20 noyabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Tarixin dəhşətsaçan faciəsi - Çərkəz soyqırımı-sürgünü...
Tarixin dəhşətsaçan faciəsi - Çərkəz soyqırımı-sürgünü...
15.05.2015, 11:36

Yusif Alı Afşar
Bakı Pedaqoji Kadrların İxtisasartırma və Yenidənhazırlanma İnstitutunun
kafedra müdiri, fəlsəfə doktoru, dosent

Nədənsə bizlərə şüuraltı olaraq “Tarix unudulmur!” deyə cəfəng bir fikir də yerləşdirə biliblər. Gerçəkdə isə tarix unudulur və ya unutdurulur. Əzilmiş xalqları qəddarcasına idarəedən barbar dövlətlər həmin əsarətdəki xalqların tarixini də, mədəniyyətini də, adət-ənənələrini də məqsədli şəkildə, məcburən unutdurur. Bu zaman kəsiyində isə düşmən dost kimi, dost da düşmən kimi qələmə verilir. Necə ki, biz Azərbaycan türklərinin, çərkəzlərin, Krım tatarlarının, çeçenlərin, ahıskalıların başlarına gətirilmiş sürgün faciələri bir zaman az qala yaddaşlardan silinərək,  unutdurulmuşdu. Bunu yapan düşmən qüvvələr isə sanki heç nə olmamış kimi başımız üzərində var-gəl edərək, bizi “məzlum xalqlara” divan tutan millət kimi qiymət verirlər.

Rusiyanın 1721-ci ildə İsveç üzərində qələbəsindən sonra I Pyotrun ideyaları və rəhbərliyi altında imperiya formasında təşəkkül tapması Avropa və Asiyada təlatümlə qarşılanmışdı. Bu imperiyanın qüvvətlənməsi ilə paralel olaraq Türk dövlət və imperiyaları zəifləməyə başladı. Ruslar imperyanın sərhədlərini tarixi Türk torpaqlarının hesabına genişləndirərək, bu millətə qarşı bənzəri olmayan faciələr yaşatdılar. Rusların bu ilhaq və işğal siyasətinə erməni və gürcülər kimi xırda etnoslar yardımçı oldular.

Rusların 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra həyata keçirdiyi erməni siyasəti, ermənilərin milli komitələr yaradaraq müstəqillik mücadiləsinə başlamasına yol açmış oldu. Osmanlı İmperiyasında yüksək dövlət vəzifələri tutmuş, kifayət qədər zəngin olan ermənilər bu mücadiləyə gizlin və ya açıq formada yardım, dəstək göstərirdi. 29 mart 1863-cü il tarixində Osmanlı dövlətində yaşayan ermənilər etnik durumlarını daha da möhkəmləndirmək üçün Erməni Patrix məclisləri tərəfindən hazırlanmış “Erməni millətinin nizamnaməsi” adlı sənədlə “dövlət içində dövlət” müstəqilliyi kimi yüksək imtiyaz aldılar.

Ermənilərin rus himayədarları sayəsində tarixi Türk torpaqlarında “Dənizdən dənizə Böyük Eermənistan” yaratmaq xülyası ilə məşğul olduqları bir vaxtda, Qafqazda Türk-müsəlman xalqlarına faciələr və fəlakətlər yaşadılaraq, məhv edilirdilər.

Bu fəlakətlərdən ən dəhşətlisi isə bütöv bir xalqın – çərkəzlərin kütləvi qətlə yetirilməsi, yaşadığı ərazidən tamamilə sürgün edilməsi olmuşdu.


Qara dəniz sahil yolunun Rusiya üçün böyük önəmi olduğundan buranı yerli xalqlardan təmizləməyi məqsəd olaraq qarşıya qoydular və buna da çatdılar. Cənubi Qafqazda, yəni bugünkü Çeçenistan, İnquşetiya, Dağıstan və Osetiya ərazilərində misli görünməmiş sürgün planları hazırlandı. Belə ki, bu bölgələrdə yaşayan çərkəzlər, abxazlar doğma vətənlərindən sürgün edilməli idi. Çar hökuməti boyunduruq altına salmaqda çətinlik çəkdiyi çərkəzlərin strateji əhəmiyyəti önəmli olan bir bölgədə yaşamalarını istəmirdi. Coğrafi baxımdan dənizə bitişik olduğu üçün hər cür əməliyyata təhlükəli olan sahil yolu üzərində yaşayan bu xalqlar, gələcəkdə problem yaratmaması üçün bu ərazilərdən sürgün yoluyla təmizləndi.

Bu sürgünə mane ola biləcək qüvvə ancaq və ancaq Osmanlı dövləti ola bilərdi. O zaman zəif düşən və sərhəd problemləri yaşayan Osmanlı dövləti isə savaşa biləcək güc – əsgər axtarışındaydı. Belə bir mövcud hərbi güc vəziyyətinə uyğun olaraq Osmanlı sultanı və Rusiya çarı öz aralarında bu sorunda təbii ki, rusların xeyrinə anlaşdılar.

21 may 1864-cü il uzun sürən Qafqaz-rus savaşlarının sonucu, fədakər, əzabkeş çərkəzlərin müqavimətinin tükəndiyi gündür. Həmin gün dünya kültüründə savaşa, kinə, nifrətə qiymət verəcək bir xalqın – çərkəzlərin faciə günüdür. O gün çərkəzlər əzablı və məşəqqətli bir durumla Osmanlıya sürgünə yollandılar. Ruslar gələcəkdə burada yaşananların hesabını soracaq bir xalqın qalmasından ehtiyat edərək, ərazini  aborigen əhalidən tamamilə təmizlədilər.

Sürgünün acı nəticələrinə nəzər salaq: 1,5 milyon insan doğma vətənini tərk edərək çöllərə düşdü. 500 mindən çox insan uzun sürgün yolunda və ilk yerləşdikləri yurdlarda həyatını itirdi. Təkcə Trabzonda, əksəriyyəti uşaq və yaşlı olmaqla 7 gün içində 53 min insan öldü. Adıgey, abxaz və ubıhlara (bu xalqın dilində danışacaq bir kimsə qalmayıb) məkan açıqlamasından baxdıqda, Türkiyə Cümhuriyyəti vətəndaşı olaraq yaşayanların, Qafqazda, yəni tarixi ana vətənində yaşayanlardan çox olması, sürgün dəhşətlərindən xəbər verir. Bu xalqlar təbii və milli ortaqlıqlarından qoparıldı. Qafqazın yerli xalqlarından adıgeylərin bir qolu olan natuhayların adı, sadəcə, tarixin arxivində qaldı. Qafqazda gedən savaşlar bu yerli xalqı yox etdi.

Çərkəzlərin başlarına gətirilən faciəni həm sürgün, həm də tam mənada soyqırımı adlandırmaq olar. Bunun üçün bu iki məhfumun tam izahına diqqət yetirək.

Sürgün: İşğal edilən ölkədəki insanların bütövlüklə və zorla öz torpaqlarından çıxarılması və başqa yerlərə göndərilməsi və yurdlarına başqa xalqların yerləşdirilməsidir.

Soyqırımı: İşğal edilən torpaqlardakı xalqları planlı şəkildə və bir daha toparlana bilməyəcək formada kütləvi məhv etmək və yerlərinə işğalçıları və ya qonşu millətləri yerləşdirməkdir.

Çərkəzlərin soyqırımı və tarıxi vətənlərindən sürgün edilməsi faktlarına dünya və rus hərbi arxivlərində, məşhur insanların qələmə aldıqları xatirələrdə də rast gəlinir. 

Çar naibi olmuş Prens Baryatinski: “Qara dənizin bir rus dənizi, ətraf torpaqlarını bir rus torpağı halına gətirmək üçün dağlıları bu ərazilərdən təmizləmək məcburiyyətindəydik. Buna görə də bu xalqların bütünlüklə sürgün olunması qərarına gəldik”.

Məşhur rus ədəbiyyatçısı Lev Tolstoy: “Kəndlərə gecə vaxtı girmək adət halını almışdı. Gecənin qaranlığında rus əsgərlərinin ikibir, üçbir evlərə dolması səhnəsi o qədər qorxuncdur ki, heç bir rəhbər vəzifəli şəxs onları axtarmağa cəsarət etməzdi”.

Rus hərbi corafiyaçısı, general Mixail Venyukov: “…Savaş son dərəcə amansıcasına gedirdi. Biz, geri dönülməsi mümkün olmayacaq şəklildə, əsgərlərin ayaq basdığı hər yeri, son nəfərə qədər çərkəzlərdən təmizləyərək irəliləyirdik...”.

Polyak polkovnik Teophil Lapinsky: “Köçkünlərin sorunu fəlakətə dönürdü. Aclıq və xəstəlik tüğyan edir. Trabzona gələn 100 min insan 70 min nəfər oldu. Samsuna 70 min nəfər düşdü. Günlük ölü sayı 500-700 nəfərdir”.

İtalyan alim Barozzinin raportlarında daha ilginc olaylar diqqət çəkir: “İnsanlar uzün müddət bitkilər, bitki kökləri və çörək qırıntılarıyla “qidalanmağa” çalışırdılar. əgər buna qidalanma deyilərsə”.

Rus tarixçi Sulujiyen: “Dağlılar təslim olmurlar deyə, biz davamizdan vaz keçə bilməzdik. Silahlarını ala bilmək üçün yarısının qırılması gərək idi. Qanlı savaşda bir çox qəbilə tamamilə yox oldu. Bir çox analar uşaqlarını bizə verməmək üçün öz əlləri ilə balalarını öldürürdülər...”.

Vətənlərindən zorla çıxarılmış, soyqırımına məruz qalmış çərkəzlər daim öz torpaqlarına qayıtmaq ümidi ilə Osmanlıya güvənirdilər. Geri dönüş üçün fürsət axtarışında idilər. Nəhayət həmin an yetişmiş göründü çərkəzlərə. 1877-ci ildəki Osmanlı-rus savaşı önəmli bir imkan idi. 15 yaşından 80 yaşınadək olan bütün çərkəz kişiləri türk ordusunda, türklərlə birgə Balkan və Şərq cəbhələrində ruslara qarşı ölüm-dirim savaşına qalxdılar. Lakin bu dəfə də Tanrıdan qara gələn bəxt çərkəzlərin üzünə gülmədi. Osmanlı dövləti bu savaşdan böyük itkilərlə məğlub durumda çıxdı.

Tarix bir daha çərkəzlərə vətənə dönmək şansı bəxş etmədi. 150 il bundan əvvəl sürgün edilmiş 2 milyon çərkəzin bugünkü sayı 5 milyon nəfərə yaxın ola bilərdi. Məsələn, əhalisi 150 il bundan öncə 2 milyon nəfər olan slovak xalqı bu gün 5 milyon nəfərdən çoxdur. Görəsən dünya dövlətləri bu olaylardan doğrudanmı xəbərsizdir? Cavab isə birmənalı və konkretdir - xeyr yetərincə xəbərləri var, sadəcə, buna göz yumurlar.

1864-cü il çərkəz sürgünü ruslar üçün ilk və son olmadı. İkinci Dünya Müharibəsi illərində SSRİ höküməti 1,5 milyondan çox qaraçay-balkarı, çeçen-inquşu doğma yurdlarından zorla çıxararaq,  Orta Asiyanın qumsal çöllərinə və Sibirin ucsuz-bucaqsiz qarlı düzlərinə sürgün etdi. 15 noyabr 1944-cü ildə bir gecənin içində 200 min ahıska türkü yük və heyvan vaqonlarında Sibirə, Qazaxıstana, Qırğızıstana və Özbəkistana sürüldülər. 1948-1953-cü illərdə Azərbaycan türklərinin tarixi dədə-baba torpaqları olan Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunması da rusların məkrli soyqırımı və sürgün planlarının davamı idi.

Belə faktları sakitcə oxuyub üzərindən keçməyin necə ağır olduğunu yəqin ki, hər birimiz anlayırıq. Sürgün və soyqırımı acısını yaşayan bir xalq kimi, bu hadisələrin necə dəhşətli və dözülməz olduğunun fərqindəyik. Bu gün dünyanın ən “zavallı xalqı”nı – erməniləri müdafiə edərək sanki Türklərin və müsəlmanların gözündə özlərinin törətdiklərini kölgələmək istəyən düşmənlərə artıq DAYAN deyilməlidir. Bu cür soyqırımı və sürgünləri bizlərə yaşadan dövlətlərin, xalqların ədalət mühakiməsi qarşısında cavab verməsini tələb etmək isə bizlərin haqq vəzifəsidir.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Məhkəmə və ədliyyə işçiləri təltif edildi - SİYAHI   
20.11.2018, 16:22

Məhkəmə və ədliyyə işçiləri təltif edildi - SİYAHI  

Prezident onlara ali xüsusi rütbələr verdi - SİYAHI
20.11.2018, 16:19

Prezident onlara ali xüsusi rütbələr verdi - SİYAHI

211 min 197 ton pambıq yığıldı
20.11.2018, 16:06

211 min 197 ton pambıq yığıldı

Sabah bu ərazidə işıq olmayacaq
20.11.2018, 16:03

Sabah bu ərazidə işıq olmayacaq

ADU-da “Kamança” pyesi səhnələşdirilib
20.11.2018, 15:59

ADU-da “Kamança” pyesi səhnələşdirilib

Şeyxin müavini məktəblərdə dini dərslərin keçirilməsini vacib SAYIR: “Yoxsa İŞİD-ə qoşulacaqlar”
20.11.2018, 15:43

Şeyxin müavini məktəblərdə dini dərslərin keçirilməsini vacib SAYIR: “Yoxsa İŞİD-ə qoşulacaqlar”

Paşinyan Dilqəmlə Şahbazı qaytarmaq İSTƏMƏDİ
20.11.2018, 15:38

Paşinyan Dilqəmlə Şahbazı qaytarmaq İSTƏMƏDİ

Azərbaycana ən çox gələn rusiyalı turistlərdir - 752 min
20.11.2018, 15:27

Azərbaycana ən çox gələn rusiyalı turistlərdir - 752 min

“Absheron Hotel Group” turizm sahəsi üzrə əməkdaşlığa başlayır
20.11.2018, 15:01

“Absheron Hotel Group” turizm sahəsi üzrə əməkdaşlığa başlayır

Bakıda daha bir marşrutu bağlayırlar
20.11.2018, 14:59

Bakıda daha bir marşrutu bağlayırlar

Uşaqlar ağac əkdilər - FOTOLAR
20.11.2018, 14:57

Uşaqlar ağac əkdilər - FOTOLAR

Azərbaycandakı rektorsuz universitetlər...
20.11.2018, 14:55

Azərbaycandakı rektorsuz universitetlər...

Hikmət Hacıyevdən Prezidentin Belarus səfəri ilə bağlı AÇIQLAMA
20.11.2018, 14:49

Hikmət Hacıyevdən Prezidentin Belarus səfəri ilə bağlı AÇIQLAMA

Xaləddin İsgəndərovun kadrı işdən çıxarıldı
20.11.2018, 14:30

Xaləddin İsgəndərovun kadrı işdən çıxarıldı

Yerevan Baş katib postunu əldən vermək istəmir - Putinin qərarı həlledici olacaq
20.11.2018, 14:11

Yerevan Baş katib postunu əldən vermək istəmir - Putinin qərarı həlledici olacaq

Bu il yol qəzalarında 618 nəfər ölüb, 1406 nəfət xəsarət alıb
20.11.2018, 14:05

Bu il yol qəzalarında 618 nəfər ölüb, 1406 nəfət xəsarət alıb

Nəcməddin Sadıkov ordu generalı ilə müzakirə apardı
20.11.2018, 13:47

Nəcməddin Sadıkov ordu generalı ilə müzakirə apardı

Ötən gün Azərbaycan yollarında 5 piyada öldü
20.11.2018, 13:44

Ötən gün Azərbaycan yollarında 5 piyada öldü

Prezident Rusiyanın Jurnalistlər İttifaqının sədrini qəbul edib
20.11.2018, 13:41

Prezident Rusiyanın Jurnalistlər İttifaqının sədrini qəbul edib

Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin adından rüşvət alanların məhkəməsi başladı
20.11.2018, 13:37

Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin adından rüşvət alanların məhkəməsi başladı

İlham Əliyev Türkiyənin Baş Qərargah rəisini qəbul etdi
20.11.2018, 13:32

İlham Əliyev Türkiyənin Baş Qərargah rəisini qəbul etdi

ABŞ sanksiyaları onları qorxutmur...
20.11.2018, 13:23

ABŞ sanksiyaları onları qorxutmur...

Bakıya 70 yeni avtobus gətiriləcək
20.11.2018, 13:06

Bakıya 70 yeni avtobus gətiriləcək

Diaspor fəaliyyətində qadınların rolu güclənir
20.11.2018, 12:57

Diaspor fəaliyyətində qadınların rolu güclənir

Milli Məclis dekabrda ilin son iclaslarını bu tarixlərdə keçirəcək   
20.11.2018, 12:51

Milli Məclis dekabrda ilin son iclaslarını bu tarixlərdə keçirəcək  

Sabahın hava PROQNOZU açıqlandı   
20.11.2018, 12:29

Sabahın hava PROQNOZU açıqlandı  

Havalar pisləşəcək - Güclü külək, yağış, sulu qar... - XƏBƏRDARLIQ
20.11.2018, 12:27

Havalar pisləşəcək - Güclü külək, yağış, sulu qar... - XƏBƏRDARLIQ

Kanalizasiyadan mal başları, sement kisələri çıxdı - FOTO+VİDEO
20.11.2018, 12:16

Kanalizasiyadan mal başları, sement kisələri çıxdı - FOTO+VİDEO

Milli Qəhrəmanın doğum günüdür
20.11.2018, 12:13

Milli Qəhrəmanın doğum günüdür

Gəncəli deputat: “Partlayışda evləri dağılan sakinlər yataqxanaya köçürülür”
20.11.2018, 12:12

Gəncəli deputat: “Partlayışda evləri dağılan sakinlər yataqxanaya köçürülür”

Bank hesabından 790 manat oğurlayan tutuldu
20.11.2018, 12:11

Bank hesabından 790 manat oğurlayan tutuldu

Tanınmış müğənni Novruz Novruzlu vəfat edib
20.11.2018, 12:07

Tanınmış müğənni Novruz Novruzlu vəfat edib

Bakıda qəza - ölən var
20.11.2018, 11:53

Bakıda qəza - ölən var

Bakı metrosundakı soyğunçular tutuldu  
20.11.2018, 11:48

Bakı metrosundakı soyğunçular tutuldu  

Ermənilərin NATO PA-da təxribatı baş tutmadı
20.11.2018, 11:41

Ermənilərin NATO PA-da təxribatı baş tutmadı

Gəncə İcra Hakimiyyəti: Dağıntılar altına qalanların hamısı artıq tapılıb - Son XƏBƏR
20.11.2018, 11:37

Gəncə İcra Hakimiyyəti: Dağıntılar altına qalanların hamısı artıq tapılıb - Son XƏBƏR

Rusiya Aralıq dənizində hərbi təlimlər keçirdi
20.11.2018, 11:30

Rusiya Aralıq dənizində hərbi təlimlər keçirdi

Gəncədə daha iki meyit uçqun altından çıxarıldı   
20.11.2018, 11:29

Gəncədə daha iki meyit uçqun altından çıxarıldı  

Kəmaləddin Heydərov partlayış yerində - FOTOLAR
20.11.2018, 11:16

Kəmaləddin Heydərov partlayış yerində - FOTOLAR

“İnternet təhlükəsizliyi və rəqəmsal vətəndaşlıq" - ŞİRVANDA
20.11.2018, 11:10

“İnternet təhlükəsizliyi və rəqəmsal vətəndaşlıq" - ŞİRVANDA

Əbülfəs Qarayev Nyu-Yorkda...
20.11.2018, 11:07

Əbülfəs Qarayev Nyu-Yorkda...

Azərbaycanda ilk dəfə  bu mövzuda forum keçiriləcək
20.11.2018, 11:06

Azərbaycanda ilk dəfə  bu mövzuda forum keçiriləcək

İtaliyanın Maire Tecnimont şirkəti BANM tələbələri arasından seçim edir
20.11.2018, 11:05

İtaliyanın Maire Tecnimont şirkəti BANM tələbələri arasından seçim edir

Tovuzda siçanabənzər gəmiricilər məhv edildi
20.11.2018, 11:03

Tovuzda siçanabənzər gəmiricilər məhv edildi

Jurnalistin qətli kral sarayını ikiyə böldü - Yeni vəliəhd seçilə bilər
20.11.2018, 11:00

Jurnalistin qətli kral sarayını ikiyə böldü - Yeni vəliəhd seçilə bilər

Nyu-Yorkda Amerika Azərbaycanlılarının Koordinasiya Şurası təsis edilib
20.11.2018, 11:00

Nyu-Yorkda Amerika Azərbaycanlılarının Koordinasiya Şurası təsis edilib

“Azəriqaz” Gəncədəki partlayışın səbəblərini araşdırır
20.11.2018, 10:37

“Azəriqaz” Gəncədəki partlayışın səbəblərini araşdırır

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
20.11.2018, 10:27

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı

Gəncədə hərbçi dağıntılar altından belə çıxarıldı - VİDEO
20.11.2018, 10:26

Gəncədə hərbçi dağıntılar altından belə çıxarıldı - VİDEO

Dünya çempionu: “Ən böyük arzum Düdənginskinin nəşini Azərbaycana gətirməkdir”
20.11.2018, 10:20

Dünya çempionu: “Ən böyük arzum Düdənginskinin nəşini Azərbaycana gətirməkdir”

ARXİV