Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջին հայտարարություններն առաջին հայացքից լավատեսություն են հաղորդում խաղաղ գործընթացին։ Հոկտեմբերի 15-ին Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման և վավերացման համար մինչև 2031 թվականը ժամկետ նշած Փաշինյանը հոկտեմբերի 22-ին արդեն 2027-2028 թվականները հնարավոր ժամկետ է հնչեցրել։ Այստեղ հիմնական ուշադրությունը գրավում է ոչ այնքան ամսաթվերի փոփոխությունը, որքան այն, թե ինչ ներքին և արտաքին պայմանների հետ է կապված այս փոփոխությունը։
Փաշինյանը նույն օրը հայտարարել է, որ կմշակվի Սահմանադրության նոր նախագիծ, կփորձի համոզել ընդդիմությանը մասնակցել այս գործընթացին, և եթե արդյունք չլինի, չի բացառել արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների տարբերակը։ Սա նշանակում է, որ խոսքը Հայաստանի ներքին քաղաքական կառուցվածքի, իշխանության լեգիտիմության և այն մասին է, թե ինչ իրավական-քաղաքական հիմքերով կկնքվի խաղաղության պայմանագիրը։
Այժմ հարց է առաջանում՝ Փաշինյանը կրճատո՞ւմ է դեպի խաղաղություն տանող ճանապարհը, թե՞ պատրաստվում է թարմացնել իր իշխանության մանդատը՝ հաղթահարելու խաղաղության ճանապարհին առկա ներքին քաղաքական խոչընդոտները։
Հոկտեմբերի 15-ին Փաշինյանը խաղաղության պայմանագրի ստորագրումն ու վավերացումն անվանել էր իր հիմնական խնդիրներից մեկը՝ սահմանելով մինչև 2031 թվականը ժամկետ։ Մեկ շաբաթ անց նրա կողմից 2027-2028 թվականների նշումը նշանակում է ավելի կոնկրետ և արագ քաղաքական օրացույց՝ նախորդ դիրքորոշումից։ Այս փոփոխությունը օրակարգ է բերում առնվազն երեք հավանականություն։
Առաջին հավանականությունն այն է, որ Երևանը չի ցանկանում կորցնել Վաշինգտոնում ձեռք բերված պայմանավորվածությունների ստեղծած քաղաքական և տնտեսական հնարավորությունները և փորձում է արագացնել խաղաղության պայմանագրի պաշտոնականացումը։ Մեկ այլ մոտեցում այն է, որ Փաշինյանը ցանկանում է խաղաղության օրակարգը դարձնել հիմնական ընտրական ուղերձը առաջիկա ներքաղաքական պայքարում։ Երրորդ կետն այն է, որ վարչապետը փորձում է ստեղծել միասնական քաղաքական ճանապարհային քարտեզ՝ տեսնելով, թե որքան դժվար է նոր Սահմանադրության, հանրաքվեի և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հարցերը լուծել առանձին-առանձին։
Ամենակարևոր իրողությունն այն է, որ Հայաստանում խաղաղության հարցը դիտարկվում է ոչ այնքան Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների, որքան երկրի ապագա պետական մոդելի կառուցման տեսանկյունից։
Ադրբեջանի դիրքորոշման համաձայն՝ Հայաստանի Սահմանադրության հետ կապված խնդիրը 1990 թվականի Անկախության հռչակագրին հղում կատարելու հետևանքով առաջացած տարածքային պահանջների ռիսկն է։ Հայաստանի ներկայիս Սահմանադրությունը Ադրբեջանի նկատմամբ ունի կոնկրետ տարածքային պահանջ։ Չնայած մինչ օրս Երևանը չի համաձայնել այն մտքի հետ, որ այս իրավական-քաղաքական կապը Ադրբեջանի դեմ տարածքային պահանջ է ստեղծում։ Նա հայտարարում է, որ սահմանադրական բարեփոխումները իր ներքին քաղաքական օրակարգի մաս են կազմում։ Սակայն փաստն այն է, որ տարածքային պահանջ կա։ Սա անհնար է թաքցնել։
Հենց դրա համար էլ Ադրբեջանի համար հարցը չի գնահատվում որպես միջամտություն Հայաստանի ներքին քաղաքականությանը։ Ադրբեջանի համար կարևոր է կանխել ստորագրվելիք համաձայնագրի հետագա վիճարկումը սահմանադրական հղումների և քաղաքական պահանջների միջոցով։
Իհարկե, պետության Սահմանադրությունը փոխելը այդ պետության ներքին իրավասությունն է։ Սակայն այդ Սահմանադրության ազդեցությունը մեկ այլ պետության հետ կնքվելիք խաղաղության պայմանագրի վրա ուղղակիորեն վերաբերում է երկկողմ հարաբերություններին։
Ուստի Ադրբեջանը չի ցանկանում, որ խաղաղությունը սահմանափակվի ստորագրման արարողությամբ։ Խաղաղությունը պետք է կառուցվի այնպես, որ լինի իրավականորեն կայուն, քաղաքականապես հուսալի և չվտանգվի ապագա կառավարությունների փոփոխությամբ։
Թե ինչու է Փաշինյանը նոր խորհրդարան ցանկանում, թաքնված է Հայաստանի խորհրդարանի քաղաքական թվաբանության մեջ։
Հայաստանի 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից հետո իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը 105 տեղանոց խորհրդարանում ստացել է 64 մանդատ։ Սահմանադրական հանրաքվեի գործընթացը խորհրդարանի միջոցով առաջ տանելու համար պահանջվող ձայների երկու երրորդը 70 մանդատ է։ Սա ցույց է տալիս, որ թեև իշխանությունը ունի պարզ մեծամասնություն, Սահմանադրության հարցում անհրաժեշտ է ընդդիմության աջակցությունը։ Փաշինյանն ասում է, որ ցանկանում է համոզել ընդդիմությանը, և եթե դա հնարավոր չլինի, կարող է դիտարկել արտահերթ ընտրությունների տարբերակը։
Այս քայլի քաղաքական տրամաբանությունը պարզ է։ Եթե սահմանադրական բարեփոխումը չի անցնում իշխանության ներկայիս խորհրդարանական կազմով, ապա նոր ընտրությունները կարող են լինել ավելի լայն մանդատ ստանալու փորձ։ Սակայն արտահերթ ընտրությունները ռիսկային գործիք են։ Իշխանությունը կարող է ավելի շատ ընտրողների աջակցություն ստանալ խաղաղության և պետության ապագայի թեմայով, սակայն ընդդիմությունը նույնպես կարող է քարոզարշավը կառուցել «արտաքին ճնշում», «ազգային զիջում» և «Սահմանադրության փոփոխություն» թեմաների շուրջ։ Սխալ կլիներ նախապես ասել, թե դա ինչ է խոստանում Փաշինյանի իշխանությանը։ Ընդհանուր առմամբ, կարող ենք ասել, որ Հայաստանում ընտրությունները չեն ուղեկցվի պատգամավորների փոփոխությամբ, գործընթացը կարող է վերածվել նաև հասարակության ընտրության փորձության՝ խաղաղության, անցյալի հակամարտության, Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների և Արևմուտքին մերձենալու վերաբերյալ։ Եթե հղում կատարենք այսբերգի տեսանելի մասին, Փաշինյանը նոր ընտրություններով կփորձի քաղաքական մանդատ ստանալ խաղաղության համար, սակայն ընտրությունների արդյունքը ավտոմատ երաշխիք չի տալիս նրա ցանկացած Սահմանադրության և խաղաղության մոդելին։
Հայաստանում Սահմանադրության հարցի նկատմամունքը միանշանակ չէ։ Ընդդիմադիր ճամբարի կողմից խաղաղությանն աջակցելը չի նշանակում Փաշինյանի ողջ քաղաքականության ընդունում։ Խաղաղության պայմանագրին սկզբունքային աջակցությունը, նոր Սահմանադրության բովանդակությանը համաձայնությունը և իշխանության ընտրական ռազմավարությանն աջակցելը երեք տարբեր քաղաքական դիրքորոշումներ են։
Ընդդիմությունը, հայտարարելով, որ կողմ է խաղաղությանը, միաժամանակ կարող է քննադատել Փաշինյանին պայմանագրի պայմանների, անվտանգության երաշխիքների և արտաքին քաղաքականության ընտրության վերաբերյալ։ Իշխանության Սահմանադրական նախաձեռնությանը դեմ հանդես եկող ուժերը նույնպես կարող են ցանկանալ Ադրբեջանի հետ պատերազմի վերսկսում։
Փաշինյանը հոկտեմբերի 22-ին հայտարարել է, որ Հայաստանը Թուրքիայի հետ սահմանի բացման համար աշխատում է ինչպես Անկարայի, այնպես էլ Բաքվի հետ։ Նա նաև նշել է, որ Ադրբեջանը որոշակի վերապահումներ ունի այս հարցում։ Այս հայտարարությունը ցույց է տալիս Հայաստանի ցանկությունը՝ ընդլայնելու տրանսպորտային կապերը և դիվերսիֆիկացնելու տնտեսական հարաբերությունները։ Թուրքիայի հետ սահմանի բացումը կարող է ընդլայնել Հայաստանի համար առևտրի, լոգիստիկայի, զբոսաշրջության և տարանցիկ հնարավորությունները։ Անկարան, իր հերթին, Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը դիտարկում է Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների և Հարավային Կովկասում կայուն խաղաղության ընդհանուր համատեքստում։ Ադրբեջանի համար այստեղ հիմնական խնդիրն այն է, որ տարածաշրջանում կարգավորումը չթուլացնի ընդհանուր անվտանգության միջավայրը։ Քանի որ սահմանի բացումը կարող է դրականորեն ազդել խաղաղ գործընթացի վրա, սակայն առանց Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերությունների հիմնական հարցերի լուծման, չի կարելի կարծել, որ այս քայլը կվերացնի բոլոր տարածաշրջանային խնդիրները։
ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը հասկանալու համար անհրաժեշտ է դիտարկել 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների մասնակցությամբ ստորագրված համատեղ հռչակագիրը, ինչպես նաև TRIPP նախագծի հետագա շրջանակային փաստաթղթերը։ Այս փաստաթղթերը խաղաղության պայմանագրի ստորագրումն ու վավերացումը, սահմանների դելիմիտացիան, տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացումը և Հայաստանի տարածքով անցնող տրանսպորտային կապերի զարգացումը ներկայացնում են որպես փոխկապակցված օրակարգեր։
Ակնհայտ է, որ ԱՄՆ-ի համար այս նախագիծը, երկաթուղային և ավտոմոբիլային ճանապարհների հարցին զուգահեռ, Հարավային Կովկասում տնտեսական ինտեգրման, առևտրային երթուղիների և Վաշինգտոնի դիվանագիտական դերի ամրապնդման հնարավորություն է։ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև 2026 թվականի մայիսին ստորագրված ռազմավարական գործընկերության փաստաթուղթը նույնպես TRIPP-ը ներկայացնում է որպես տարածաշրջանային խաղաղության, անվտանգության և տնտեսական համագործակցության օրակարգի կարևոր տարր։
Ադրբեջանի համար հիմնական սկզբունքը Նախիջևանի հետ անարգել կապի ապահովումն է իրական, գործող և համաձայնեցված մեխանիզմներով։ Ընդհանուր առմամբ, կարելի է եզրակացնել, որ TRIPP-ը կարող է մեծացնել խաղաղ գործընթացի տնտեսական դիվիդենդները, սակայն չի փոխարինում քաղաքական համաձայնագրին։
Ռուսաստանը բազմիցս հայտարարել է Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրմանն աջակցելու մասին և առաջարկել է իր հարթակը բանակցությունների համար։ Սակայն բոլոր կողմերը գիտեն, որ Մոսկվայի շահը չի կենտրոնանում երկու երկրների հաշտեցման վրա։ Գաղտնիք չէ, որ Ռուսաստանը պատմականորեն Հարավային Կովկասը համարել է իր անվտանգության և ազդեցության տարածքի մի մասը։ Ուստի ԱՄՆ-ի գլխավորած նախաձեռնությունների կողմից տարածաշրջանում նոր ռազմավարական դիրք ստեղծելը Մոսկվայի համար ցանկալի չէ։ 2025 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ ձեռք բերված պայմանավորվածությունը ողջունելով, Ռուսաստանը միաժամանակ զգուշացրել էր, որ տարածաշրջանից դուրս ուժերի չափազանց մեծ դերը կարող է նոր լարվածություն ստեղծել։
Այստեղ երևում է Մոսկվայի հիմնական դիլեմաներից մեկը։ Հյուսիսային հարևանը կարծում է, որ խաղաղության հասնելուն աջակցելը չպետք է հանգեցնի նրան, որ նա կորցնի իր միջնորդական և տարածաշրջանային ազդեցության հնարավորությունները խաղաղ գործընթացում։ Հայաստանի կողմից Արևմուտքի հետ անվտանգության և տնտեսական կապերի ընդլայնումը այս համատեքստում, թե ինչպես է ազդում Ռուսաստանի հարաբերությունների վրա Երևանի հետ, հստակ ցույց են տալիս վերջին ռուս-հայկական հարաբերությունները։
Իրանի դիրքորոշման մեջ տեսանելի հիմնական թեման ինքնիշխանությունն է, տարածքային ամբողջականությունը, տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը և տարածաշրջանից դուրս ռազմաքաղաքական ներկայության սահմանափակումը։ Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրղոլամին 2026 թվականի սեպտեմբերին TRIPP նախագծի Իրանի համար ընդունելի լինելու հարցը կապել է Հայաստանի ինքնիշխանության պահպանման և տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի ռազմական և անվտանգության ուժերի չտեղակայման պայմանների հետ։ Ճիշտ է, Թեհրանը լիովին չի մերժում տրանսպորտային կապերի զարգացումը, սակայն ամեն պահի մտահոգություն է հայտնում, որ գործընթացը կփոխի տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական հավասարակշռությունը։ Ակնհայտ է, որ Իրանի համար Հայաստանի հետ սահմանի կարևորությունը ռազմավարական նշանակություն ունի Հարավային Կովկասի հետ կապերի և տարածաշրջանային ազդեցության հնարավորությունների տեսանկյունից։
Չինաստանը Հարավային Կովկասին դիտարկում է հիմնականում ինքնիշխանության, քաղաքական կայունության, տնտեսական համագործակցության և տրանսպորտային կապերի տեսանկյունից։ Պեկինը 2025 թվականի մարտին Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության պայմանագրի շուրջ բանակցությունների ավարտի վերաբերյալ հարցին պատասխանելիս հույս է հայտնել, որ կողմերը երկխոսության և խորհրդակցությունների միջոցով կլուծեն իրենց տարաձայնությունները և կապահովեն կայուն խաղաղություն, զարգացում և բարգավաճում տարածաշրջանում։
Չինաստանը նաև հայտարարել է, որ 2025 թվականի օգոստոսին Հայաստանի հետ ռազմավարական գործընկերային հարաբերություններ է հաստատել։ Պեկինի մոտեցումը, ի տարբերություն ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի մոտեցումների, ավելի շատ կապված է երկարաժամկետ տնտեսական կապերի, առևտրային երթուղիների և քաղաքական կայունության հետ։ Սա որպես Չինաստանի կողմից տարածաշրջանում ռազմավարական շահերի բացակայություն ընդունելը միամտություն կլիներ։
Եվրոպական միությունը հայտարարում է, որ աջակցում է Ադրբեջան-Հայաստան հարաբերությունների կարգավորմանը՝ փոխադարձ ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և միջազգային սահմանների անձեռնմխելիության ճանաչման սկզբունքների հիման վրա։ Բրյուսելը 2025 թվականի օգոստոսին խաղաղության պայմանագրի նախաստորագրումը անվանել է կարևոր առաջընթաց և հայտարարել է իր պատրաստակամությունը՝ աջակցելու դրա ստորագրմանը, վավերացմանը, ինչպես նաև տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացմանը։ Եվրոպայի համար Հարավային Կովկասը կարևոր է ինչպես էներգետիկ և տրանսպորտային կապերի, այնպես էլ Եվրոպայի և Ասիայի միջև տնտեսական կապերի զարգացման տեսանկյունից։
Դրա հետ մեկտեղ, ԵՄ-ի մոտեցման մեջ ենթակառուցվածքային նախագծերի հետ մեկտեղ, իրավունքի գերակայությունը, ժողովրդավարական ինստիտուտները և կայուն քաղաքական կայունությունը նույնպես նրա օրակարգում են Հայաստանի հետ հարաբերություններում։ Թեև Բրյուսելը աջակցում է խաղաղ գործընթացին, սակայն ընդունում է, որ վերջնական համաձայնագրի պայմանները պետք է համաձայնեցվեն Ադրբեջանի և Հայաստանի կողմից։
Վաշինգտոնը ցանկանում է ամրապնդել իր դիվանագիտական և տարանցիկ դերը խաղաղ գործընթացում, Մոսկվան՝ պահպանել իր տարածաշրջանային ազդեցությունը, Թեհրանը՝ կանխել աշխարհաքաղաքական հավասարակշռության փոփոխությունը, Անկարան՝ առաջ տանել կարգավորումը և տարածաշրջանային կապերը, Պեկինը՝ ընդլայնել տնտեսական կայունությունը և առևտրային հնարավորությունները, իսկ Բրյուսելը՝ աջակցել իրավական կարգավորմանը և ինտեգրմանը։ Այս շահերը, թեև միմյանց հակասող չեն, սակայն լիովին չեն համընկնում։
Ադրբեջանի նպատակն է ուժի մեջ մտցնել մի փաստաթուղթ, որը կբացառի երկու պետությունների միջև փոխադարձ տարածքային պահանջները, կհաստատի սահմանների անձեռնմխելիությունը և կստեղծի կայուն իրավական շրջանակ ապագա հարաբերությունների համար։ Այս տեսանկյունից Փաշինյանի կողմից 2027-2028 թվականների նշումը կարելի է գնահատել որպես դրական ազդանշան։ Սակայն վերջնական արդյունքը չի չափվի ամսաթվով։ Ադրբեջանի շահը Փաշինյանի քաղաքական ճակատագրից անկախ խաղաղության մեխանիզմի ձևավորումն է։ Անկախ նրանից, թե այսօր որ իշխանությունն է ստորագրում, վաղվա կառավարությունը պետք է պահպանի այդ պարտավորությունները։ Աքսիոմա է, որ հավերժական խաղաղությունը մեկ առաջնորդի խոստումից ավելի մեծ խնդիր է։
Այժմ Հայաստանը կանգնած է անցյալի քաղաքական ժառանգությունը ապագա տանելու կամ այն իրավական և քաղաքական որոշումներով թողնելու ընտրության առջև։ Հարավային Կովկասի ապագան կախված է հենց այս ընտրությունից։
Modern Հետազոտական և Վերլուծական Խումբ
