1994-yil 20-sentabrda Boku shahridagi “Guliston” saroyida imzolangan “Asr shartnomasi” Ozarbayjonning butun iqtisodiy hayotida burilish nuqtasiga aylandi.
Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektoridagi “Azeri”, “Chiroq” va “Guneshli” konlarini oʻzlashtirishni nazarda tutuvchi shartnoma imzolanganda mamlakat urushdan endigina chiqqan, iqtisodiy tanazzul va giperinflyatsiya bilan yuzma-yuz kelgan edi. Xorijiy investorlar uchun Ozarbayjon katta salohiyat bilan birga, yuqori xavflarni ham oʻz ichiga olgan mamlakat hisoblanardi.
Modern.az “Asr shartnomasi”ning asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlarini oʻrganib chiqdi.
Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, 1994-yilda Ozarbayjon iqtisodiyoti 19,7 foizga qisqargan edi. Tanazzul 1995-yilda ham davom etib, yalpi ichki mahsulot yana 11,8 foizga kamaygan edi.
Ammo 1996-yildan boshlab vaziyat oʻzgara boshladi. Oʻsha yili iqtisodiyotda 1,3 foiz oʻsish qayd etildi. Oʻsish surʼati 1997-yilda 5,8, 1998-yilda 10, 1999-yilda esa 7,4 foizga yetdi.
Shunday qilib, “Asr shartnomasi” imzolangan yili taxminan 20 foizga qisqargan Ozarbayjon iqtisodiyoti besh yil oʻtib 7,4 foizlik oʻsishni namoyish etdi. 1994–1999-yillarning umumiy natijasida real iqtisodiyot taxminan 11,7 foizga oʻsgan edi.
1994-yilda Ozarbayjonning nominal yalpi ichki mahsuloti atigi 1,19 milliard dollarni tashkil etgan edi. 1999-yilda bu koʻrsatkich 4,58 milliard dollarga koʻtarildi.
Boshqacha qilib aytganda, mamlakat iqtisodiyotining dollar ifodasidagi hajmi besh yilda 3,8 barobar oshdi.
Xuddi shu davrda aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan nominal YIM 157 dollardan 574 dollarga yetdi. Bu koʻrsatkich ham taxminan 3,7 barobar koʻtarildi.
Nominal koʻrsatkichlarga inflyatsiya va valyuta kursining oʻzgarishlari ham taʼsir koʻrsatganini hisobga olish kerak. Shunga qaramay, raqamlar iqtisodiyot miqyosida sodir boʻlgan oʻzgarishni aniq koʻrsatadi.
“Asr shartnomasi”ning dastlabki bosqichdagi eng katta taʼsiri xorijiy sarmoya oqimida sezildi.
1994-yilda Ozarbayjonga kirib kelgan toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyaning hajmi atigi 22 million dollar edi. 1999-yilda bu raqam 510,3 million dollarga yetdi. Shunday qilib, yillik xorijiy sarmoya hajmi besh yilda 23 barobar oshdi.
1995–1999-yillar davomida Ozarbayjonga jami 3,6 milliard dollardan ortiq toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiya kiritildi. Eng yuqori koʻrsatkich 1997-yilda qayd etildi: oʻsha yili mamlakatga 1,1 milliard dollardan ortiq sarmoya kirib keldi.
1997-yilda toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyaning hajmi Ozarbayjon YIMning 28,1 foiziga teng edi. Bu koʻrsatkich 1994-yilda atigi 1,8 foizni tashkil etgan edi.
1994-yilda Ozarbayjon iqtisodiyotining eng ogʻir muammolaridan biri narxlar oʻsishi edi. Oʻsha yili isteʼmol narxlari boʻyicha inflyatsiya 1662,2 foizga yetgan edi.
1995-yilda inflyatsiya 411,8, 1996-yilda 19,8, 1997-yilda esa 3,7 foizga tushdi. 1998 va 1999-yillarda mamlakatda deflyatsiya qayd etildi.
Inflyatsiyaning pasayishi faqat neft shartnomasining natijasi emas edi. Qattiq pul-kredit siyosati, byudjet intizomi va iqtisodiy islohotlar ham barqarorlashuvda muhim rol oʻynadi. “Asr shartnomasi” esa mamlakatga sarmoya va xorijiy valyuta oqimining asosiy tayanchlaridan biriga aylandi.
1994-yilda Ozarbayjonda 9,6 million ton neft qazib olinardi. 1999-yilda qazib olish 13,8 million tonnaga koʻtarildi. Besh yilda mamlakatning neft qazib olishi taxminan 4,2 million tonnaga yoki 44 foizga oshdi.
“Asr shartnomasi” boʻyicha birinchi neft 1997-yil noyabrida “Chiroq” konidan chiqarildi. Bundan soʻng Ozarbayjon neftini jahon bozoriga chiqarish uchun muqobil yoʻnalishlar yaratildi.
1998-yilda neft Boku–Novorossiysk, 1999-yilda esa Boku–Supsa quvuri orqali eksport qilinishni boshladi. Shunday qilib, shartnoma imzolanganidan besh yil oʻtib Ozarbayjon nefti allaqachon ikki yoʻnalishda jahon bozorlariga chiqarilardi.
1999-yil dekabrida Ozarbayjonning foyda nefti bilan toʻldirilgan birinchi tanker jahon bozoriga joʻnatildi. Xuddi shu yili 29-dekabrda neft daromadlarini yigʻish va boshqarish maqsadida Ozarbayjon Respublikasi Davlat Neft Jamgʻarmasi tashkil etildi.
“Asr shartnomasi” yaratgan iqtisodiy burilish keyingi yillarda yanada keng miqyos oldi.
1994-yilda Ozarbayjonning nominal yalpi ichki mahsuloti 1,19 milliard dollarni tashkil etgan boʻlsa, 2025-yilda mamlakatda 129,1 milliard manatlik YIM ishlab chiqarilgan. Mavjud rasmiy kurs boʻyicha bu taxminan 75,9 milliard dollarga teng.
Shunday qilib, Ozarbayjonning nominal iqtisodiyoti dollar ifodasida 1994-yilga nisbatan taxminan 64 barobar oʻsgan.
2025-yilda mamlakat iqtisodiyoti avvalgi yilga nisbatan 1,4 foizga oshgan. Aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YIM esa 12 602 manatga, yaʼni taxminan 7 413 dollarga yetgan. 1994-yilda bu koʻrsatkich atigi 157 dollar edi.
2026-yilning yanvar-avgust oylarida ham iqtisodiy oʻsish davom etib, YIM ishlab chiqarish yana 1,2 foizga koʻtarilgan.
“Asr shartnomasi”ning muhim natijalaridan biri neft daromadlarini kelajak avlodlar uchun yigʻish va boshqarishga xizmat qiluvchi Ozarbayjon Respublikasi Davlat Neft Jamgʻarmasining tashkil etilishi boʻldi.
1999-yilda tashkil etilgan Jamgʻarmaning aktivlari 2025-yil oxirida 73 milliard 541,5 million dollarga yetgan. Bu Ozarbayjonning 1994-yildagi butun iqtisodiyotining dollar ifodasidagi hajmidan taxminan 62 barobar koʻpdir.
Faqat 2025-yilda Davlat Neft Jamgʻarmasining neft-gaz shartnomalarini amalga oshirishdan olgan daromadlari 10 milliard 266,3 million manatni tashkil etgan. Buning 8 milliard 292,9 million manati “Azeri-Chiroq-Guneshli” konlari hissasiga toʻgʻri kelgan.
Neft daromadlari oʻtgan yillarda davlat byudjetini moliyalashtirishga, infratuzilmani yangilashga, majburiy koʻchirilganlarning yashash sharoitlarini yaxshilashga, taʼlim va boshqa ijtimoiy loyihalarni amalga oshirishga yoʻnaltirilgan.
“Asr shartnomasi” imzolanganda “Azeri-Chiroq-Guneshli” konlarining qazib olinadigan neft zaxiralari 511 million tonnaga baholangan edi. Keyingi qidiruv va baholash ishlari natijasida zaxiralar hajmi yanada oshirildi.
“Azeri-Chiroq-Guneshli” va “Shahdeniz” konlari ishga tushirilgandan 2026-yil 1-yanvargacha bu yerda gaz kondensati bilan birga taxminan 670,3 million tonna neft va 508,6 milliard kubmetr tabiiy gaz qazib olindi.
2025-yilda mamlakat boʻyicha gaz kondensati bilan birga 27,7 million tonna neft qazib olindi. Buning 16,2 million tonnasi “Azeri-Chiroq-Guneshli” konlar blokining hissasiga toʻgʻri keldi.
BP maʼlumotlariga koʻra, 2025-yilda AÇGda oʻrtacha kunlik qazib olish 330 ming barrelni tashkil etgan. Yil davomida konlar blokidan jami 120 million barrel yoki taxminan 16 million tonna neft chiqarildi.
“Asr shartnomasi” neft qazib olishni oshirish bilan birga, Ozarbayjonni Kaspiy havzasi bilan jahon bozorlarini bogʻlaydigan energiya markaziga aylantirdi.
Dastlabki yillarda Boku–Novorossiysk va Boku–Supsa quvurlari ishga tushirildi. Keyinchalik Boku–Tbilisi–Jeyhan asosiy eksport neft quvuri, Boku–Tbilisi–Erzurum gaz quvuri va Janubiy Gaz Koridori amalga oshirildi.
Shunday qilib, 1994-yilda dunyoning yetakchi energiya kompaniyalarini Bokuda bir joyga toʻplagan shartnoma keyingi oʻn yilliklarda Ozarbayjonning xalqaro energiya xavfsizligidagi mavqeini shakllantirdi.
32 yilning natijasi
1994-yilda Ozarbayjon iqtisodiyoti 19,7 foizga qisqarar, mamlakatda giperinflyatsiya hukm surar, toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy sarmoyaning hajmi atigi 22 million dollarni tashkil etardi.
Dastlabki besh yilda iqtisodiyot tanazzuldan oʻsishga oʻtdi, xorijiy sarmoya 23 barobar koʻpaydi, neft qazib olish 44 foizga koʻtarildi. Keyingi oʻn yilliklarda esa Ozarbayjonning YIMi 129,1 milliard manatga, Davlat Neft Jamgʻarmasining aktivlari 73,5 milliard dollarga yetdi.
Bu natijalarning hammasini faqat bir shartnoma bilan izohlash toʻgʻri boʻlmasdi. Iqtisodiy islohotlar, davlat siyosati, neftning jahon bozoridagi narxi va keyingi energiya loyihalari ham rivojlanishda muhim rol oʻynagan.
Ammo oʻsha jarayonlarning boshlanish nuqtasi 1994-yil 20-sentabrda Guliston saroyida qoʻyilgan imzolar boʻldi. “Asr shartnomasi” neft konlarini oʻzlashtirishga doir shartnomadan chiqib, Ozarbayjonning iqtisodiy va geosiyosiy rivojlanish yoʻlini belgilab bergan tarixiy hujjatga aylandi.
