Աշխարհի երկրների մեծ մասում փողկապը համարվում է գործնական հագուստի, պաշտոնական հանդիպումների և դիվանագիտական արարողակարգի անբաժանելի մասը։ Պետությունների ղեկավարները, նախարարները, պատգամավորները և դիվանագետները սովորաբար իրենց կոստյումները լրացնում են փողկապով։ Սակայն Ադրբեջանի հարավային հարևան Իրանում սովորական է տեսնել բարձրաստիճան պաշտոնյաների առանց փողկապի։
Իրանի նախագահը, արտգործնախարարը, խորհրդարանի ղեկավարությունը և այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ միջազգային միջոցառումներին կոստյումներ են կրում, սակայն փողկապ չեն կրում։ Հետաքրքիր է, թե ինչու է փողկապը, որը աշխարհի շատ երկրներում համարվում է սովորական հագուստի աքսեսուար, Իրանում անցանկալի համարվում։ Արդյո՞ք դա կապ ունի կրոնի, քաղաքականության կամ պատմական իրադարձությունների հետ։
Modern.az-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ Իրանում ներկայիս հագուստի ավանդույթի արմատները հասնում են մինչև 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունը։
Շահի դարաշրջանում փողկապը նորաձև էր
Իրականում, փողկապը Իրանի հասարակությանը օտար հագուստի տարր չէ։ Ընդհակառակը, երկիրը երկար ժամանակ գտնվել է եվրոպական հագուստի մշակույթի ազդեցության տակ։
«Encyclopaedia Iranica» հրատարակության՝ Իրանի Փահլավի և հետփահլավյան դարաշրջանների հագուստի պատմության վերաբերյալ ուսումնասիրության մեջ նշվում է, որ դեռևս 1906-1909 թվականների Սահմանադրական հեղափոխությունից հետո արտասահմանում կրթություն ստացած և ճանապարհորդած իրանցի տղամարդիկ սկսել էին ընդունել եվրոպական հագուստը, այդ թվում՝ կոստյումը, փողկապը և թիթեռնիկ փողկապը։
Այս հագուստի ոճը հատկապես տարածված էր Թեհրանում և երկրի խոշոր քաղաքներում բնակվող կրթված, ապահովված խավի շրջանում։
Փահլավի դինաստիայի կառավարման օրոք, հատկապես Մոհամմադ Ռեզա Շահի 1941-1979 թվականների կառավարման ժամանակ, Արևմտյան կենսակերպն ավելի լայնորեն էր ընդունվում։ Նավթային եկամուտների աճը, արտասահմանյան երկրների հետ կապերի ընդլայնումը և քաղաքաշինությունը ուժեղացրել էին հետաքրքրությունը եվրոպական նորաձևության նկատմամբ։
Այդ ժամանակաշրջանում փողկապը Իրանում արդիականության, քաղաքային մշակույթի և եվրոպական կենսակերպի ցուցիչներից մեկն էր։
Սակայն 1979 թվականի հեղափոխությունը արմատապես փոխեց այս պատկերը։
Ինչու այաթոլլաները թիրախավորեցին փողկապը։
1979 թվականին շահի ռեժիմի տապալումից և Այաթոլլա Ռուհոլլա Խոմեյնիի ղեկավարությամբ Իսլամական Հանրապետության հիմնադրումից հետո երկրում սկսվեցին փոփոխություններ քաղաքական և հասարակական կյանքի բազմաթիվ ոլորտներում։
Նոր իշխանությունը Արևմտյան մշակույթի ազդեցությունը նվազեցնելը դարձրեց իր գաղափարական առաջնահերթություններից մեկը։ Քննադատության ենթարկվեցին մի շարք հագուստի տարրեր, որոնք կապված էին արևմտականացման և շահի դարաշրջանի կենսակերպի հետ։
Այս գործընթացում փողկապը նույնպես թիրախ դարձավ։
«Encyclopaedia Iranica»-ի տվյալներով՝ հեղափոխության առաջին փուլում իշխանության եկած ուժերի մի մասը նույնիսկ կոկիկ և նորաձև հագնվելը համարում էր Արևմտյան շքեղության ցուցիչ։ Փողկապը ընդունվում էր որպես կրոնական անտարբերության և Արևմտյան ազդեցության խորհրդանիշ։
Որոշ կրոնական շրջանակներ էլ բողոքում էին փողկապի դեմ, քանի որ այն նմանեցնում էին քրիստոնեական խաչին։ Նրանց մոտեցման համաձայն՝ այս աքսեսուարը չէր համապատասխանում իսլամական հասարակության հագուստի ավանդույթներին։
Արդյունքում, Իսլամական հեղափոխությունից հետո Իրանում փողկապը դադարեց լինել հագուստի դետալ և վերածվեց քաղաքական-գաղափարական դիրքորոշման ցուցիչի։
Փողկապ կրողները նույնիսկ փողոցում էին ճնշման ենթարկվում
Հեղափոխությունից հետո առաջին տարիներին արևմտյան ոճով հագնվող տղամարդկանց նկատմամբ վերաբերմունքը միանշանակ չէր։
«Encyclopaedia Iranica»-ն գրում է, որ հեղափոխական ուժերի որոշ անդամներ փողոցներում ճնշում էին գործադրում եվրոպական ոճով հագնվող տղամարդկանց նկատմամբ։ Աստիճանաբար առանց փողկապի կոստյումները դառնում էին նոր քաղաքական միջավայրի կողմից ընդունված տեսք։
Բրիտանական «The Guardian» հրատարակությունը նույնպես հետաքրքիր նյութ է հրապարակել այս հարցի վերաբերյալ։
Հրատարակության գրածի համաձայն՝ Իսլամական հեղափոխությունից հետո Իրանում փողկապների վաճառքն արգելվել էր, սակայն այս սահմանափակումը միշտ չէր խստորեն պահպանվում։ Տարբեր ժամանակներում խանութներին զգուշացումներ էին արվել՝ փողկապները ցուցափեղկերից հանելու վերաբերյալ։
Նույնիսկ Իրանի հագուստի վաճառողների և տեքստիլագործների միությանը պահանջվել էր փոխել իր լոգոյի փողկապի պատկերը։
Խաթամիի դարաշրջանում փողկապը նորից սկսեց երևալ
Իրանում փողկապի ճակատագիրը կախված է եղել նաև քաղաքական փոփոխություններից։
1997-2005 թվականներին նախագահ եղած բարեփոխիչ Մոհամմադ Խաթամիի կառավարման օրոք հասարակական սահմանափակումների մի մասը մեղմացվեց։ Փողկապները նորից սկսեցին երևալ որոշ խանութների ցուցափեղկերում։
Սակայն սա չէր նշանակում փողկապի ընդունում պետական մակարդակով։
2012 թվականին Իրանի ոստիկանությունը նորից փորձեց միջոցներ ձեռնարկել խանութներում փողկապների վաճառքի դեմ։ Այս մասին հայտնել է երկրի կիսապաշտոնական ISNA գործակալությունը։
Պահպանողական շրջանակները, որոնք փողկապը համարում են Արևմտյան ազդեցության խորհրդանիշ, ամեն կերպ դեմ են դրա օգտագործմանը։
Իրանի այսօրվա պաշտոնյաները նույնպես փողկապ չեն կրում
Այսօր Իրանի պետական պաշտոնյաների հագուստում ձևավորվել է որոշակի ոճ։
Նախագահը, նախարարները, խորհրդարանի ղեկավարությունը և բարձրաստիճան պետական ծառայողները կոստյումներ են կրում, սակայն սովորաբար փողկապ չեն օգտագործում։ Նրանք ավելի շատ նախընտրում են կոճակներով, բաց օձիքով կամ Մաո տիպի օձիքով վերնաշապիկներ։
Այս պատկերը կարելի է տեսնել նաև միջազգային միջոցառումներում։ Իրանի պաշտոնյաները, թեև մասնակցում են այլ երկրների ներկայացուցիչների հետ նույն դիվանագիտական արարողակարգին, սակայն հագուստի ընտրության հարցում հավատարիմ են մնում իրենց երկրի ձևավորված քաղաքական-մշակութային ավանդույթին։
Արդյո՞ք փողկապ կրելն իսկապես արգելված է։
Այստեղ հետաքրքիր մի կետ կա. ճիշտ չէր լինի ասել, որ Իրանում փողկապ կրելը ընդհանուր օրինական արգելք է, որը նախատեսված է բոլորի համար և առանձին քրեական պատասխանատվություն է առաջացնում։
«Agence France-Presse»-ի (AFP) հրապարակած զեկույցում իրանցի իրավաբան Մասուդ Մոլլապանահը հայտարարել է, որ փողկապ կրելը ո՛չ Սահմանադրությամբ, ո՛չ էլ շարիաթի օրենքներով հանցագործություն չի համարվում։ Այնուամենայնիվ, որոշակի վայրերում, ինչպիսին է հեռուստատեսությունը, հագուստի սահմանափակումներ կան։
Սա նշանակում է, որ հարցն ավելի շատ կապված է պետական մարմիններում ձևավորված հագուստի կանոնների, հասարակական վերաբերմունքի և գաղափարական մոտեցման հետ։
Երիտասարդները նորից հետաքրքրություն են ցուցաբերում փողկապի նկատմամբ
Իրանում փողկապի ճակատագրում վերջին տարիներին որոշակի փոփոխություններ են նկատվում։
AFP-ի 2023 թվականին Թեհրանից պատրաստված զեկույցում նշվում է, որ մայրաքաղաքի հյուսիսում գտնվող խանութներից մեկում փողկապների վաճառքը շարունակվում է։
Խանութի ներկայացուցիչ Մոհամմադ Արջամանդը հայտնել էր, որ ամսական մոտ 100 փողկապ են վաճառում, ապրանքները հիմնականում ներկրվում են Թուրքիայից, իսկ մի մասն էլ արտադրվում է Իրանում։
Զեկույցում տեղ է գտել նաև 27-ամյա ատամնաբույժ Մոհամմադ Ջավադի հետաքրքիր մտքերը։ Նա լրագրողի հետ զրուցել է, երբ եկել էր փողկապ գնելու՝ ապագա կնոջ ընտանիքի հետ առաջին հանդիպմանը ավելի լավ տեսք ունենալու համար։
Երիտասարդ իրանցին իր հարցազրույցում ասել է, որ հասարակության մեջ դեռևս այլ կերպ են նայում փողկապ կրող մարդկանց, սակայն իր կարծիքով՝ տղամարդը փողկապով ավելի ճաշակով է երևում։
Զեկույցում նշվում է, որ Թեհրանի որոշ թանկարժեք ռեստորաններում և սրճարաններում սպասարկող անձնակազմի հագուստը ներառում է փողկապ կամ թիթեռնիկ փողկապ։ Արտասահմանյան ընկերություններում և դեսպանատներում աշխատող իրանցիները նույնպես կարող են փողկապ կրել իրենց աշխատավայրերում։ Սակայն նրանց մի մասը նախընտրում է փողկապները հանել փողոց դուրս գալիս։
Ա. Գորխմազ
