışırmış. Aydın görünür ki, ermənilər mart ayındakı əməllərinə görə cəzalandırılmaq vahiməsindən nə edəcəklərini bilmirlərmiş. İngilis generalı onu türklərə qarşı təhrik və təşviq etməyə çalışan erməni Araratyantsa “türklərlə siz özünüz vuruşmasanız biz heç nə edə bilmərik.”  deyib. ( Bax: The adventures of Dunsterforce, p. 216 )


Qüdrətli Osmanlı və Azərbaycan əsgərlərinin qarşısında duruş gətirməyə gücü və cəsarəti olmayan ermənilərin qorxaqlığı ingilis generalını hiddətləndirmişdi: “The Armenians attempted bravado but during Ottoman attacks, tended to hang back or melt away- Ermənilər xoruzlanmağ cəhd edirdilər, amma Osmanlılar hücuma keçəndə onlar daldalanmağa meyillənir, ya da ortadan yox olurdular.” Hətta Biləcər ətrafında Osmanlıların ilk atəşindən ermənilər elə pərən-pərən olmuşdular ki, tək başına qalmış zavallı kanadalı zabitin də əsir düşməkdən başqa  çarəsi olmayıb.


Türklərin  şəhərə girməsinin an məsələsi olduğunu anlayan S. Şaumyan və quldur bandası
lap əvvəlcədən qarət etdikləri əşyaları 13 katerə yükləyib  Bakıdan qaçmışdılar. Onlardan heç nə ilə fərqlənməyən Sentrokaspi “liderləri” də fərarilik üçün girəvə axtarırdılar. Ağqvardiyaçı Biçeraxovun və  Dokuçayevin kazak dəstələri, Korqanovun muzdluları Osmanlının zərbindən darmadağın olmuşdular. Bu hadisələrin bilavasitə  iştirakçısı və Qafqaz İslam Ordusuna qarşı döyüşlərin komandanı olmuş general L. Denstervil dərk edir ki, qorxaq erməni başıpozuqlarına güvənib  türklərin qarşısını almaq nəzəri və praktik baxımdan imkansızdır.  O anda ingilis generalı bu hərəkata başlayandan bəri, bəlkə də, ən doğru qərar qəbul edir: ingilis qüvvələri təcili olaraq Bakını tərk etməlidirlər. Həmin məqamı L. Denstervil özü belə təsvir etmişdir:


“No power on earth can save Baku from the Turks. To  continue the defence means only to defer the evil moment  and to cause further needless loss of life- Yer üzündə heç bir güc Bakını TÜRKlərdən qurtara bilməz. Müdafiəni davam etmək fəlakət anını ancaq gecikdirməkdir, lüzumsuz yerə insan həyatına bais olmaq deməkdir.” İngilislərin Bakını tərk etmək haqqında qərarını duyan ermənilər şivən qoparırlar ki, biz şəhərdən qaçıb gedənə kimi Bakıdan çıxmayan. Yoxsa  türklər şəhərə girən kimi yerli əhali bizim dərimizə saman təpəcək. İngilis generalı da onlara ürək-dirək verir ki, arxayın olun, amma yubanmayın. Bizim türklərə qarşı  savaşmağa nə yetəri gücümüz, nə də həvəsimiz var. Geciksəniz özünüzdən küsün.


Bakı cəbhəsinin o vaxt ümumi uzunluğu 29 km. imiş və bunun da 13 km.-i dağlıq, təpəlik və qayalıq yerlər olduğundan Sentrokaspi “strateqləri” və daşnaklar o ərazilərdən türklərin hücum edəcəyini güman etmirdilər. Lakin Nuru  Paşanın  qəhrəman əsgərləri məhz az ehtimal olunan yerlərdən hücum edərək 15 avqust 1918-ci ildə şəhərə hakim Bibiheybət və Badamdar yüksəkliklərini tutmağa nail olmuşdular. Türklər istəsəydilər ən qısa zamanda şəhərə də daxil ola bilərdilər. Bunu ingilis generalı Denstervil özü də etiraf edir. Lakin artıq qan tökülməsininin qarşısını almaq və şəhərdən qaçmağa çalışanlara imkan  vermək  məqsədilə türklər bir  müddət fəal hərbi əməliyyatı dayandırdılar. Həlledici döyüş ərəfəsində cəbhədə qəribə sükut vardı. Hər iki tərəf səbrlə  gözləyirdi. 8 sentyabrda şanlı Çanakkale diviziyası da Bakını fəth edəcək  orduya köməyə yetişdi. Nuru Paşa öz əsgərlərinə mənəvi dəstək vermək və onların əhval-ruhiyyəsini yüksəltmək üçün 10 sentyabr 1918-ci ildə Bakıya gəldi. 12 sentyabr 1918-ci ildə Osmanlı ordusuna mənsub ərəb mənşəli bir fərari ingilislər tərəfə  keçərək türklərin 14 sentyabrda həlledici son döyüşə keçəcəyini xəbər verir. Lakin artıq gec idi.


14 sentyabr sübh saat 4-də türk artilleriyasının sürəkli və şiddətli yaylım atəşi yeri-göyü titrətdi. Zorla səngərdə dayanmağa məcbur edilmiş  ermənilər qaçıb gizlənməyə yer tapa bilmirdilər. Onlar ingilisləri beynəlxalq məhkəməylə qorxudur, Biçeraxovu hədələyir , Dokuçayevi söyür, Şaumyana lənətlər yağdıra-yağdıra gücləri gəldikçə şəhərin mərkəzinə doğru qaçır, özlərini İrana, Ənzəliyə, Dərbəndə, Krasnovodska gedəcək gəmilərə yetirməyə çalışırdılar. Sanki mart ayında Azərbaycan türklərinə qənim kəsilən, silahsız insanlar qarşısında kəkələnən bunlar deyilmiş.

Birdenbire gök kubbe dolar velvelelerle,

Atlar koşar ön safta kabarmış yelelerle!

Yerlerde  nasıl  fışkırmaktadır al kan..

Her an tutuşur toprağın altındaki volkan!

Etrafa saçılmakta cehennemden alevler,

Tunç topların ağzıyla homurdanmada devler…


Türk əsgərlərinin hücumundan ağlını itirmək dərəcəsinə çatmış başıpozuq daşnaqları heç bir güc, söz və söyüş səngərdə tuta bilmirdi. Vahimədən gözləri hədəqəsindən çıxmış erməni silahlıları  gücləri gəldikçə “Turkeri qalis yen- Türklər gəlirlər!”- deyə çığırırdılar.  Oradan-buradan  gəlib Bakıya daraşmış, müxtəlif yerlərdə kompakt məskən salmış  “mülki” ermənilər də səngərdəkilərdən heç geri qalmırdılar. Evdə hazır tutduqları boğçaları qoltuqlarında can hövlüylə  limana tərəf yüyürürdülər. “Armenians crowded the harbour in a frantic effort to escape” – "Limanı doldurmuş ermənilər vahimə içində qaçıb qurtulmağa çalışırdılar”. (Bax: Alex Marshall. The Caucasus Under Soviet Rule, s. 96)


14 sentyabr axşamının qaranlığını fürsət bilən  Denstervilin   hərbi birləşmələri də şəhəri birdəfəlik tərk etdi. O gecəsi ermənilər də yoxa çıxdılar. Elə bil hamısını əcəl almış, yer gizləmişdi.


15 sentyabr 1918-ci ildə səhər saat 9 tamamda komandan Nuru Paşanın müzəffər Qafqaz İslam Ordusu onların pişvazına çıxmış qədirbilən Bakı əhalisinin minnətdarlıq dolu alqışları və duaları ilə şəhərə daxil oldu.
Xilaskarların ayaqları altında addımbaşı qurbanlar kəsilir, şənlərinə təzahüratlar edilirdi:


ALLAHu əkbər! ALLAHu əkbər! ALLAHU əkbər! Nuru Paşa çox yaşa!

Nuru Paşanın qalib əsgərləri  isə ciddiyyətlərini və səflərini  pozmadan bir ağızdan Turan sevdalı Baş Komandan Ənvər Paşa marşını oxuyurdular.


Azərbaycanı vətən bilənlər, onun uğrunda ölməyə və öldürməyə hazır olanlara Ənvər Paşanı sevdirən, Nuru Paşanı minnətdarlıq hissi ilə xatırladan  cəhət bu qardaşların sözləri ilə əməllərinin bir olmasıdır. Aydın düşüncəli insanların, istisnasız olaraq, hamısı haqq ilə nahaqqı görür, nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu yüksək səslə ifadə edir və haqq olan tərəfdən mübarizə aparmağa cəsarət edir. Onları saxta məbudlardan,  uydurma qəhrəmanlardan fərqləndirən başlıca cəhət də budur. Ənvər Paşa da, Nuru Paşa da doğru bildikləri iş uğrunda mübarizə apardılar, ömürlərini bu əqidə uğruna fəda etdilər. Azərbaycan var  olduqca onlar da unudulmayacaqlar.


Millət onun milli dəyərlərinə, çıxarlarına, arzu və istəklərinə sayqı bəsləyəni öz yaddaşında yaşadır. Nə Ənvər Paşanın, nə də Nuru Paşanın reklama, heykələ ehtiyacı var. Onların əbədi yeri qədirbilənlərin ürəkləridir, yaddaşlarıdır. Bakının  qurtuluşu günü ərəfəsində bayırdan səslər duyuram. Qeyri-ixtiyari olaraq pəncərədən küçəyə boylanıram. Bir əsgəri bölük nizami addımlarla addımlayaraq hərbi marş oxuyur. Sərrast və qətiyyətli addımlarla yeriyən bu əsgər balalarımızın hər birində Bakını erməni  məzalimindən qurtarmış  igidlərin ərdəmini, təpərini, cəsarətini gördüm. Ürəyim dağa döndü. Birdən mənə elə gəldi ki, bizim əsgərlərimiz də eynən yüz bir il əvvəlki xələfləri kimi Qafqaz İslam Ordusunun Biləcər tərəfdən şəhərə enərkən oxuduğu həmin məşhur marşı təkrarlayırlar:


Türk ordusu ilerliyor,

Bakü, Gence direniyor.

Şanı büyük Enver Paşa:

“AZERBAYCAN,  geldim!.”- diyor…

 
Nuru Paşa (sağda), atası Hacı Əhməd Paşa (ortada) və qardaşı Ənvər Paşa (solda)







Nuru Paşa haqqında  “İstanbul Emniyet Müfəttişliği  Huzur-ı Alilerine” 28 iyun 1336 ( 1920 ) - cı ildə yazılmış raport. Raportda Bakını tutarkən bolşeviklərə mənsub bəzi vəzifəliləri cəzalandırdığı üçün Nuru Paşanın qiyabi olaraq edam cəzası aldığı, lakin Nuru Paşanın İran tərəfə keçdiyi və axtarıldığı  bildirilir. Raport İstanbul İstidlalat ( Təhqiqat ) şöbəsi məmuru tərəfindən hazırlanmışdır.


Müəllif: Prof. Ramazan SİRACOĞLU

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Əli Əhmədov və Bahar Muradova Horadizdə gənclərlə GÖRÜŞDÜ 15 Oktyabr 2019, 15:45 Əsəd qüvvələri türkləri qabaqladı, Mənbici ələ keçirdi  15 Oktyabr 2019, 15:41 İşaxtaran və işsiz vətəndaşların nəzərinə! 15 Oktyabr 2019, 15:38 BMU ilə Koreyanın tədqiqat mərkəzi arasında əməkdaşlıq müzakirə olundu 15 Oktyabr 2019, 15:32 Türk qırıcısı İraqın şimalında 2 terrorçunu məhv etdi 15 Oktyabr 2019, 15:31 38 nəfər Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi sistemində işə götürüldü 15 Oktyabr 2019, 15:28 Nazir: “Əsas çağırışlardan biri peşə təhsilinə marağın artırılmasıdır” 15 Oktyabr 2019, 15:27 Bakıda Türk Şurasına üzv dövlətlər arasında sənədlər imzalandı - FOTOLAR 15 Oktyabr 2019, 15:20 UNEC-də “Elm həftəsi”: 5 gün, 5 aktual mövzu 15 Oktyabr 2019, 15:18 “Barış mənbəyi” əməliyyatı zamanı tərəflərin verdiyi İTKİLƏR 15 Oktyabr 2019, 15:18 Tanınmış jurnalistlərdən Əfqan Muxtarlı ilə bağlı ölkə rəhbərliyinə MÜRACİƏT 15 Oktyabr 2019, 15:04 Fəzail Ağamalı Pənah Hüseynə CAVAB VERDİ:  “Fikirlərində diqqətli olsun!” 15 Oktyabr 2019, 14:58 Deputatlar Nazarbayevin “Türk dövlətləri” təklifini dəstəklədilər: “Doğrudur” 15 Oktyabr 2019, 14:52 Qatar eşitmə qüsurlu kişini vurdu 15 Oktyabr 2019, 14:50 Təhsil Nazirliyi yeni sosial kampaniyaya start verir 15 Oktyabr 2019, 14:46 Azərbaycanlı deputatlar NATO PA-nın sessiyasında ETİRAZ ETDİLƏR 15 Oktyabr 2019, 14:34 Nursultan Nazarbayevə Türk Dünyasının Ali Ordeni verildi - FOTO 15 Oktyabr 2019, 14:18 Türk Şurasının növbəti Zirvə Görüşü Türkiyədə keçiriləcək 15 Oktyabr 2019, 14:16 Günay Əfəndiyeva Darhan Kıdıralını yeni ofisində qarşıladı - FOTOLAR 15 Oktyabr 2019, 14:10 Vasim müəllim milli sərvətimizdir - Deputat YAZDI 15 Oktyabr 2019, 14:00 Ərdoğan Bakıda Dədə Qorquddan sitat gətirdi, Türk dövlətlərini birliyə çağırdı 15 Oktyabr 2019, 14:00 Bakıda saxta içkilər hazırlayan “Beluqa Tahir”in dəstəsi tutuldu - FOTOLAR 15 Oktyabr 2019, 13:50 “Zəngəzurun Ermənistana birləşdirilməsi böyük Türk Dünyasını parçaladı” 15 Oktyabr 2019, 13:36 Gömrük Akademiyasının tələbəsi: “Burda təhsil almaq bir addım öndə olmağa imkan verir” - MÜSAHİBƏ 15 Oktyabr 2019, 13:29 Kiyevdə öldürülən azərbaycanlı tələbənin qatili beynəlxalq axtarışa verildi - Səfirliyimizdən NOTA 15 Oktyabr 2019, 13:23 Bakıda Türk Şurasının VII Zirvə Görüşü keçirilir - YENİLƏNİB 15 Oktyabr 2019, 13:14 Pənah Hüseyn: “Fəzail Ağamalıya necə təzyiq olubsa, danışmaqdan belə çəkinir” 15 Oktyabr 2019, 13:01 Litva səfiri Ekologiya Nazirliyində olub 15 Oktyabr 2019, 12:54 Paşinyan Minsk Qrupunun həmsdərləri ilə görüşdü 15 Oktyabr 2019, 12:54 Piyadanı vurub qaçan sürücü tutulub 15 Oktyabr 2019, 12:50 Sabah 28 dərəcə isti olacaq - PROQNOZ 15 Oktyabr 2019, 12:44 BŞTİ müdiri qızıl və gümüş medal alanların sayını açıqladı  15 Oktyabr 2019, 12:35 Komitə sədri: “Azərbaycan Ermənistana imkan verməyəcək” 15 Oktyabr 2019, 12:35 Deputatdan Qarabağ icması ilə bağlı TƏKLİF 15 Oktyabr 2019, 12:29 Metronun Xocəsəndə tikilən yeni deposu nə vaxt AÇILACAQ? 15 Oktyabr 2019, 12:27