“XXI əsrdə dövlətlərin rəqabəti yeni mərhələyə qədəm qoyub. Əgər uzun illər beynəlxalq münasibətlər sistemində üstünlük əsasən enerji ehtiyatları, hərbi potensial, nəqliyyat dəhlizləri və maliyyə resursları ilə müəyyən olunurdusa, bu gün həmin siyahıya daha bir strateji amil əlavə olunub – süni intellekt. Məhz buna görə də aparıcı dövlətlər artıq süni intellekti sadəcə texnoloji yenilik kimi deyil, milli təhlükəsizliyin, iqtisadi inkişafın, dövlət idarəçiliyinin və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin əsas elementlərindən biri kimi qiymətləndirirlər”.
Bunu Modern.az-a Milli Məclisin deputatı Sevinc Fətəliyeva deyib.
Deputat bildirib ki, son illər ABŞ, Çin, Avropa İttifaqı, Böyük Britaniya, Sinqapur, Cənubi Koreya və Körfəz ölkələrinin qəbul etdikləri milli süni intellekt strategiyaları göstərir ki, dünyada yeni texnoloji yarış artıq başlayıb. Bu yarışın əsas məqsədi yalnız daha müasir texnologiyalara sahib olmaq deyil. Əsas məqsəd gələcəyin iqtisadiyyatına, informasiya resurslarına, qərar qəbuletmə mexanizmlərinə və yüksək texnologiyalar bazarına nəzarəti təmin etməkdir. Təsadüfi deyil ki, son illərdə beynəlxalq ekspert dairələrində "AI race", "AI sovereignty", "technological sovereignty" kimi anlayışlar xarici siyasət və milli təhlükəsizlik diskursunun ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Əslində, tarix göstərir ki, hər texnoloji inqilab beynəlxalq münasibətlər sistemində güc balansını dəyişib.
Vaxtilə sənaye inqilabı iqtisadi üstünlüyü müəyyən edirdi. Sonrakı mərhələdə enerji resursları və yüksək sənaye texnologiyaları dövlətlərin geosiyasi imkanlarını formalaşdırdı. Bu gün isə süni intellekt həmin funksiyanı öz üzərinə götürür. Dünya Bankı, OECD, Dünya İqtisadi Forumu və digər nüfuzlu beynəlxalq institutlar hesab edirlər ki, yaxın onillikdə iqtisadi artımın əsas mənbələrindən biri məhz süni intellekt olacaq. Bu isə o deməkdir ki, texnologiyalar uğrunda rəqabət artıq dövlətlərin uzunmüddətli inkişaf strategiyalarının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin süni intellektin əhəmiyyətini yalnız iqtisadi göstəricilərlə izah etmək düzgün olmazdı. Müasir dövrdə bu texnologiyalar milli təhlükəsizliyin bütün istiqamətlərinə təsir göstərir. Müdafiə sənayesindən başlayaraq kibertəhlükəsizliyə, kritik infrastrukturun qorunmasından informasiya təhlükəsizliyinə, sərhəd idarəçiliyindən fövqəladə halların idarə edilməsinə qədər demək olar ki, bütün sahələrdə süni intellektdən geniş istifadə olunur.
Millət vəkilinin sözlərinə görə, xüsusilə son illərin geosiyasi hadisələri göstərdi ki, müharibələr artıq yalnız döyüş meydanlarında aparılmır. İnformasiya manipulyasiyaları, kiberhücumlar, dezinformasiya kampaniyaları, kritik infrastrukturun iflic edilməsi və rəqəmsal casusluq ənənəvi təhlükəsizlik anlayışını köklü şəkildə dəyişib. Belə şəraitdə süni intellekt həm hücum, həm də müdafiə imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirən əsas texnologiyalardan birinə çevrilib.
Məhz buna görə də bir çox dövlətlər milli süni intellekt potensialının xarici texnoloji asılılıqdan qorunmasına xüsusi diqqət yetirirlər. Süni intellekt sistemlərinin hansı məlumat bazaları üzərində qurulduğu, hansı alqoritmlərlə işlədiyi, məlumatların harada saxlanıldığı və qərarların hansı prinsiplərlə qəbul edildiyi artıq təkcə texniki məsələ deyil. Bu, dövlət suverenliyinin yeni ölçüsüdür. Bu gün "rəqəmsal suverenlik" anlayışı getdikcə daha çox "texnoloji suverenlik" anlayışı ilə tamamlanır. Əgər rəqəmsal suverenlik dövlət məlumatlarının təhlükəsizliyini nəzərdə tuturdusa, texnoloji suverenlik dövlətin strateji texnologiyalar üzərində müstəqil qərar qəbul etmək imkanını ifadə edir. Başqa sözlə, dövlət öz inkişafını müəyyən edən kritik texnologiyalar sahəsində yalnız xarici həllərdən asılı olmamalıdır.
“Azərbaycanın son dövrdə həyata keçirdiyi siyasət də məhz bu yanaşmaya əsaslanır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə rəqəmsal inkişafın yeni mərhələsinə start verilməsi, 2026–2028-ci illər üzrə 58 konkret təşəbbüsü əhatə edən Fəaliyyət Planının qəbul edilməsi və Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması göstərir ki, süni intellekt artıq ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyən edilib. Şuranın ilk iclasında Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva bu istiqamətdəki əsas fikri dəqiq ifadə etdi: «Süni intellekt artıq gələcəyin yox, bu günün həlledici inkişaf amilidir». Eyni zamanda süni intellektin tətbiqi sahəsində qəbul edilən bütün qərarların Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun olmasının vacibliyi xüsusi vurğulandı.
Bu yanaşma beynəlxalq praktikada getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanan «milli AI siyasəti» konsepsiyasına tam uyğun gəlir”,-deyən Sevinc Fətəliyeva əlavə edib ki, Azərbaycanın seçdiyi modelin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, ölkəmiz süni intellekti hazır məhsul kimi idxal etmək yolu ilə kifayətlənmir. Əksinə, məqsəd milli texnoloji imkanların formalaşdırılması, dövlət sektorunda tətbiq ediləcək həllərin təhlükəsizliyinin təmin olunması və yerli potensialın inkişaf etdirilməsidir.
Bu baxımdan 64 qrafik prosessorun (GPU) təchizatçısının seçiminin yekunlaşdırılması mühüm addımdır: bu avadanlıq ölkənin öz süni intellekt modellərini qurmaq üçün lazım olan hesablama gücünün əsasını təşkil edəcək. Artıq «mygov» platformasında vətəndaşlara 24/7 rejimində xidmət göstərəcək virtual vətəndaş köməkçisinin ilkin versiyası istismara verilib. 40 dövlət qurumu üzrə yol xəritələri hazırlanmış, bunların 13-ü artıq təsdiq edilmiş və ya təsdiq mərhələsindədir. Bunlar texniki statistika deyil — dövlət idarəçiliyinin yeni fəlsəfəsinin ilk görünən nəticələridir.
Onun fikrincə, digər mühüm istiqamət isə süni intellekt texnologiyalarının hüquqi mühitinin formalaşdırılmasıdır. Dünyada bu sahədə əsas problemlərdən biri innovasiyanın sürəti ilə hüquqi tənzimləmənin uzlaşmamasıdır. Avropa İttifaqı AI Act qəbul etməklə risk əsaslı tənzimləmə modelini seçib, ABŞ daha çevik yanaşmaya üstünlük verir, Çin isə dövlət nəzarətini gücləndirən model tətbiq edir. Azərbaycan isə beynəlxalq təcrübəni nəzərə alaraq öz milli modelini formalaşdırmağa çalışır. Məhz bu məqsədlə «Tənzimləyici test mühiti» (Regulatory Sandbox) mexanizminin yaradılması nəzərdə tutulur — müvafiq hüquqi akt layihəsi artıq yekun mərhələdədir. Bu yanaşma yeni texnologiyaların əvvəlcə nəzarət olunan mühitdə sınaqdan keçirilməsinə, onların təhlükəsizlik və hüquqi baxımdan qiymətləndirilməsinə, yalnız bundan sonra isə geniş tətbiqinə imkan verir.
Eyni zamanda, süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi yalnız xidmətlərin avtomatlaşdırılması məqsədi daşımır. Burada əsas hədəf qərar qəbuletmənin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, dövlət resurslarından daha səmərəli istifadə və vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin çevikliyinin artırılmasıdır. Bununla yanaşı, səhiyyə, təhsil, gömrük və digər sahələrdə süni intellekt həllərinin mərhələli tətbiqi dövlət idarəçiliyinin yeni keyfiyyət mərhələsinə keçidini təmin edə bilər. Lakin süni intellektin geniş tətbiqi yeni riskləri də gündəmə gətirir. Alqoritmik qərəz, məlumatların məxfiliyi, etik məsələlər, kritik qərarların avtomatlaşdırılması və xarici texnoloji platformalardan asılılıq beynəlxalq müzakirələrin əsas mövzularındandır. Buna görə də dövlət siyasətinin əsas vəzifəsi yalnız innovasiyanı təşviq etmək deyil, həm də bu texnologiyaların təhlükəsiz, şəffaf və məsuliyyətli istifadəsini təmin etməkdir.
Deputat qeyd edib ki, Azərbaycanın yanaşmasının üstün cəhətlərindən biri də məhz balanslı model seçməsidir. Bir tərəfdən innovasiya, rəqəmsallaşma və texnoloji inkişaf stimullaşdırılır, digər tərəfdən isə milli maraqlar, kibertəhlükəsizlik, hüquqi tənzimləmə və dövlət nəzarəti ön planda saxlanılır. Bu isə göstərir ki, ölkəmiz süni intellekti yalnız texnoloji yenilik kimi deyil, dövlətçiliyin gələcəyinə təsir edən strateji resurs kimi qiymətləndirir. Qlobal rəqabətin yeni mərhələsində üstünlüyü yalnız təbii resurslara malik olan dövlətlər deyil, texnologiya istehsal edən, innovasiya yaradan və süni intellekti effektiv idarə edən ölkələr əldə edəcəklər. Bu baxımdan Azərbaycanın qarşıya qoyduğu məqsəd yalnız rəqəmsal texnologiyalardan istifadə etmək deyil, onların milli inkişafın, iqtisadi modernləşmənin və təhlükəsizlik siyasətinin ayrılmaz elementinə çevrilməsini təmin etməkdir.
“Nəticə etibarilə, süni intellekt artıq gələcəyin texnologiyası deyil, bugünün geosiyasi reallığıdır. Dövlətlərin iqtisadi gücü, təhlükəsizlik imkanları və beynəlxalq rəqabət qabiliyyəti getdikcə daha çox bu sahədə əldə etdikləri nailiyyətlərdən asılı olacaq. Azərbaycanın həyata keçirdiyi siyasət isə göstərir ki, ölkəmiz bu qlobal transformasiyanı vaxtında qiymətləndirərək milli maraqlara əsaslanan, təhlükəsiz və uzunmüddətli inkişafı hədəfləyən öz süni intellekt modelini formalaşdırmaq yolunda ardıcıl addımlar atır. Bu yanaşma yalnız texnoloji tərəqqiyə deyil, həm də dövlətin strateji dayanıqlığının və rəqabət qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir”,-deyə Sevinc Fətəliyeva vurğulayıb.
