Turkiyaning Mersin shahridagi Gulnar munitsipalitetining raisi, iste'fodagi mayor Fatih Onge Modern.az tahririyatida mehmon bo'ldi. U Turk dunyosi, Turon Armiyasi va boshqa mavzular bo'yicha savollarimizga javob berdi.
Fatih Onge bilan intervyuni taqdim etamiz:
– Fatih bey, so'nggi yillarda eng ko'p muhokama qilinayotgan masalalardan biri turkiy tilli mamlakatlarning umumiy harbiy birlashmasi – Turon Armiyasini yaratishdir. Turon Armiyasining yaqin vaqt ichida tashkil etilishi mumkinmi? Format qanday bo'lishi mumkin?
– Turk dunyosi mamlakatlari yoki Turk Davlatlari Tashkilotiga bog'liq bir Turon Armiyasi qurilishi kerak. Gap kazarma qurib, barcha mamlakatlardan askarlarni u yerga joylashtirish haqida ketmayapti. Bu, tugma bosilganda bir joyga yig'ila oladigan va “maqsad” deyilganda unga birgalikda intila oladigan format bo'lishi kerak. Men buni Germaniyada NATO tarkibida xizmat qilayotganimda tajribadan o'tkazganman. U yerda bir artilleriya divizioni bo'lardi, uning bo'linmalaridan biri Turkiyadan, biri Litvadan, boshqasi esa Fransiyadan edi. Uchovimiz ingliz tilida gaplashib, bir xil o'q otish vazifasini birgalikda bajarardik. NATO armiyasi kabi bizning Turk davlatlarining ham bir harbiy tashkilotga ehtiyoji bor, ammo buning uchun avval tilimizni umumiy tilga aylantirishimiz kerak. Ozarbayjon va Turkiyaning tili bir-biriga juda yaqin bo'lsa-da, O'zbekiston va Qozog'iston bilan bunday til yaqinligi yo'q. Men Afg'onistonda xizmat qilganimda 4 nafar tarjimonim bor edi. Ular Afg'onistonda yashovchi o'zbeklar edi. Men Kobul ko'chalarida zirhli mashinalar bilan maktablarga yordam olib borardim, ayollar uyushmalariga borardim. Afg'onistonning ayollar voleybol jamoasini yaratgan edim. O'sha tarjimonlarim o'zbekcha gaplashganda, men ularni tushunmasdim. Juda oz sonli so'zlarni tushunardim. Shuning uchun umumiy til masalasini hal qilgandan so'ng umumiy armiya yaratilishi mumkin. Chunki bizning Ikkinchi Qorabog' urushidagi Turkiya-Ozarbayjon hamkorligi kabi, birlik va tengligimizga zarurat bor. Bu armiya Turk Davlatlari Tashkilotiga a'zo bo'lgan mamlakatlarni bir joyga to'plashi kerak. Shu kunlarda o'tkazilayotgan “Birlik Kuchi-2026” mashg'ulotida Ozarbayjon, Turkiya va O'zbekiston harbiylari ishtirok etmoqda. Ertaga u yerga Qozog'istonni, keyinroq Qirg'izistonni ham qo'shamiz. Bir so'z bilan aytganda, 5 mamlakatni bir zumda birlashtiramiz. “Birlik Kuchi-2026” kichik miqyosli mashg'ulotlardir. Kichik miqyosli bo'lishi mumkin, ma'lum qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Maqsad ham shunday. Bu ishlarni amalga oshirganimiz sayin, real urush paytida birgalikda harakat qila oladigan va muammosiz operatsiya amalga oshiradigan Turk Birligi Armiyasi bo'ladi.
– Turon Armiyasini yaratish uchun umumiy til masalasi juda muhim ekanligini aytdingiz. Bunga qanday erishiladi?
– Ma'lumki, umumiy alifbo bo'yicha ishlar olib borilmoqda. Ammo bu ishlar ikki yilda yakunlanadigan masalalar emas. Yuqorida aytganimdek, 1993-yilda Turkiya va Ozarbayjon o'rtasida hamkorlik boshlandi. Bu hamkorlik 2020-yildagi Qorabog' g'alabasi uchun boshlandi. 1993-yilda boshlangan jarayonning natija berishi 30 yil davom etdi. Bu ham shunday bo'ladi. Bugun umumiy alifbo bo'yicha ishlar olib borilishi, 5 yildan keyin hammamiz bir-birimiz bilan to'liq bemalol gaplashamiz degani emas. Bolalarimiz Qozog'istonga borganda bir-birlari bilan gaplashib, tushunisha olishlari kerak. Aytmoqchimanki, davlatlar shoshilmayapti. Masalan, AQSh hozirdan 50 yillik reja tuzadi, nimalardir qiladi. Barcha davlatlar, shuningdek, Turkiya va Ozarbayjon ham shunday. 1993-yilda umummilliy lider Haydar Aliyev rahbarligida boshlangan o'sha jarayon yana aytaman, g'alabaga olib keldi.
Umummilliy lider Ozarbayjon Armiyasining modernizatsiya qilinishi kerakligini angladi va bu yo'nalishda NATO a'zosi Turkiya bilan harbiy hamkorlik kengaytirildi. Darhol ta'lim hamkorligi, birgalikdagi mashg'ulotlar va boshqa ishlar boshlandi. Men Kuleli Harbiy Litseyida o'qiyotganimda ozarbayjonlik do'stlarim bilan birga ta'lim oldim. Harbiy maktabda birgalikda o'qidik, mashg'ulot o'tkazdik. Keyin nima bo'ldi? Kelib Ozarbayjon Armiyasida ofitser sifatida xizmat qildilar va Ozarbayjon Armiyasining rivojlanishiga hissa qo'shdilar. Chunki bir ofitserning Ozarbayjonda ta'lim olishi bilan dunyoning turli mamlakatlarida ta'lim olishi – xorijdagi harbiy strategiyalarni, operativ-taktik fikrlash mantiqini ko'rishi farqlidir. Bu jarayon juda muhim. Hamkorlik ta'lim bilan cheklanmadi, ayni paytda texnologiya transferi bo'ldi, qurol va qurol tizimlari sotildi, birgalikdagi mashg'ulotlar o'tkazildi. Ozarbayjon Armiyasidan kelishardi, bizning kompyuter mashg'ulotlarimiz bo'lardi. Kompyuter orqali harbiy o'yinlar o'tkaziladi. U yerda liderlikni o'rganasan. “Endi nima qilay? Tanklarni yuboraymi, havo kuchlarini yuboraymi, yoki artilleriya otishmasini boshlaymi?” – deb qarorlar qabul qilasan. Turkiyada bunday simulyatsiya mashg'ulot markazlarimiz bor. Bu mashg'ulotlar bilan ham shaxsiy tarkib rivojlantirildi. Chunki qancha zamonaviy samolyotlarimiz, qurollarimiz bo'lsa ham, ularni ishlatadiganlar shaxsiy tarkibdir. Qancha PUA va SIHA-lar ishlab chiqariladi, ularni ham operatorlar uzoqdan boshqaradilar. Shaxsiy tarkibni tayyorlash muhimdir. AQSh armiyasidan misol keltirmoqchiman. Ularning texnikalari mavjud. AQSh harbiysi shunday o'ylaydi, agar bu mikrofon bo'lsa, demak, faqat mikrofondan foydalanishi kerak. Ya'ni unga shuncha o'ylash kifoya qiladi. Turkiya Armiyasida esa bunday emas. Biz har qanday asbobdan foydalanishimiz kerak, taktikani ham, strategiyani ham, harbiy operatsiyani boshqarishni ham bilishimiz kerak. Shuning uchun biroz yuqoriroq intellektual qobiliyat talab qilinadi.
– Siz NATOda ham xizmat qilgansiz. Germaniya, Fransiya, Afg'oniston, Suriyada harbiy faoliyatlaringiz bo'lgan. Ozarbayjon askarini o'sha mamlakatlarning askarlaridan farqlantiradigan asosiy xususiyatlar, sizningcha, nimalar?
– Ozarbayjon askari deganda, u ham Turk askaridir. Biz turklar jangchi xalqmiz. Shuning uchun ham, Ozarbayjon Armiyasi birinchi navbatda jasorati bilan ajralib turadi. Bunday bir misol aytay: men Afg'onistonda xizmat qilayotganimda bir maktabga bordik. O'sha maktabda o'quvchilarga dars anjomlari tarqatishimiz kerak edi. Fuqarolik-Harbiy Hamkorlik Birligining komandiri edim. Amerikalik shtab vakillari menga maktabga borishimni, lekin u yerdan tashqariga mutlaqo chiqmasligimni, tashqarining xavfli ekanligini bildirishdi. Musulmon mamlakati bo'lganimiz va biz turk askari bo'lganimiz uchun maktabdan chiqdik va atrofni kezib chiqdik. Palov sotayotgan bir odamga duch kelib salom berganimizda, u ham menga qoshini chimirib qaradi va mundirimdagi turk bayrog'ini ko'rib, “sen qilgan ishni hech bir amerikalik askar qila olmaydi. Siz turklar jasur millatsiz” dedi. Men u yerda Fatih Onge sifatida emas, Turk askari sifatida bor edim va faoliyat ko'rsatardim. O'sha Afg'oniston fuqarosiga bu so'zni aytishga majbur qilish allaqachon davlatimning menga bergan vazifasidir. Ozarbayjon Armiyasining ofitserlari, gizirlari va barcha askarlari ham o'z jasoratlarini Ikkinchi Qorabog' urushida butun dunyoga ko'rsatdilar. Turklar deganda faqat bizning Turkiya Respublikasining armiyasi nazarda tutilmaydi. Bu Ozarbayjon va Qozog'iston uchun ham shunday. Bu mening shaxsiy fikrimdir. Millatchi Harakat Partiyasidan (MHP) bo'lgan bir siyosatchiman va millatchi sifatida yetishganman. MHP siyosatining tamalida turgan asosiy maqsad va nishonimiz Turon Birligidir. Turon Birligi degani Turkiya, Ozarbayjon, Qozog'iston – “siz keling, hammamiz bir mamlakat bo'laylik” degani emas. Har kimning madaniyatda, tilda, savdoda, energiyada, turizmda, qurolli kuchlarda birlik va hamjihatlikda bo'lishi degani. Buning soyaboni ham Turk Davlatlari Tashkilotidir. Bu tashkilotning vaqt o'tishi bilan yanada rivojlantirilishiga ehtiyoj bor. Bu rivojlanish ham umumiy til, birgalikdagi harbiy mashg'ulotlar va o'zaro madaniy safarlar bilan amalga oshadi.
- Ozarbayjonlik o'quvchi va talabalarning Turkiyadagi munitsipalitetlarning ta'lim loyihalaridan foydalanishi uchun kelajakda qanday imkoniyatlarni ko'ryapsiz?
- Bizning Gulnar Munitsipaliteti kichik va daromadlari cheklangan bo'lishiga qaramay, o'tgan yili 75 nafar universitet talabasiga oylik 2 250 lira stipendiya berdi. Bu dasturdan faqat Gulnarda yashovchi yoki ota-onalari u yerdan bo'lgan talabalar foydalangan. Bu dasturni yanada kengroq shaklda ham amalga oshirish mumkin. Masalan, Turk Dunyosi Munitsipalitetlari Birligi orqali umumiy fond yaratilishi mumkin. O'sha fond hisobiga Turkiyada ta'lim olgan, xususan Ozarbayjon boshchiligida, Turk dunyosidan bo'lgan talabalarga stipendiya berilishi mumkin. O'tgan yili yana bir loyiha ham amalga oshirdik. Turkiyada ta'lim olgan Turk dunyosidan 10 nafar talabani Gulnarda joylashgan besh yulduzli "Ulu Resort Oteli"da bir hafta mehmon qildik. Ularning 6 nafari Ozarbayjon, 4 nafari esa Qozog'iston fuqarosi edi. Talabalarni universitetdagi ta'lim ko'rsatkichlariga asosan tanladik. Ularni Mersinda sayr qildirdik, Gulnarni tanishtirdik va birgalikda vaqt o'tkazdik. Qozog'istonlik talabalardan biri o'zi bilan dombra olib kelgan edi, dombra chaldi va qo'shiq aytdi. Bu yil biroz kechikdik va loyihani tashkil qila olmadik. Ammo bundan keyin har yili bu loyihani davom ettirishni istaymiz. Turkiyada ta'lim olgan ozarbayjonlik talabalar uchun Millatchi Harakat Partiyasi va Gulnar Munitsipaliteti sifatida bu kabi umumiy loyihalarni davom ettirish niyatidamiz.
- O'quvchilarning bo'sh vaqtini samarali tashkil etish uchun kutubxona, yoshlar markazi, ilm-fan va texnologiya maskanlari kabi qanday imkoniyatlar yaratilmoqda?
- Gulnarda universitetga tayyorlanayotgan yoshlar uchun etud va o'quv markazi yaratilmoqda. Shahar markazida eski bir kafemiz bor edi. O'sha makonni qayta qurib, zamonaviy kafega aylantirdik. Pastki qavatni esa universitetga tayyorlanayotgan yoshlar uchun etud va o'quv markaziga aylantirdik. Bu yerda internet va shaxsiy o'quv bo'limlari bo'ladi. Yoshlar kechki soat 11:00-12:00 gacha bu yerda dars o'qiy olishadi. Yuqori qavatda esa kafe faoliyat ko'rsatadi. Bu loyiha ham Yoshlar Kengashining takliflaridan biri edi. Gulnar Munitsipaliteti sifatida 15 nafar yoshdan iborat Yoshlar Kengashi yaratganmiz. Ular har uch oyda bir to'planib, yoshlar bilan bog'liq qanday ishlar qilinishi muhimligini muhokama qilamiz. Shunday qilib, yoshlarni shaharni boshqarishda qaror qabul qilish jarayoniga jalb qilamiz. Yoshlar Kengashi a'zolarining aksariyati 10, 11 va 12-sinf o'quvchilaridir. Ular universitet imtihonlariga tayyorlanayotganda qulay ishlashi mumkin bo'lgan makonga ehtiyojlari borligini bildirishdi. Biz ham bu taklifni inobatga oldik va kafemizning avvaliga ombor sifatida ishlatishni rejalashtirgan pastki qavatini ularning foydalanishiga berdik. Bundan tashqari, har yili Gulnarda Madaniyat va Mahalliy Mahsulotlar Festivali o'tkaziladi. Festivalga san'atkor taklif qilayotganda ham yoshlarning fikrini o'rganamiz. Ulardan qaysi san'atkorni ko'rishni istashlarini so'raymiz va dasturni belgilayotganda ularning tanlovlarini inobatga olamiz.
- Ozarbayjon va Turkiya munitsipalitetlari o'rtasida ta'lim sohasida qanday birgalikdagi loyihalarni amalga oshirish mumkin?
- Ozarbayjon va Turkiya munitsipalitetlari o'rtasida qardosh shahar loyihasini amalga oshirish ham mumkin. Istaymanki, qardosh shahar loyihasi orqali yoshlar o'rtasida o'zaro safarlar tashkil etaylik. Masalan, Gulnardan 10 nafar yoshni - 5 qiz, 5 o'g'il bo'lish bilan, o'rta maktab o'quvchilarini Ozarbayjonga olib kelaylik. Avvaliga Bokuni sayr qildiraylik, Ichari Shaharni, Shahidlar xiyobonini, Turk Shahidligini ziyorat qilsinlar, keyin qardosh shaharimizni ko'rsinlar. So'ngra Jabrayildan 10 nafar yosh Gulnarga kelsin. Ularni avvaliga Mersinda sayr qildirib, keyin Gulnarga olib kelish mumkin. Yoshlar bu yerda yoruk madaniyatini ko'rsinlar, mahalliy taomlarimizni tatib ko'rsinlar, uzum bog'larimizni kezsinlar, Gulnarning qishloq hayotini yaqindan tanisinlar. Mening asosiy maqsadim bu kabi loyihalar bilan madaniy yaqinlashishni va o'zaro tanishuvni kuchaytirishdir. Istaymanki, Jabrayildan bo'lgan bir yosh desin: “Ha, men Gulnarni taniyman, Mersinni ko'rganman”. Ya'ni uning dunyoqarashi kengaysin, yangi joylar ko'rsin va farqli odamlar bilan tanishsin.
– Fatih bey, Ozarbayjonga birinchi marta kelganingizda sizni eng ko'p nima hayratga solgan edi?
– 2019-yilda birinchi marta Ozarbayjonga keldim. Bokuning go'zalligi, tartib-intizomi, odamlarning xotirjamligi meni hayratga solgan edi. Yodda qolarli boshqa bir xotiram ham bor. Men o'shanda bu yerda harbiy xizmatda bo'lganimda taksiga mingan edim. Mendan nima ish qilishimni so'rashardi. Avvaliga "subayman" deganda noto'g'ri tushunishardi. Ma'lum bo'lishicha, bu yerda subay uylanmaganlar uchun ishlatiladigan ibora ekan. Keyin "ofitserman" derdim, o'zimni tushuntirardim. Turk Armiyasining ofitseri ekanligimizni aytganimizda bizga katta hurmat ko'rsatishardi. Hatto bir marta pul bermoqchi bo'lganimda olishmadi.
– Urushdan keyin Qorabog'ga bordingizmi?
– Hech bora olmadim. Inshaalloh, keyingi safar kelganimda Qorabog'ga, Shushaga ham boraman. Men bu yerda xizmat qilayotganimda faqat "Anor festivali" uchun Go'ychayga borgan edim. O'zimiz avtobus yolladik, bordik. Rasmiy bir safar emas edi. Go'ychaylik bir o'qituvchimiz bor edi, "sizni "Anor festivali"ga olib boraymi", - deb so'radi, olib bor dedik.
- Siz Ozarbayjonda xizmat qilgansiz. Turkiyada bo'lganingizda Ozarbayjonning qaysi taomlari uchun sog'inasiz?
– Shakarbura. Turkiyaga kelganingizda shakarbura olib keling. Bir ham shoh palovni juda yaxshi ko'raman. Birinchi kelganimda do'stlarim meni shoh palov yeyishga olib borishardi. Oshning ichida olxo'ri va mayiz bor edi. Menga o'sha paytda bu g'alati tuyulardi. Ammo taomlar orasida shoh palovni juda yaxshi ko'raman. Behi kompotini ham ta'mi og'zimda qolgan lazzatlardandir.
