Modern.az

Ասացեք Իրանի դեսպանին. Մենք ինքներս կվերականգնենք մեր բոլոր մզկիթները։

Ասացեք Իրանի դեսպանին. Մենք ինքներս կվերականգնենք մեր բոլոր մզկիթները։

Մշակույթ

Այսօր, 21:11

Երևանի Կապույտ մզկիթի վերաբերյալ Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրղոլամիի վերջին հայտարարությունը կրկին օրակարգ է բերել Թեհրանի վերաբերմունքը Ադրբեջանի մշակութային ժառանգության նկատմամբ։ Իրականում, այս հարցի արմատներն ավելի խորն են և հասնում են հայ-ադրբեջանական հակամարտության ամենածանր շրջաններին։

Modern.az-ը հայտնում է, որ Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրղոլամին, պնդելով, որ Երևանի Կապույտ մզկիթը հայ-իրանական մշակութային ժառանգության օրինակ է, դեմ է արտահայտվել այն Ադրբեջանի պատմության հետ կապելուն։

Դիվանագետն ընդգծել է, որ մզկիթի ճարտարապետական առանձնահատկությունները պատկանում են իրանական մշակույթին, և հուշարձանը կմնա որպես հայ-իրանական ժառանգություն։

Այս հայտարարությունը բավարար չէ գնահատելու որպես պարզապես դեսպանի կարծիք պատմական հուշարձանի մասին։ Քանի որ Կապույտ մզկիթի շուրջ տեղի ունեցող իրադարձությունները սերտորեն կապված են հայ-ադրբեջանական հակամարտության պատմության, Իրանի տարածաշրջանային քաղաքականության և Երևանի անցյալի ներկայացման ձևի հետ։

Ադրբեջանցիների դուրսբերումը Երևանից և Իրանի պատմական հնարավորությունը

1988 թվականից սկսած՝ հայ-ադրբեջանական հակամարտության ֆոնին, Հայաստանի տարածքում բնակվող ադրբեջանցիները զանգվածաբար ստիպված էին լքել իրենց հայրենիքը։ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի տվյալներով՝ 1988-1991 թվականներին Հայաստանից մոտ 198 հազար էթնիկ ադրբեջանցի է փախստական դարձել։

Սա միայն ժողովրդագրական փոփոխություն չէր։ Ադրբեջանական բնակչության հեռացումը իրենց հայրենի բնակավայրերից ծանր հարված հասցրեց նաև այդ տարածքների հետ կապված նրանց կենդանի պատմական հիշողությանը, կրոնական ավանդույթներին և մշակութային ժառանգության հետ կապերին։

Երևանում ադրբեջանցիների կրոնական և հասարակական կյանքում կարևոր դեր խաղացած մզկիթները նույնպես տուժեցին այս գործընթացից։ Նման պայմաններում Կապույտ մզկիթը հատուկ նշանակություն ուներ։ 18-րդ դարում Երևանի խան Հուսեյնալի խանի կողմից կառուցված այս հուշարձանը քաղաքի մուսուլմանական անցյալի կարևորագույն ճարտարապետական վկաներից էր։ Հենց այդ ժամանակաշրջանում Իրանը սկսեց սերտ հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ։ 1995 թվականին Թեհրանի և Երևանի միջև համաձայնություն ձեռք բերվեց Կապույտ մզկիթի վերականգնման վերաբերյալ։ Վերականգնման աշխատանքներն իրականացվեցին Իրանի մասնակցությամբ և ֆինանսավորմամբ, իսկ մզկիթը հետագայում դարձավ «Իրանի կարևոր կրոնական-մշակութային գործունեության կենտրոնը Հայաստանում»։

Եթե դիտարկենք իրադարձության հիմքը, լուրջ հարցեր են առաջանում այն մասին, որ Իրանի դերը այս գործընթացում չի սահմանափակվել միայն վերականգնման աշխատանքներով։

Եթե նպատակը մզկիթի պատմական ինքնության պահպանումն էր, ապա ինչու նրա կապը Երևանի խանության և Ադրբեջանի մշակութային ժառանգության հետ հավասարապես չի արտացոլվել Իրանի պաշտոնական ներկայացումներում։

Ինչու հուշարձանը աստիճանաբար սկսեց ավելի ու ավելի շատ ներկայացվել որպես իրանա-հայկական մշակութային համագործակցության խորհրդանիշ։

Այս հարցերը ցույց են տալիս, որ Իրանի մասնակցությունը վերականգնման գործընթացում ունեցել է նաև քաղաքական և գաղափարական հետևանքներ։

Ի՞նչ շահեց Հայաստանը այս գործընթացից։

Կապույտ մզկիթի՝ որպես իրանական ժառանգության ներկայացումը Հայաստանի համար ստեղծած քաղաքական առավելությունը առանձին ուշադրության է արժանի։

Հայաստանի ժամանակակից տարածքում ադրբեջանցիների պատմական ներկայության վերաբերյալ վեճերում կրոնական հուշարձանները կարևոր տեղ են զբաղեցնում։ Քանի որ մզկիթները ոչ միայն աղոթատեղիներ են, այլև նյութական ապացույցներ են այդ տարածքներում բնակված մուսուլմանական համայնքների պատմության մասին։

Կապույտ մզկիթի՝ որպես բացառապես իրանական մշակութային ժառանգության ներկայացումը բարենպաստ պայմաններ էր ստեղծում այն հանրային ընկալումից հեռացնելու համար՝ կապված Ադրբեջանի պատմության հետ։ Այս մոտեցման քաղաքական օգուտը Հայաստանի համար ակնհայտ է. մզկիթի գոյությունը չի ժխտվում, սակայն նրա պատմական ինքնությունը բացատրվում է այլ շրջանակներում։ Այսպիսով, հուշարձանը պահպանվում է, սակայն Երևանում ադրբեջանցիների պատմական ներկայությունը հիշեցնող կարևոր համատեքստը թուլանում է։

Սա Հայաստանի պատմական պատումին համապատասխանող արդյունք է։ Քանի որ երբ Կապույտ մզկիթը ընդունվում է որպես զուտ պարսկական հուշարձան, նրա կապը Երևանի ադրբեջանցի մուսուլման բնակչության հետ ավելի քիչ է երևում։ Թեև չկան բացահայտ փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են, որ Իրանը նախապես սահմանել է այս արդյունքը որպես նպատակ, չպետք է անուշադրության մատնել, որ հետագա դիվանագիտական հայտարարությունները հենց այդպիսի ներկայացում են ուժեղացրել։

Առաջանում է պարադոքսալ իրավիճակ. Հայաստանը, ներկայացնելով իր տարածքում գտնվող պատմական մուսուլմանական հուշարձանը որպես իրանական ժառանգություն, առավելություն է ստանում Ադրբեջանի հետ կապված պատմական վեճում, իսկ Թեհրանը ամրապնդում է իր մշակութային ազդեցությունը այս հուշարձանի վրա։

Արդյունքում ստեղծվում է պատկեր, որը համապատասխանում է երկու կողմերի քաղաքական և մշակութային շահերին, սակայն հուշարձանի կապը Ադրբեջանի պատմության հետ անցնում է երկրորդ պլան։

Իրանը վերականգնե՞ց մզկիթը, թե՞ փոխեց նրա պատմության ներկայացումը։

Այս պահին անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել մի սկզբունքային հարցի։ Պատմական հուշարձանը վերականգնելը իրավունք չի տալիս փոխել նրա ծագումը։ Հնարավոր է, որ Կապույտ մզկիթը կառուցվել է իրանական ճարտարապետական ավանդույթների ազդեցությամբ, և այս ազդեցությունը նշվում է նաև գիտական գրականության մեջ։ Սակայն ճարտարապետական ոճը չի փոխարինում այն հարցին, թե ինչ պատմական պայմաններում է կառուցվել հուշարձանը, ում կողմից է կառուցվել և որ բնակչության կրոնական կյանքին է ծառայել։

Նույնիսկ Հայաստանի Երևան քաղաքին վերաբերող պաշտոնական զբոսաշրջային աղբյուրներում նշվում է, որ Կապույտ մզկիթը կառուցվել է 1766 թվականին Երևանի խան Հուսեյնալի խանի կողմից։ Սա նշանակում է, որ այն պատմական փաստը, որը Իրանի դիվանագիտությունը անուշադրության է մատնել, առկա է նաև Հայաստանի սեփական պաշտոնական աղբյուրներում։

Եթե դեսպանը կողմնակից է հուշարձանի իրական պատմության պահպանմանը, ապա ինչու նույն հայտարարության մեջ չի ընդգծում այս փաստերը։

Հեշտ է մզկիթի փիրուզագույն գմբեթը, սալիկները և ճարտարապետական զարդանախշերը ներկայացնել որպես իրանական մշակույթի ապացույց։ Սակայն առանց բացատրելու, թե ինչ պատմական միջավայրում է ստեղծվել այդ կառույցը և ում աղոթատեղին է եղել դարեր շարունակ, նրա ինքնության մասին վերջնական դատողություն անելը միակողմանի մոտեցում է։ Այս տեսանկյունից, Իրանի կողմից Կապույտ մզկիթի վերականգնման դրական փաստը չի վերացնում նրա պատմական ներկայացմանն ուղղված քննադատությունները։ Ընդհակառակը, վերականգնումից հետո ձևավորված պատկերը պետք է ավելի լուրջ ուսումնասիրվի։

Ի՞նչ է խոստանում դեսպանի ներկայիս հայտարարությունը խաղաղության գործընթացին։

Կապույտ մզկիթի շուրջ տեղի ունեցած վերջին իրադարձությունները բացահայտում են ևս մեկ կարևոր հանգամանք։ Ադրբեջանը և Հայաստանը երկար տարիների պատերազմից և առճակատումից հետո անցել են հարաբերությունների կարգավորման փուլ։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ստորագրվել է երկու երկրների միջև խաղաղության պայմանագրի տեքստը։ Այս գործընթացը նոր հնարավորություններ է ստեղծել փոխադարձ վստահության վերականգնման, տարածաշրջանային համագործակցության զարգացման և վիճելի հարցերի քաղաքական-դիվանագիտական միջոցներով լուծման համար։

Սակայն խաղաղությունը միայն սահմաններում զենքերի լռություն չի նշանակում։

Խաղաղությունը նաև նշանակում է չխորացնել անցյալի վերքերը, հարգել պատմական հիշողությունը և մշակութային ժառանգությունը չվերածել նոր առճակատման միջոցի։ Նման փուլում Իրանի դեսպանի կողմից Կապույտ մզկիթը միայն որպես հայ-իրանական ժառանգություն ներկայացնելը պատահական դիվանագիտական արտահայտության տպավորություն չի թողնում։ Այս դիրքորոշումը կարող է բացասաբար ազդել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև նոր ձևավորվող վստահության մթնոլորտի վրա։

Ավելին, նոյեմբերի 9-ին Իրանի դեսպանատան մշակութային կենտրոնի կազմակերպած միջոցառման ժամանակ Կապույտ մզկիթի արարողակարգային դահլիճին հայ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի անունը տալը նույնպես մեծացրել է հարցի զգայունությունը։

Ադրբեջանի Կրոնական կազմակերպությունների հետ աշխատանքի պետական կոմիտեն այս քայլը գնահատել է որպես պատմամշակութային ինքնության աղավաղում և իր բողոքն է հայտնել։ Երբ Իրանի մասնակցությունը նման միջոցառմանը և դեսպանի վերջին հայտարարությունները դիտարկվում են միասին, Թեհրանի մշակութային դիվանագիտության հնարավոր ազդեցությունը հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների վրա լուրջ հարց է առաջանում։

Հստակ ասելու համար, որ սա խաղաղությունը խաթարելու միտումնավոր ծրագիր է, ապացույցներ են պահանջվում։ Սակայն քաղաքական հետևանքների տեսանկյունից ռիսկը ակնհայտ է։ Վիճելի պատմական թեմայի կրկին առճակատման առարկա դառնալը կարող է դժվարացնել երկու երկրների միջև վստահության ամրապնդումը։ Եթե Իրանը հայտարարում է, որ աջակցում է տարածաշրջանային խաղաղությանը, ապա նրա դիվանագիտական ներկայացուցիչների կողմից մշակութային ժառանգության հարցերում օգտագործվող արտահայտությունները նույնպես պետք է համապատասխանեն այս դիրքորոշմանը։

Չպետք է մոռանալ. Երևանի պատմությունը չի սկսվում միայն ներկայիս քաղաքական սահմաններով

Այսօր Երևանը Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է և նրա միջազգայնորեն ճանաչված ինքնիշխան տարածքը։ Սակայն ժամանակակից պետական սահմանները չեն փոխում քաղաքի բազմադարյա պատմությունը և տարբեր համայնքների դերը այդ պատմության մեջ։ Երևանի պատմությունը չի սկսվում միայն ժամանակակից Հայաստան պետության ստեղծումից։ Քաղաքի պատմության մեջ կարևոր տեղ են ունեցել ադրբեջանցի թուրքերը, մուսուլմանական համայնքները և Երևանի խանությունը։ Կապույտ մզկիթը նույնպես այդ անցյալի նյութական վկաներից մեկն է։ Այս հուշարձանի պատմական պատկանելության վերաբերյալ վեճը ժամանակակից տարածքային պահանջների հետ խառնելու կարիք չկա։ Ընդհակառակը, Ադրբեջանի պատմամշակութային ժառանգության ճանաչումը և Հայաստանի պետական ինքնիշխանության հարգումը հակասական հասկացություններ չեն։ Իրանի և Հայաստանի համար նույնպես հենց այդպիսի մոտեցումն ավելի կառուցողական կլիներ։

Քանի որ պատմական հուշարձանի կապը Ադրբեջանի ժառանգության հետ ընդունելը չի նշանակում փոխել նրա գտնվելու վայրի քաղաքական կարգավիճակը։ Այս երկու հասկացությունների միտումնավոր կամ սխալ նույնացումը կարող է պատմական վեճերը վերածել քաղաքական առճակատման։

Ինչպիսի՞ն պետք է լինի Կապույտ մզկիթի ապագան։

Իրանի դեսպանի և Հայաստանի պաշտոնյաների կողմից պետք է հաշվի առնվի մի կարևոր ճշմարտություն. պատմական հիշողությունը չի անհետանում միայն հուշարձանների անունները փոխելով կամ դրանք որպես այլ մշակույթի օրինակ ներկայացնելով։ Կապույտ մզկիթի կառուցումը Հուսեյնալի խանի կողմից, նրա գոյությունը Երևանի խանության ժամանակաշրջանում և նրա դերը քաղաքի մուսուլման բնակչության կրոնական կյանքում պատմական հետազոտությունների առարկա է։ Դրանք չեն կարող վերացվել քաղաքական հայտարարություններով։

Ապագայում Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև կայուն խաղաղության հաստատումը կարող է նոր հնարավորություններ ստեղծել Հայաստանում գտնվող և ադրբեջանական ժողովրդի պատմության հետ կապված կրոնական-մշակութային հուշարձանների պահպանման, ուսումնասիրման և վերականգնման համար։ Այս հարցը խաղաղության օրակարգում ներառելը, անկախ փորձագետների կողմից հուշարձանների ուսումնասիրումը, պատմական արձանագրությունների փաստաթղթավորումը և վնասված մզկիթների վերականգնման ուղղությամբ համատեղ մեխանիզմների ստեղծումը կարևոր քայլեր կլինեին։ Հայաստանի տարածքում գտնվող բոլոր պատմական մզկիթների վերականգնումը նույնպես պետք է դառնա երկարաժամկետ մշակութային համագործակցության նպատակ։ Դրա իրականացման համար պահանջվում է կողմերի համաձայնություն, իրավական մեխանիզմներ և միջազգային համագործակցություն։

Ոչ ոք չպետք է մոռանա, որ պատմական հուշարձանների ճակատագիրը որոշվում է ոչ միայն նրանով, թե ով է այսօր դրանց վրա վերահսկողություն իրականացնում։ Հավասարապես կարևոր են հուշարձանների ծագումը, պատմական ինքնությունը և այն ճշմարտությունները, որոնցով դրանք կներկայացվեն ապագա սերունդներին։ Կապույտ մզկիթի շուրջ տեղի ունեցող իրադարձությունները ևս մեկ անգամ ցույց են տալիս, որ երբ մշակութային ժառանգությունը վերածվում է դիվանագիտության ազդեցության միջոցի, պատմական փաստերը կարող են մնալ քաղաքական շահերի ստվերում։ Իրանի առջև կանգնած է հստակ ընտրություն. ընդունել Կապույտ մզկիթի բազմաշերտ պատմությունը իր բոլոր կողմերով, կամ շարունակել այն ներկայացնել միայն որպես հայ-իրանական հարաբերությունների խորհրդանիշ։ Առաջին մոտեցումը կհանգեցնի պատմական երկխոսության և փոխադարձ վստահության, իսկ երկրորդը՝ Ադրբեջանի հանրության շրջանում նոր բողոքների։ Քանի որ հնարավոր է վերականգնել Կապույտ մզկիթի պատերը։ Սակայն հնարավոր չէ նրա պատմական հիշողությունը վերաշարադրել քաղաքական հայտարարություններով։

Whatsapp
Bizə yazın!
Keçid et
Son dəqiqə! İranda yenə ara qarışdı - Silahlılar hərəkətə keçdi