Bu gün Azərbaycanda dəmiryolçuların peşə bayramı qeyd olunur. Avropa ilə Asiya arasında yük axınlarının artdığı, alternativ ticarət marşrutlarına tələbin gücləndiyi bir dövrdə bu peşənin ölkə iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyəti də böyüyür. “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin inkişafı həm Azərbaycanın beynəlxalq tranzit mövqeyini möhkəmləndirir, həm də milyonlarla sərnişinin gündəlik hərəkətini təmin edir.
Azərbaycanın dəmir yolu siyasəti yeni mərhələyə daxil olub. Ölkənin qarşısında dayan əsas məsələlələrdən biri də qurulmuş şəbəkəyə daha çox yük cəlb etmək, daşımaları sürətləndirmək və tranzit imkanlarını davamlı iqtisadi gəlirə çevirməkdir. Bu mərhələdə “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin fəaliyyəti ölkənin həm xarici iqtisadi əlaqələri, həm də daxili nəqliyyat sistemi üçün daha böyük əhəmiyyət qazanır.
Modern.az açıq statistik göstəricilər və beynəlxalq hesabatlar əsasında Azərbaycanın tranzit siyasətində dəmir yolunun yerini təhlil edib.
ADY-nin 2026-cı ilin ilk yeddi ayı üzrə açıqlanan nəticələri yükdaşımaların böyüdüyünü göstərir. Yanvar–iyulda daşınan yükün həcmi 10 milyon 386 min tonu keçib, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 6 faiz artıb. Tranzit daşımalarında artım isə 9 faiz olub. Şərq–Qərb istiqamətində yük həcmi 16 faiz artaraq 2 milyon 378 min tona, Şimal–Cənub istiqamətində isə 17 faiz artaraq 377 min tona çatıb.
Bu göstəricilər ADY-nin inkişafında beynəlxalq daşımaların artan rolunu göstərir. Tranzitin ümumi yükdaşımadan daha sürətli böyüməsi Azərbaycanın nəqliyyat şəbəkəsinə xarici tələbin gücləndiyinə işarədir. Lakin bu tələbin uzunmüddətli olması xidmətin qiymətindən, vaxtında çatdırılmadan və marşrutun etibarlılığından asılıdır.
Azərbaycanın üstünlüyü məhz burada formalaşır. Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi ilə gələn yük ölkənin dəmir yolu şəbəkəsinə daxil olaraq Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya istiqamətlənə bilir. Şimal–Cənub xətti isə Azərbaycanın Rusiya və İranla bağlantılarını birləşdirir. Beləliklə, ölkə müxtəlif istiqamətlərdən gələn yük axınlarının qovuşduğu məntəqəyə çevrilir.
Mərkəzi Asiya ölkələri üçün bu bağlantının iqtisadi mənası xüsusilə böyükdür. Dənizə birbaşa çıxışı olmayan iqtisadiyyatlar alternativ marşrutlar qazandıqca ixrac bazarlarını genişləndirmək və logistika risklərini bölüşdürmək imkanı əldə edirlər. Azərbaycanın dəmir yolu və liman infrastrukturu həmin çıxışın mühüm hissəsini təşkil edir.
Regional mövqeyi qiymətləndirərkən üstünlüyün ölçüsünü düzgün seçmək vacibdir. Azərbaycanın rolunu yalnız dəmir yolu şəbəkəsinin uzunluğu və ya daşınan yükün ümumi tonnajı ilə izah etmək kifayət etmir. Burada əsas üstünlük Xəzər üzərindən keçidi qərbə dəmir yolu çıxışı ilə birləşdirmək, müxtəlif nəqliyyat növlərini bir xidmət zəncirində işlətmək qabiliyyətidir.
2024-cü ilin rəsmi göstəricilərinə əsasən, Azərbaycan dəmir yollarının ümumi uzunluğu 2957,73 kilometr, istismar uzunluğu 2137,34 kilometr olub. İstismar olunan şəbəkənin təxminən 60 faizi elektrikləşdirilib. Bu infrastruktur ADY-nin regional bağlantıları təmin etdiyi əməliyyat bazasıdır.
Bakı–Tbilisi–Qars xəttinin modernləşdirilməsi həmin bazanın beynəlxalq daşıma imkanlarını genişləndirib. Gürcüstandan keçən 184 kilometrlik hissədə aparılan işlərdən sonra xəttin illik ötürücülük qabiliyyəti 1 milyon tondan 5 milyon tona yüksəlib. Beşqat artım gələcək yük axınlarının qəbulu üçün daha geniş imkan yaradır.
Burada iqtisadi baxımdan mühüm fərq var: ötürücülük qabiliyyəti mümkün daşıma həcmini, faktiki daşınan yük isə bazarın həmin imkandan nə qədər istifadə etdiyini göstərir. İnfrastrukturun iqtisadi nəticəsi onun yüklənmə səviyyəsi ilə müəyyənləşir. Buna görə ADY-nin növbəti inkişaf mərhələsində yük sahibləri ilə əməkdaşlıq, marşrutların təşviqi və vahid xidmət təklifi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bakı Limanının ADY ilə birləşdirilməsi də bu məntiqə uyğundur. AZCON-un məlumatına görə, 2025-ci il fevralın 25-də qəbul edilmiş qərardan sonra dəmir yolu və liman əməliyyatlarının inteqrasiyası yükaşırmanın sürətlənməsinə və marşrutların optimallaşdırılmasına imkan yaradıb. Həmin ilin dekabrında limanda illik konteyner aşırılması ilk dəfə 100 min TEU səviyyəsinə çatıb. TEU standart 20 futluq konteynerə uyğun ölçü vahididir.
Bu inteqrasiyanın dəyəri yükün gəmidən qatara keçidində görünür. Qatarın hərəkət sürəti yüksək olsa belə, konteyner limanda uzun müddət gözləyirsə, ümumi çatdırılma vaxtı uzanır. Liman, dəmir yolu, gömrük və ekspeditor xidmətlərinin uzlaşdırılması isə gözləmə müddətini azaltmaq potensialına malikdir. ADY-nin inkişafını qiymətləndirərkən belə əməliyyat dəyişiklikləri yeni yolların və qatarların alınması qədər diqqətdə saxlanılmalıdır.
Dünya Bankının Orta Dəhliz üzrə araşdırmaları da bu yanaşmanı dəstəkləyir. Bankın 2023-cü il qiymətləndirməsinə görə, uyğun investisiyalar və səmərəlilik tədbirləri ilə 2030-cu ilədək dəhliz üzrə yük axınlarını üçqat artırmaq, daşınma müddətini isə yarıya endirmək mümkündür. Bu, həyata keçirilməsi infrastruktur və idarəetmə tədbirlərindən asılı olan ssenaridir.
2026-cı ilin sentyabrında açıqlanan yeni hesabat isə daha uzun perspektivi göstərir. Dünya Bankı 2040-cı ilədək əsas infrastruktur darboğazlarının aradan qaldırılması üçün ən azı 25 milyard dollar, dəhlizi yerli iqtisadiyyatlarla birləşdirən əlavə yollar, logistika mərkəzləri və terminallar üçün isə təxminən 30 milyard dollar investisiya ehtiyacı müəyyənləşdirir. Bu məbləğlər bütün dəhliz ölkələrinə aiddir.
Bank vahid rəqəmsal məlumat sistemini, dəmir yolu və dəniz daşımalarının əlaqələndirilməsini, sərhədlərarası əməkdaşlığı və operatorların maliyyə dayanıqlığını əsas prioritetlər sırasında göstərir. Deməli, Azərbaycanın nəqliyyat mərkəzi kimi mövqeyi ölkə daxilindəki inkişafla yanaşı, tərəfdaşların əməliyyatlarını nə qədər uzlaşdıra bilməsindən də asılı olacaq.
ADY-nin yenilənməsinin vətəndaş üçün ən görünən tərəfi isə sərnişin daşımalarıdır. 2026-cı ilin yanvar–iyununda şirkətin qatarları ilə 5 milyon 464 min sərnişin səfəri həyata keçirilib. Bir il əvvəl göstərici 4 milyon 648 min idi. Beləliklə, yarımillik dövrdə təxminən 816 min əlavə səfər qeydə alınıb. ADY ümumi artımı 18 faiz olaraq açıqlayıb.
Abşeron dairəvi dəmir yolu üzrə sərnişin sayı 5,1 milyonu keçib. Bu, ümumi göstəricinin təxminən 93 faizidir və dəmir yolunun paytaxt aqlomerasiyasının gündəlik həyatında nə qədər böyük yer tutduğunu göstərir. Statistikada səfərlərin sayı nəzərdə tutulur: eyni insanın müxtəlif günlərdə etdiyi gedişlər ayrıca hesablanır.
Sərnişin artımının iqtisadi təsiri dəmir yolunun gəlirləri ilə məhdudlaşmır. Etibarlı şəhərətrafı nəqliyyat insanların iş və təhsil yerlərinə çıxışını genişləndirir, gündəlik vaxt itkisini azalda bilir. Regionlararası bağlantılar isə turizm və yerli biznes üçün əlavə imkan yaradır.
Qatar parkının yenilənməsi bu inkişafın mühüm istiqamətlərindəndir. Stadlerin açıqladığı müqaviləyə əsasən, ADY üçün 10 ədəd beşvaqonlu FLIRT qatarının alınması nəzərdə tutulub. Təxminən 115 milyon avroluq müqavilə ehtiyat hissələri və depo avadanlıqlarını da əhatə edib. Sifarişin dördü dizel-elektrik, altısı elektrik qatarından ibarət olub.
Belə yatırımların nəticəsi qatarların gündəlik istismarında ölçülməlidir: reyslərin vaxtında yerinə yetirilməsi, texniki hazırlıq, sərnişin tutumu və xidmət keyfiyyəti. Eyni yanaşma yükdaşımalarına da aiddir. Daşınan tonlarla yanaşı, hər ton üzrə gəlir, konteynerlərin gözləmə müddəti, boş qayıdan vaqonların payı və çatdırılma qrafikinə əməl olunması inkişafın keyfiyyətini göstərən meyarlardır.
Azərbaycanın tranzit siyasəti ADY qarşısında geniş imkanlar açıb. Şirkətin yeni mərhələdəki vəzifəsi bu imkanları səmərəli əməliyyatlara və davamlı xidmətə çevirməkdir. Bunun üçün infrastruktur, texnologiya və idarəetmə ilə yanaşı, dəmiryolçuların peşəkarlığı da həlledicidir. Avrasiyanın xəritəsində çəkilən hər marşrutun real iqtisadi dəyəri qatarın təhlükəsiz, vaxtında və etibarlı şəkildə mənzilbaşına çatdığı anda yaranır.
