Modern.az saytı Harvard Universtetinin professoru, “soyuq müharibə” üzrə tədqiqatçı alim Mark Krammerdən Qarabağ məsələsi ilə bağlı ekskluziv müsahibə alıb.
- Azərbaycana xoş gəlmisiniz. Bu sizin Bakıya birinci gəlişinizdir?
- Mən Gürcüstanda olmuşdum. Ancaq Azərbaycanda yox.
- Bakı sizə necə təsir bağışladı?
- Bakı Slavyan Univeristetinin dünya şöhrətli siyasi xadimi Heydər Əliyevin 90 illik yubileyinə həsr etdiyi Beynəlxalq Forumla əlaqədar iki gündür Bakıdayam. Düzü şəhəri gəzmək imkanım hələ olmayıb. Ancaq gördüyüm qədərilə müasir şəhərdir. Tikinti işlərinin getməsi şəhərdə yenilikdən və inkşafdan xəbər verir. Belə görünür ki, Azərbaycan dünya iqtisadi böhranından yaxşı çıxıb. İqtisadi böhranın nəticələrini aradan daha tez qaldırıb. Qarşılaşdığım bu görüntüdən çox məmnun oldum. Mən Azərbaycanı belə təsəvvür etmirdim. Bilirdim ki, Gürcüstan və Ermənistanla qonşudur. Qonşu ölkələrdən öz inkşaf səviyyəsinə görə tamamilə fərqlənən bir ölkədir.
- Suriyada baş verənlərin fonunda son vaxtlar Rusiya və ABŞ arasındakı münasibətlər gərginləşib. “Soyuq müharibə” üzrə tədqiqatçı alim kimi bu barədə nə deyə bilərsiniz?
- ABŞ və Rusiya arasındakı münasibətlərdə 2009-cu ildə müəyyən qədər yumşalma hiss olunurdu. Mən yeni qurulan münasibətlərin, daha doğrusu “yenidənqurmanın” nə demək olduğunu dərk etmirəm. Bunun üçün ABŞ-Rusiya münasibətlərinə bir neçə məqamdan qiymət vermək lazımdır. Əvvəlcə onu qeyd edim ki, Rusiya ABŞ üçün hava dəhlizini açdı. ABŞ Əfqanıstana silah-sursatı Rusiya ərazisi vastəsilə göndərməyə başladı. Bu razılaşma uzunmüddətli olmayacaq. Çünki gələn ildən etibarən ABŞ öz əsgərlərini Əfqanıstandan çıxaracaq. Bəzi sahələrdə irəliləyişlər əldə olunsa da, umumiyyətlə əlaqələr yaxşı deyil.
2012-ci il Rusiyada keçirilmiş prezident seçkilərindən əvvəl bu ölkəni etiraz aksiyası bürüdü. Bu hərəkatın qarşısının alınması məqsədiilə bir çox sərt tədbirlər həyata keçirildi. Bütün bu işlər Rusiyanın ABŞ və Qərblə münasbətlərini kəskinləşdirdi.
Rusiyadakı etiraz aksiyalarının davamlılığından nəticələr gözlənilirdi. Amma bu ilin yanvarında - Milad bayramında aksiyanı müvəqqəti dayandırmaqları onların məğlubiyyətlərinə səbəb oldu. Fevralda aksiyalara yenidən başlamaq istəyəndə Putin onların qarşısını uğurla aldı. Çünki müxalifət artıq əvvəlki gücdə formalaşa bilmədi. Bu da Putinin hakimiyyətini gücləndirməsinə təkan oldu. Rusiya bu hərəkatı yatırmaq üçün repressiv addımlar atdı. Məsələn, Rusiyada vergi rüsumları artırıldı. QHT- lərin qeydiyyata alınması çətinləşdi. Etirazçıları xalqın gözündən salmaq üçün onların Qərbdən maliyyə vəsaiti aldıqları və Qərbin agentləri kimi təqdim etdilər. Bu yolla etirazın qarşısı alınmağa çalışıldı. Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, aksiyaların birində bir nəfər əlində “Bizim pulumuz hanı?’’ deyə ABŞ Dövlət Departamentinə ünvanlanmış müraciətin yazıldığı plakat saxlayırdı.
2009-cu ildə Obama tərəfindən elan olunmuş yeni siyasət özünü doğrultmadı. Obama Admistrasiyası bunu Medvedevin Rusiyada hakimiyyətdə qalması üçün hesablamışdı. Belə görünür ki, səhf addım atılmışdı. Rusiyada prezdentlik müddəti 4 ildən 6 ilə qaldırılanda mən təəccüblənmədim. Çünki bilirdim ki, bunu Putin öz hakimiyyət dövrü üçün planlaşdırıb.
- Rusiya və ABŞ arasındakı münasibətlərin bu cür davamı gələcəkdə bu ölkələr arasında yeni “soyuq müharibə” üçün zəmin yaradırmı?
- Rusiya Sovet İttifaqının tutduğu mövqeyə malik deyil. “Soyuq müharibə”nin əsas komponentlərindən biri ideoloji toqquşma idi. Liberalizmlə Marksizm-Leninizm arasında idi. Rusiya həm də Sovetlər İttifaqının malik olduğu qlobal strateji gücə sahib deyil. “Soyuq müharibə” olmayacaq. Ancaq belə bir məsələ də var ki, bu iki nəhəng ölkə arasında mübahisə beynəlxalq səviyyədə deyil, regional səviyyədə olacaq. Çünki keçən ilin dekabr ayında Brüsseldə ABŞ-ın sabiq dövlət katibi Hillari Klintonun məşhur “Rusiya keçmiş postsovet ölkələrində və Qafqazda sovetləşdirmə siyasəti aparır” bəyanatı Putin tərəfindən sərt qarşılandı. Rusiyanın, Belarusun, Qazaxıstanın yaratmağa çalışdığı “Avropa Gömrük İttifaqına” başqa postsovet ölkələrinin cəlb olunması üçün təzyiq edirdilər. Bu isə Hillari Klinton tərəfindən tənqid edilmişdi və xanım siyasətçi bildirmişdi ki, belə bir ittifaqın yaradılması ilə əslində Rusiya keçmiş SSRİ-ni bərpa etməyə çalışır.
- İranın yeritdiyi hazırki siyasət barədə fikirləriniz nədən ibarətdir?
- İran çox çətin sualdır. İranın nüvə silahı əldə etməsi həb ABŞ, həm də Rusiyanın marağındadır. Amma nəsə bu barədə daha çox ABŞ narahatdır. Haqlı olaraq ABŞ höküməti İranın nüvə silahını əldə etməsinə qarşı çıxır. Buna görə yox ki, bunu ABŞ-a qarşı istifadə edə bilər. Onsuz da İran bunu etmək bacarığında deyil. Amma ABŞ İranın nüvə silahını regionda təhlükəsizliyi və sabitliyi pozmaq üçün, xususən də Səudiyyə Ərəbistanı və Bəhreyn kimi antisimpatiya bəslədiyi dövlətlərə qarşı istifadə edəcəyini düşünür. Nüvə silahını əldə etsə, qoruyucu vastə kim digər ölkələrə qarşı istifadə edəcək. Ciddi bir təhlükə isə İranın nüvə silahını terroristlərə ötürə bilməsidir. Burda belə bir məsələ ortaya çıxır. Əgər siz ABŞ kimi bir dövlətin prezdentisiniz, onda hansı qərarı qəbul etməlisiniz? Ya buna qarşı çıxmalısınız ya da İranın bu silahı gələcəkdə terroristlərə ötürməsini izləməlisiniz. Əlbəttə ki, ABŞ ilk növbədə nüvə silahının olduğu yeri tapıb zərərsizləşdirəcək. Rusiyanın İranın nüvə silahı ilə bağlı mövqeyi səhvdir. İran gələcəkdə onun üçün təhlükəli olacaq.
- Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə yürütdüyü siyasəti, Qarabağ problemilə bağlı qənaətləriniz nədən ibarətdir?
- Azərbaycan regionda mühüm rol oynayır. Beynəlxalq aləmdə rolu daha çox regional səviyyədədir. Azərbaycan öz siyasətini beynəlxaq aləmdə genişləndirmək üçün fəaliyyət göstərir. Umumiyyətlə, mən ABŞ-Azərbaycan münasibətlərini konstuktiv kimi dəyərləndirirəm.
Qarabağ probleminin həlində Azərbaycanın apardığı siyasəti yüksək qiymətləndirirəm. Problemin sülh yolu ilə həll olunması üçün əlindən gələni edir. Mən Ermənistanın mövqeyini ona görə səhf qiymətləndirmirəm ki, mən Azərbaycandayam. Mən Ermənistanın siyasətinə qarşıyam. Ona görə yox ki, mən anti-erməniyəm. Öna görə ki, ölkənin ərazisinidə zorla başqa bir dövlət qurmalarını qəbul edə bilmirəm. Mən həmçinin Kosova, Abxaziyanın da müstəqilliklərinin tanınmasına qarşı çıxdım. Hesab edirəm ki, yaxın vaxt ərzində konfliktin həlli mümkün deyil.
Aynur Bayramova
