Şirinxanım Kərimbəyli Şadiman
Nə qədər ki, yaradıcı mühiti uzaqdan-uzağa izləyirdim, bu mühit mənə pak bir məbədgah, buradakı insanlar isə Allahın ən təmiz bəndələri idi, millətini sevən, milləti üçün yanıb lap elə cızdaqı çıxan... Amma bu mühitin içinə daxil olandan sonra necə deyərlər özümün-özümdən zəhləm getdi. Tez yadıma düşdü, eyvah, XX əsrin əvvəlində ürəklərinin odunu kağızlar üzərinə ələmiş, qələmini düzlük, haqq, ədalət yolunda qılınc edərək söz döyüşünə çıxıb yazıb-yaratmış söz adamları... Həyatlarını insanlarımızın xoşbəxt gələcəyi, bugünü üçün od üstündə yağ kimi əritmiş fədakarlarımız, onlardan biri də Sizsiz, ey ruhu Vətən eşqiylə yanan, dahi insan. Fikirləşdim ki, dini kitabımız deyir ki, insanın bədəni torpağa tapşırılır, ruhu isə sapsağlamdır. Belə olduğu halda mən niyə dahi ədibə məktub yazmayım? Çox fikirləşdikdən sonra bu duyğuya qarşı çıxa bilmədim, Əziz Mirzə Cəlil babam, ruhunuz şad olsun, bu məktubu Sizə unvanlamamışdan qabaq çox götür-qoy etdim, yazım ya yazmayım? Amma ürəyim partlamaq dərəcəsinə gəldi, daxildən bir səs mənə vəsvəsə verdi ki, bəs bu məktubu Sizə ünvanlayım. Çünki Siz o boyda «Molla Nəsrəddin» jurnalının çapına rəvac verən onun Vətən içində yayımlanmasına, başıbəlalı Azərbaycanın yaralarına məlhəm olmasına cəfakeşlik etmiş insansınız. Bu yolda nə qədər ağrı-acılara tuş gəlsəniz də məqsədinizdən, müqəddəs amalınızdan dönmədiniz. Vətənin qüzeyindən güneyinə, güneyindən qüzeyinə könül atınızı çapdısnız. Vətən insanının cəhalətdən, müsibətdən, fəlakətdən, mövhümatdan xilası üçün bacardığınız dairədə hər şeyi etdiniz. Hətta ulu Cavanşir törəməsi olan həyat yoldaşınız Həmidə xanım da sizə dayaq oldu, varını, pulunu bu yolda xərcləməkdən usanmadı. Siz böyük Molla Nəsrəddinçilər nəsili yetişdirdiniz, millətin cəhalətdən xilası naminə. Dahi Sabiri aləmə car edən, Mirzə Cəlil, ruhunuz şad olsun, bütün Molla Nəsrəddinçilərlə bir yerdə! Ümid edirəm ki, yazdığlarım Sizə müdrik qocalarımızın dili ilə desək əyan olar böyük Allahın köməkliyi ilə...
Ürəyimdə Sizə deyiləsi o qədər sözlərim var hansı ki, qəlbimi dəlib-deşir. Əvvəllər elə zənn edirdim ki, yazarlar İlahinin yerdəki mələkləridir. Onlar gecəbəgündüz millətin işıqlı gələcəyi uğrunda gözlərinin işığını kağızlar üstündə qaraldırlar. Ürəklərinin odunu bu yolda çırağ təki yandırırlar. Bilmirəm, əziz Mirzə Cəlil, bəlkə sizin dövrünüzdə də belə olub. Bəlkə mənim bu barədə məlumatım yoxdu. Ancaq mənə elə gəlir ki, indiki qədər biyabırçılıqlar olmayıb. Hər şey tərtəmiz, hər şey pak olub! Hərə öz yazdığının ağası olub, heç kəs heç kəsə pulnan heçnə yazdırmayıb. Hər yazılan bədii məhsulun yiyəsi müəllif özü olub. Sizin vaxtlarınız haqqında çox məlumatım olmasa da, deyilənlərə görə o zamanlar əsil ziyalılar təbəqəsi yaranıbmış. Onlar aldıqları savadın, biliyin hesabına uğur qazanırmışlar. Alimlik dərəcəsi almaq üçün pul verirmişlər, sizləri nə dəbdəbəli həyat, nə də pul, mənsəb maraqlandırmayıb. Sizlər millətin qaymağı olmuşdunuz, əziz ədib, o qaymağı 1930-37-ci illərdə qansızlar iştahlarına çəkdilər. Südün üzündəki qaymaq yeyildikdən sonra südün altı qaldı. İndi Siz deyin südün altından əmələ gələn məhsulun nə dadı, ləzzəti olar? Əlqərəz, indiki ədəbi mühitin əhvalı heç də ürək açan deyil. Necə deyərlər heç kəs heç kəsin kitabın oxumur. İndi istedadı olanlar yox, istedadı olmayanlar meydan sulayır. İstər ədəbi aləmdə, istərsə də televiziya kanallarında. Hərçənd ki, Sizin vaxtınızda televiziya yox idi. Yaxşı ki, yox idi. Olsaydı yəqin ki, qanınız çox qaralardı. Televiziya evlərimizdə peyda olandan sovet sisteminə xidmət etdi. Müstəqillik qazanandan sonra isə televiziya kanallarının sayı artdı. Amma bu kanallar əksər hallarda reklama və müğənnilərə xidmət edir. Çoxusunun da səsi yox. Səhərdən axşamacan kanallarda meydan sulayırlar, millətə namusdan, vicdandan, təmizlikdən dərs keçirlər, necə deyərlər bizlərə necə yaşamağın yollarını öyrədirlər.
Hərdən bir də şeiri, şeriyyəti olmayan, əksər halda sözünün əvvəli-axırı bilinməyən söz cəlladlarını ekrana çıxardırlar və onlar da millətə əsli şeirin, bədii məhsulun təbliğini və necə yazılması dərsini keçirlər. Dahi insan, ruhun şad olsun, hələ sizə bir-iki gün bundan öncə bir televiziya kanalında olmuş ürək parçalayan mənzərəni də ərz etmək istəyirəm. Ekrandan ər şairlərimizdən birinə aparıcı bir vətən şeiri söyləməyi rica etdi. O da qayıdıb aparıcıya nə desə yaxşıdı? Dedi ki, mən Müdafiə Nazirliyində işləmirəm ki, vətən şeiri yazım. Vətən şerini qoy onlar desinlər və yazsınlar. Sonra da dedi ki, bəs mənim şeir yazmağım Azərbaycan ədəbiyyatında hadisədir. Bilirsiniz necə dəhşətə gəldim. Yəqin ki, dahi Mirzə Cəlil, sağ olsaydınız, «Ölülər» əsərini yenidən işləyərdiniz, özü də yeni planda! Çünki torpaqları yağı işğalında olan bir millətin şairi, yazıçısı, söz adamı necə Vətəndən yazmaya bilər?!
Əziz, Mirzə Cəlil, ey Vətən eşqiylə alışıb yanan, ey avamlığa, cahiliyə, məddahlığa, mövhumata qarşı qələmini kökləmiş, vətən insanın gözaçıqlığı üçün bütün gücünü, istedadını həsir etmiş Həmvətən, gör indi biz nə gündəyik. Ədəbiyyatımız qara günlərini yaşayır. Hərə əlinə bir qələm və yaxud kompyuter götürüb düşüb sözün üstünə. İndi bizim zamanda SÖZ yalana, məddahlığa, pula, vara xidmət edir.
Bizim zamanədə alim olmaq o qədər çətin məsələ deyil. Ona görə istedad yox, pul və dayı lazımdır. Birdən məndən sual etsəniz ki, bəs dayının alim olmağa nə dəxli var? Hə, onda mən Sizin diqqətinizə ərz edim ki, dayı indiki zamanda bizim ölkədə arxa deməkdir. Çünki pulnan bahəm əgər niyəsə nail olmaq istəyirsənsə möhkəm arxan olmalıdır. Çünki, arxalı olanlar bizim ölkədə yaman at oynadırlar. Adama yuxardan aşağı baxırlar. Atalar demişkən: Oğru necə bağırırsa, doğrunun bağrı yarılır. Əziz Mirzə Cəlil, indi bizim ölkədə həqiqi alim olanlar, alim olmaq iddasında olan, lakin alimliyə savadı, biliyi, istedadı çatmayanlar üçün elmi əsərlər yazırlar. Ona görədə bizdə indi alimlərin sayı yalan olmasın tələbələrin sayından bir az azdır. Sonra başqasının başının hesabına alimlik dərəcəsi alanlar, ali məktəblərdə millətin binəva balalarına dərs keçirlər, yəni onlara dırnaqarası bilik, savad öyrədirlər. İndi Siz deyin, millətin gələcəyi olan binəva gənclər belə dırnaqarası alimlərdən hansı savad, bilik alıb elmə yiyələnə bilərlər? Adam hərdənbir Sizin ədəbiyyatımıza gətirdiyiniz kefli İsgəndər kimi içib keflənmək istəyir ki, bu kimi dərdləri eşidəndəndə də ürəyi partlamasın, sabahkı həyata yaşamaq şansı qalsın.
Əziz Mirzə Cəlil, Sizin bədii aləmdə qələm çaldığınız zamanlarda hələ sözün urvatı var idi, onun karvan yoluna çıxmaq üçün hər adamın hünəri çatmazdı. İndi necə deyərlər məmə deyəndən, pəpə yeyənə qədər hamı girişib söz deməyə, kəsə dillə desək yəni yazar olmağa...Ədəbiyyatımızda qoca yazarlar orta nəsil yazarların, gənc yazarlar isə heç birini bəyənmir. Tənqidçilərimiz isə deyirlər, ümumiyyətlə, yaxşı əsər yazılmayıb, ədəbiyyat durğunluq dövürü keçirir, istedadlı yazarlar yoxdu, buraxılan kitablar isə əksəriyyəti səviyyəsiz, istedadsız, yazmaq səriştəsi olmayan adamların qələminin məhsuludur. Vəssalam. İndi saysız-hesabsız qəzet redaktorları meydan sulayır. Bir, iki şeir yazan, artıq hansısa qəzetə, jurnala baş redaktor olur. O vaxt siz avamlıq, cəhalət və mövhumatla mübarizə aparırdınız. O vaxt siz və sizin yaşıdlarınız oxuyub təhsil almaq üçün pul ödəyirdiniz. İndi isə ali və orta məktəblərdə oxumamaq üçün pul ödəyirlər. Ali məktəb qurtaran məzun heç bir-iki bədii əsər oxumur, nəinki dünya ədəbiyyatından və tarixindən, hətta öz ədəbiyyatımızdan və tariximizdən xəbəri olmur. Təbii ki, belə savadsız mütəxəssislər sonra gedib ali və orta məktəblərdə binəva millətin balalarına dırnaqarası elm, bilik, savad öyrədirlər. Özləri pul verib oxumadıqları halda hazır diplom aldıqları üçün xalqın balalarını da bu asan və biabırçı yola cəlb edirlər. Onlar cəmiyyətimizə bir Qarayaradır. Bu yaranın sağalmasına çarə olsa da heç kəs onun müalicəsinə rəvac vermir. Əksinə çalışırlar ki, bu xəstəlik mənəviyyatımızda artsın, çoxalsın. Axırda da savadsız və mənəviyyatı boş olan dırnaq arası ziyalı təbəqəsi yaranır. Bu təbəqə heç nəyi kobud şəkildə desək vecinə almır, öz quru adı və madiyyatını ödəmək üçün cibi onun üçün önəmli olur. Belə ziyalı təbəqədə nə Vətən sevgisi, nə milli hiss, nə ətraf aləmi öz könül prizmasından keçirən vicdan olur. Milli hissi, Vətən sevgisi olmayan şəxs çətin ki, xalqın balalarına necə deyərlər xalqın öz dili ilə desək, əməli-başlı təhsil verə bilsin. Hörmətli ədib, artıq bizim ölkədə təbəqələşmə yaranıb. Lap sizin uşaqlıq və gənclik dövrünüzdə olduğu kimi, amma sizin dövrünüzdəki varlılar halal zəhmətləriylə o mərtəbəyə yetmişdilər. Amma bizim dövrümüzdə çoxusu əyirliklə, rüşvətlə, müftəxorluqla, haramzadalıqla varlanıb hər sahəni necə deyərlər işğal ediblər və özlərindən ağıllı heç kəsi görmürlər.
Hətta o qədər varlanıblar ki, dünyanın bir çox yerlərində aldıqları indiki adamların dili ilə desək villaların, banklara qoyduqları pulların sayını-hesabını itiriblər, axırda belə qənaətə gəliblər ki, bunlarla tarixə düşə bilməyəcəklər. Nə etmək lazımdır məşhurlaşmaq? Pullarını ciblərinə basıb başlayıblar, istedadı olan və iradəsi olmayan müəllifləri ələ almağa... Hə, əziz Mirzə Cəlil, dövrümüzün söz dəllalları yəqin ki, deyirlər: Pulu bizdən yazmağı sizdən. Daha demirlər ki, balam xalqın gözü tərəzidir, o hər şeyi görür, dərk edir, bərkdən olmasa da ürəyində bu bəlalara facianə qəhqəhə çəkirlər, bu qəhqəhələr imansızların bağrın yarmasa da göyün bağrın yarır axı? Amma açığı desəm xalqın bağrından qopan qəhqəhələr Sizin «Ölülər» faciəvi-komediyanızdakı kefli İsgəndərin qəhqəhələrinə bənzəyir. O da o zaman böyük ədib, sizin ağılınızdan və qələminizdən qoparaq millətin dərdini aləmə aşikar edirdi.
Amma hərdən mənim pulu az, ağılı, biliyi çox alimlərə, söz adamlarına də yazığım gəlir. Deyirlər, pul şirin şeydir axı, insanın maddi ehtiyaclarını ödəmək üçün önəmli vasitədir. Onlar da beyinlərinin məhsulunu savadsız, təkəbbürlü adamlara satıb bir az maddi baxımdan irəli düşmək istəyirlər. Ancaq mən onlara qətiyyən haqq qazandırmıram. Çünki onlar özləri millətin mənəvi sərvətidirlər, əsil alimlərin səviyyəsiz və iddialı adamlar əlində oyuncağa çevrilmələri ürəkbulandırıcıdır. Bu həm də millətin mənəvi genofoduna ağır zərbədir. Axı, gör-götür dünyasıdır. Bu sahədə görüb-götürənlərin sayı çox olsa onda biz nə günə qalarıq? Bizim xalqı gələcəkdə hansı mənəviyyat gözləyər? Bax, dahi Mirzə Cəlil, bütün bunları dərindən fikirləşəndə adamın bağrı partlayır. Adam heç yerdə özünə yer tapmır. Çünki mənəviyyat öləziyəndə insanlarda Vətən hissi korlaşır, mənəvi bağlılıqlar qırılır, ölkə inkişafdan dala qalır, torpaqları işğalçılar əlində oyuncağa çevrilir, milli, mənəvi dəyərlər arxa plana keçir, madiyyat mənəviyyatı üstələyir. Millət parçalanır, yarsının pula, mala başı qarışır, yarısı isə dilənçiliyə alüdə olur. Hegemon xalqlar isə mırıqda yatmış qurdu xatırladır adama, belə millətləri hissə-hissə didib parçalasın və məhv etsin.
Amma hegemon xalqların tarixində ruşvət, harama batma yox, təmizlik, düzlük, öz millətinə hədsiz sevgi önəmli yer tutub. Mən deyərdim ki, ikiyüz il bizi əsarətdə saxlamış işğalçı Rusiyanın imperiyaya çevrilməsi tarixində zülmkar adıyla özünə titul qazamış İvan Qroznı, 1 Pyotr və 11 Yekatrinanın müstəsina rolu olub. 11 Yekatrinanın dövründə qanunsuz, yəni cəmiyyətdən gizlin doğulmuş uşaqlar üçün pəncərə açılmışdı. Hər kəs gəlib imtina etmək istədiyi körpəsini o pəncərəyə qoya bilərdi. Onun gizliliyi tam təmin olunurdu. Sonradan bu körpələr hökümət tərəfindən bəslənilib böyüdülürdü. Onlardan dövlət idarələri üçün məmurlar yetişdirirdilər. Həmin bu yüksək rütbəli məmurların qohum-əqrabası, bacı-qardaşı, ata-anası olmurdu. Ölkəni rüşvətsiz və vicdanla idarə edirdilər. Bu adamlar böyük məmuniyyətlə imperatora və onun qayda-qanunlarına riayət edirdilər və ona tam sadiq qalırdılar. Çünki belə adamlar bilirdilər ki, vaxtında tale onların həyatında amansız rol oynayıb. Əgər təsadüfən bu pəncərəyə düşməsəydilər kim bilir onları hansı amansız tale gözləyəcəkdi? Ona görə də belə insanlar ölənədək rüşvət, qohumbazlıq, yerlibazlıq kimi cılız hisslərin əsiri olmurdular, hökumətə və onun başında oturanlara minnətdar olurdular... Məhz başda oturanların hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün, dövlətçilik sütunlarının titrəməməsi üçün belə insanlar imperiyanın ömrünü uzadırdılar. Amma doğuru olaraq dəyərli oxucular tərəfindən sual ünvanlana bilər ki, bəs rüşvət elə Rusiya imperiyasının özündən bizə keçib. Bununla tam razıyam. 11 Yekatirina rüşvətə qarşı dəyərli mübarizə vasitələrindən biri kimi yuxarda sadaladığım üsuldan bəhrələnirdi. Deyirəm elə bəlkə bizim də baş bilənlərimiz bu üsuldan istifadə etsinlər. Çünki bizim də uşaq evlərində boya-başa çatan gənclərimiz var ki, onların savadlanmaları üçün dövlət səviyyəsində pul xərcləsək cəmiyyətimizin çiçəklənməsi naminə yararlanmaq olar. On səkkiz yaşından sonra bu günahsız balaların əksəriyyəti səfil həyatı yaşamazlar.
Böyük insan, Mirzə Cəlil, indiki halda bizdə rüşvət erkən çağlardan cücərir, əslində bizim cəmiyyətdə rüşvətə alışqanlıq uşaq bağçalarında boy göstərməyə başlayır. Körpə balalar bağça liderlərinin doğum günlərində onlara hansısa hədiyyə, gül almaq zorundadırlar, sonra bunun davamı məktəbdə, ali məktəbdə, iş yerlərində qol-budaq atır. Beləlikə görüm-baxım, bəxşiş, barat, hədiyyə, hörmət adı altında rüşvət bizim beynimizdə ən əziz, ən sevgili munisimiz təki özünə köklü-köməcli saray yapır.
Sonra bunun acı bahərəsini bütünlükdə yaşadığımız cəmiyyətdə görürük. Rüşvətsiz, arxasız, dayısız qapılar üzlərə açılmır ki, açılmır. Hər insanın Yaradandan bir ömür bəxşişi var. Bəxşiş verilmiş ömür yaşadığımız illər ərzində zəhərə çevrilir. Çox insanlarımız cəmiyyətin özbaşnalıqlarından, ayrı-ayrı böyük və kiçik məmurlar tərəfindən onlara edilən haqsızlıqlardan zara gəlir. Bu zara gəlmələr gücdən, haldan düşmüş, günbəgün psixoloji sarsıntılarla üzbəüz qalmış adamlarımızın həyatında intiharlara yol açır. Belə intiharlar çox vaxt bütöv ailənin məhv ilə günahsız, hələ həyatın acısını-şirini dadmamış balaların bədbəxt sonluğu ilə bitir. Rüşvətin qol-qanad açdığı cəmiyyətlər daima köklü-köməcli iflasa uğrayıb. Onun dayanıqlığı olmayıb, çünki rüşvət adi insanların cibindən tutmuş, millətin yeganə umacağı, dayaq mənbəyi olan dövlət xəzinəsinə əl atır. Onun dayaqlarını sarsıdır, gec-tez belə dövlətlər başqa dövlətlərin və millətlərin içində əriyib yox olur. Rüşvət heç bir millətə, heç bir xalqa bəxtəvərlik, xoşbəxtlik gətirməyib. Onun açdığı cığırlar insan bədənində kök atmış xərçəngə bənzəyər. Gec-tez hansı dəva-dərmanın, təbibin-loğmanın müdaxiləsi olur olsun, həmin bədəni canından qoparıb məzara aparır. Eləcə də rüşvətə alüdə olan dövlətləri və millətləri də belə bir aqibət gözləyir... Keçmişlərdə də belə olub, ində də belədir. Min illər insanların keçdiyi həyat yolu bunu bizə diqtə edir. Başa düşənlər üçün bu həyat məktəbi görk olub, nə isə yaxşı mənada götürüblər, başa düşməyənlər isə tarix səhnəsində iz qoymadan məhv olub gediblər.
Hələ dahi Məhəmməd Füzuli əsrlər arxasından «Salam verdim, rüşvət deyildir deyə almadılar» deyərək fəryad qoparırdı. Rüşvət əsrlərlə millətlərin bağrında dərin-dərin yaralar açıb. Əziz, Mirzə Cəlil, bu yaraların göynəltiləri bugün bizim cəmiyyətimizdə də vətən insanın ağlına, şüuruna toy tutmaqdadır. Axı toy tutmaqın iki mənası var. Yaxışı və pis. Bizim ölkədə pis mənada bizə toy tutur. İşğal altında inləyən torpaqlarımızın dərdi bir yandan, bizə qıcıdılan xarici quldurların qurd dişləri bir yandan, o biri tərəfdən içimizdən bizi rüşvət girdabında boganların qanlı əli bir yandan...
Əziz Mirzə Cəlil, ruhunuz şad olsun, mən bu yazımı sizə ünvalanmaqda məqsədim odur ki, bu kimi dərdlərimizi sizə əyan edim. Sizin pak ruhunuza and olsun ki, o vaxtların təmiz insanlarını indiki zamanda çıraqla axtarmaq məcburiyyətində qalırsan. Rüşvət məhlə-məhlə, bölgə-bölgə, diyar-diyar qol-budaq atıb, özü də cəmiyyətimizin hər sahəsində... Bilirəm bu yazıma məni sevənlər can, sevməyənlər yan deyəcək. Mən həqiqəti, düzlüyü, təmizliyi sevməyənlərin şərəfinə bu yazını araya-ərsəyə gətirdim ki, onlarda özümə dırnaqarası sevgi hissini çoxaltmaq üçün... Ruhun şad olsun, Mirzə Cəlil, sizə deyəcəklərim hələlik bu qədər...
