Dünyada binlerce din, inanç ve etnik sistem mevcuttur. Her dinin içinde zamanla farklı dünya görüşleri, tarikatlar ve akımlar oluşmuştur. Bazıları geniş kitlelere tanıdık gelirken, bazıları ise kendilerini toplumun geri kalanından mümkün olduğunca uzak tutarak kapalı bir yaşam tarzı sürdürürler. Bu akımların bazılarının kuralları, inançları ve günlük yaşam prensipleri dışarıdan bakıldığında oldukça sıra dışı görünebilir. Bazen bir giyim, saç modeli, beslenme kuralı veya sıradan kabul ettiğimiz teknolojiden vazgeçme, bütün bir dini dünya görüşünün göstergesine dönüşür. Aynı dine mensup insanların bile devlet, siyaset ve modern yaşamla ilgili tamamen farklı pozisyonlar aldığı cemaatler de vardır.
Modern.az'ın yeni “Dünyanın Renkleri” köşesinde, çeşitli ülkelerde dinlerin ve halkların içinde oluşmuş, yaşam tarzları ve inançlarıyla öne çıkan bu tür akımlardan bahsedeceğiz. Onların nasıl ortaya çıktığını, neye inandıklarını, günlük yaşamlarını hangi kuralların belirlediğini ve toplumun geri kalanına karşı tutumlarını araştıracağız.
Köşenin ilk kahramanları ise sokakta uzaktan bile dikkat çeken görünümleriyle öne çıkan, ancak arkasında daha karmaşık bir dini ve sosyal dünya yatan Hasidi Yahudilerdir.
Siyah giysiler, uzun sakallar, kulakların yanından sarkan kıvırcık saçlar, özel şapkalar, katı dini kurallar ve bazı durumlarda modern dünyadan belirli bir mesafe tutmak...
Peki tüm bunların arkasında ne yatıyor? Hasidiler neden böyle yaşıyorlar, onları diğer Yahudi cemaatlerinden ayıran nedir ve en ilginci - hepsi İsrail devletine aynı tutumu mu besliyor?
Siyah giysiler, kıvırcık saçlar ve farklı bir yaşam: Hasidi Yahudiler kimdir?
Sokakta onları gördüğünüzde ilk dikkat çeken siyah giysileri, uzun sakalları ve kulaklarının yanından sarkan kıvırcık saçları olur. Erkeklerin başındaki büyük şapkalar, kadınların kapalı giysileri, bazı mahallelerde sadece kendi cemaatleri içinde yaşamayı tercih etmeleri ve günlük yaşamın çok sayıda dini kuralla düzenlenmesi onları diğer insanlardan ciddi şekilde farklılaştırır.
Söz konusu Hasidi Yahudilerdir. XVIII. yüzyılda Doğu Avrupa'da oluşan Hasidizm zamanla çeşitli dini cemaatlere ve “hanedanlara” bölünmüştür. Bugün en büyük cemaatleri İsrail ve ABD'de, özellikle New York çevresinde yaşamaktadır. Ancak “Hasidi Yahudi” ifadesi tek bir yaşam tarzı veya tek bir siyasi pozisyon anlamına gelmez. Çeşitli grupların dini kuralları, giysileri ve hatta İsrail devletine karşı tutumları birbirinden farklılık gösterebilir.
Onları farklı kılan nedir?
Hasidi yaşamın merkezinde Tevrat'ın ve Yahudi dini yasalarının günlük yaşama mümkün olduğunca geniş bir şekilde uygulanması yatar. Bu kurallar sadece ibadetle sınırlı değildir. Giyimden beslenmeye, aile ilişkilerinden eğitime, çalışma düzeninden Şabat gününün geçirilmesine kadar hayatın çeşitli alanlarını kapsar.
Hasidi cemaatlerin büyük bir kısmında erkekler siyah takım elbise, beyaz gömlek ve geleneksel başlıklar kullanırlar. Sakal bırakmak ve kulakların yanındaki saçları - peyot adı verilen kıvırcık telleri - uzatmak da bazı grupların en tanınan özelliklerindendir.
Kadınların giyiminde ise tevazu prensibi esas alınır. Birçok cemaatte kadınlar vücudu geniş bir şekilde örten giysiler kullanırlar. Evli kadınların saçlarını örtmesi de dini kuralların bir parçasıdır. Bunun için eşarp, şal veya peruk kullanılabilir.
Rebbe kimdir?
Hasidi cemaatlerin başka önemli özelliği Rebbe Enstitüsü'dür. Rebbe sadece dini törenleri yöneten bir haham değildir. Belirli Hasidi cemaatlerde o, takipçiler için hem dini hem de kişisel konularda büyük nüfuza sahip manevi bir lider olarak kabul edilir. Hasidi geleneğinde çeşitli “hanedanlar” tam da bu dini liderlerin adıyla tanınır. Bu nedenle aynı şehirde yaşayan iki Hasidi cemaat arasında bile giyimden ibadet şekline, günlük davranışlardan siyasi pozisyona kadar ciddi farklılıklar olabilir.
Şabat günü hayat durur
Hasidi yaşamın en ilginç yönlerinden biri Şabat, yani cumartesi günüdür. Yahudi dini kurallarına sıkı sıkıya bağlı cemaatlerde cuma günü gün batımından cumartesi günü gün batımına kadar bir dizi işten vazgeçilir. Elektrikli cihazların kullanımı, araba sürmek ve çeşitli günlük faaliyetler dini kurallara uygun şekilde kısıtlanır. Bazı cemaatlerde bu kurallara uyum sağlamak için özel teknik çözümler bile geliştirilmiştir. Örneğin, Şabat sırasında yolcuların dini kurallara uygun hareket edebilmesi için özel rejimde çalışan asansörler kullanılır.
Telefon, internet ve modern dünya
Hasidi cemaatlerin modern teknolojilere karşı tutumu da aynı değildir. Bazı gruplar internet ve akıllı telefon kullanımına ciddi kısıtlamalar getirirken, bazı cemaatlerde ise sadece belirli filtre ve kontrol sistemlerinden geçen teknolojiler kullanılır. Bunun temel nedeni, dünyevi kültürün ve internetteki içeriğin cemaatin dini yaşamını etkilemesini önlemektir. Ancak burada da tüm Hasidileri aynı çerçeveye sokmak doğru olmaz. Çeşitli cemaatlerin teknolojiye karşı tutumu farklıdır.
Peki İsrail devletine karşı tutumları nasıl?
Hasidi Yahudiler hakkında konuşurken en çok dikkat çeken konulardan biri de budur. Hepsi İsrail devletine karşı değildir. Hasidi dünyasında İsrail devletine karşı tutum geniş bir yelpaze oluşturur. Bazı gruplar İsrail devletini kabul eder, siyasi sisteminde yer alır ve devlet kurumlarıyla işbirliği yapar. Diğer gruplar ise siyasi Siyonizm'den uzak durur ve daha nötr bir pozisyon alır. Ancak bunun zıt kutbunda açık anti-Siyonist Hasidi cemaatler de vardır. Bunların en ünlülerinden biri Satmar cemaatidir. Satmar dini açıdan anti-Siyonist bir pozisyondadır ve modern İsrail devletinin kuruluşunu Yahudi dini açısından kabul etmez. Onların yaklaşımına göre, Yahudilerin siyasi egemenliğinin insan iradesiyle yaratılması dini açıdan kabul edilebilir bir süreç değildir ve Mesih dönemi gelmeden böyle bir devletin kurulması doğru kabul edilmez. Satmar'ın kendi kaynaklarında da Siyonizm ve modern devlet egemenliği açıkça birbirinden ayrılır. Bu açıdan ilginç bir paradoks ortaya çıkar. Şöyle ki, İsrail devletinin varlığına karşı çıkan, ancak İsrail toprağını kutsal kabul eden Yahudi cemaatleri vardır. Yani anti-Siyonist Hasidiler, İsrail toprağına ve orada yaşayan Yahudilere karşı oldukları için değil, modern devletin kuruluşunun dini açıdan doğru olmadığına inandıkları için bu pozisyonu savunurlar.
Neden kendilerini toplumdan ayrı tutuyorlar?
Hasidi cemaatlerin bir kısmında kapalı yaşam tarzı, dini ve kültürel kimliğin korunmasının temel araçlarından biri olarak kabul edilir. Kendi okulları, sinagogları, hayır kurumları, mağazaları ve çeşitli cemaat yapıları mevcuttur. Yahudi dini geleneğinin ve Yidiş dilinin korunması da bazı cemaatlerde özel bir önem taşır. Bu nedenle New York'un bazı bölgelerinde ve İsrail'in belirli şehir ve mahallelerinde Hasidi cemaatlerin kendine özgü yaşam tarzını açıkça görmek mümkündür.
Aynı din, farklı dünyalar
Hasidi Yahudileri sadece siyah giysileri, sakalları ve kıvırcık saçlarıyla tanımak onların dünyasını tam olarak açıklamaz. Bu cemaatlerin içinde bile büyük farklılıklar vardır. Biri İsrail devletinin siyasi sisteminde yer alabilir, diğeri Siyonizm'den uzak durabilir, başka bir grup ise devletin kendisini dini açıdan kabul etmeyebilir. İşte bu yüzden Hasidizm tek bir “kapalı cemaat” değil, çeşitli dini gelenekleri, kuralları ve siyasi görüşleri olan büyük bir dünyadır.
