Ötən əsrin 70-80-ci illərindən sonra dünyada ərzaq qıtlığı əsas gətirilərək bir sıra ölkələrdə meyvə və tərəvəzlərin geninin dəyişdirilməsinə başlandı. İlk baxışda GMO (genetik modifikasiya olunmuş orqanizm) ərzaq bolluğuna gətirib çıxarsa da, təəssüf ki, bu süni artımın fəsadları baş qaldırıb. Süni müdaxilə nəticəsində yetişdirilən müxtəlif meyvə-tərəvəz toxumlarından Azərbaycanda da yararlanaraq məhsul əldə olunur. Digər tərəfdən xaricdən idxal olunan gözəgəlimli, cazibədar məhsullar şəhərimizin ticarət köşklərini bəzəməkdədir.
Bütün fəsillərdə eyni cazibədarlıqda qalan bu məhsulların görəsən sirri nədir? Bu qidalar insan orqanizmində hansı fəsadlar törədir? Əslində bu suallar hər birimizi düşündürməlidir. Heç kimə sirr deyil ki, belə məhsullar yetişdirilərkən ona kimyəvi maddələrdən əlavə müxtəlif heyvanların geni vurulur. Mütəxəssislərin dediyinə görə, genetik dəyişiklər meyvə və tərəvəzin uzun müddət təzə qalmasına gətirib çıxarsa da, bu qidalardakı zəhərli tullantılar insan hüceyrələrində toplaşır. Həmin toksiki maddələr ciddi xəstəliklərə yol açır. Şübhəsiz ki, bu da xəstəliklərin daha sürətlə yayılmasına təsir edən bu amillərdən biridir. Bu gün bir çox insanlar səhhətindən, qida məhsullarının sağlamlıq durumuna mənfi təsirindən şikayət edir.
İctimaiyyətdə bu məsələlər barəsində bilgilərinin yetərincə olmaması problemləri daha da dərinləşdirir. Xaricdən Azərbaycana idxal olunan qartal budunu xatırladan quş ətlinin və digər məhsulların keyfiyyəti barəsində təəssüf ki, məlumatlar yetərli deyil. Müşahidələr göstərir ki, bu idxal əməliyyatları o qədərdə şəffaf aparılmır.
Bəs, bu problemlərlə üzləşməmək üçün nə etmək lazımdır?
İlk növbədə müxtəlif təbəqələr arasında davamlı maarifləndirməyə başlamaq lazımdır. İstehlakçı bilməlidir ki, onun qidalandığı məhsulun keyfiyyəti necədir, meyvə və tərəvəzlərin geninin dəyişdirilməsi nə deməkdir. İkincisi, yerli istehsala diqqət və qayğı daha da artmalıdır. Geni dəyişdirilmiş müxtəlif bitkilərin, meyvə və tərəvəz növlərinin əgər toxumundan yerli sahibkarlar tərəfindən istifadə olunursa, bu işə nəzarət edilməlidir, müxtəlif tədqiqat mərkəzləri tərəfindən bu məsələlər araşdırılmalıdır.
Süni yollarla şişirdilib əndazədən çıxarılan bəzi tərəvəz məhsullarını görəndə narahatlıq yaranır. Belə narahatçılığa son qoymaq üçün müasir avadanlıqlarla təchiz edilən müstəqil laboratoriyaların yaradılmasına ehtiyac var. Çünki belə mərkəzlər həm xarıcdən Azərbaycana idxal olunan yeyinti mallarının, həm də yerli şəraitdə genetik modifikasiya edilmiş məhsulların analizini apara bilər. Etibar ediləsi və lazımı avadanlıqları olan bu tip laboratoriyanın verəcəyi vicdanlı, obyektiv rəy istehlakçı üçün bu gün çox gərəklidir.
Ümumiyyətlə, məsulun istehsal prosesinə, yəni piştaxtaya qədər ki, dövrə, həmçinin çeşidli məhsulların satışı zamanı bu işlərə nəzarət edəcək rəsmi dövlət strukturları mövcuddur. Həmin qurumlar fəaliyyətlərində bir dönüş etməlidirlər. Əks təqdirdə bu mənfi tendensiya daha da dərinləşəcək. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan 2000-ci ildə “Bioloji müxtəlifliyə dair” BMT-nin konvensiyasına, 2005-ci ildə isə bu konvensiyadan irəli gələn “Biotəhlükəsizliyə dair Kartagen protokolu”na qoşulmuşdur. Sonuncu sənədin tələblərinə görə Azərbaycan GMO (genetik modifikasiya olunmuş orqanizm) mənşəli toxumların, malların nəzarətsiz buraxılmaması, risklərin öyrənilib qiymətləndirilməsi, bu sahədə əhalinin müntəzəm məlumatlandırılması kimi öhdəlikləri öz üzərinə götürmüşdür.
Həmin konvensiyaların tələblərinə və götürülən öhdəliklərə uyğun olaraq istehlakçı siyasəti müəyyən edilməlidir. İstehlakçı siyasətində bir sıra məqamlara diqqət yetirmək pis olmazdı:
İstehlakçıların davamlı formada maarifləndirilməsini;
Qanunverici aktlarının dəqiq hazırlanmasını və icrasını;
GMO (genetik modifikasiya olunmuş orqanizm) prosesinin fəsadlarının öyrənilməsini və ictimaiyyətin məlumatlandırılmasını;
Ümumiyyətlə, gen dəyişdirilməsi işinə çox həssaslıqla yanaşılmasını;
Müstəqil məhkəmə sisteminin təkmilləşməsini;
İxtisaslaşmış vətəndaş cəmiyyəti institutlarının geniş fəaliyyət göstərməsini.
Azərbaycan ÜTT-yə ( Ümumdünya Ticarət Təşkilatı) üzv olduqdan sonra bir sıra hüquqi prosedurlara, həmin təşkilatın tələblərinə uyğun olaraq Azərbaycana keyfiyyətsiz malların axınının azalmasını ehtimal olunur. Azad rəqabət mühitinin yaranması inhisarçı atmosferin aradan qaldırılmasına, ən əsası şəffaf prosedur qaydalarının tətbiqinə təkan verə bilər.
İdxal, ixracla məşğul olan milli sahibkarlıq subyektlərində biznes maraqlarının olması, yaxşı pul qazanmaq istəyi təbii haldır. Ancaq bu maraqlar vətəndaşlıq mövqeyini, dövlətçilik təfəkkürünü, qanunun tələblərini üstələməməlidir. Əgər tərs mütənasiblik, insan taleyinə biganəlik, ümumiyyətlə, bu biznesdə ifrat dərəcədə acgözlük varsa, onda itirən cəmiyyət olur. Onu da unutmaq olmaz ki, insan faktoru, istehlakçının sağlamlığı hər bir normal cəmiyyətlərdə dəyərli kapitaldır. Bu kapitalı qorumaq üçün bazar iqtisadiyyatı bazar əxlaqına çevrilməməlidir.
