Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանի շրջանակներում տեղի ունեցած Ջեյհուն Բայրամով-Արարատ Միրզոյան հանդիպումը տարբեր ուղերձներ է հաղորդում։ Ակնհայտ է, որ խաղաղության գործընթացը բանակցությունների սեղանից դուրս է գալիս և անցնում կոնկրետ ենթակառուցվածքային նախագծերի փուլ։
Գործընթացը նաև համաշխարհային լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում է։ Reuters-ը գրում է, որ երկու արտգործնախարարները հանդիպել են ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի բարձր մակարդակի շաբաթվա շրջանակներում և քննարկել 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում ստորագրված համատեղ հայտարարությունից և պարաֆավորված խաղաղության համաձայնագրից հետո արձանագրված առաջընթացը։ Ուշագրավն այն է, որ միջազգային գործակալությունը այս գործընթացը ներկայացնում է որպես ստորագրված իրավական փաստաթղթի իրականացման փուլ։
Հանդիպումից հետո տարածված պաշտոնական հաղորդագրություններում հիմնական կետը Բաքվի և Երևանի հայտարարություններում գրեթե նույն արտահայտությունների օգտագործումն է։ Հայաստանի պաշտոնական Արմենպրես գործակալությունը գրում է, որ նախարարները շեշտել են խաղաղության կարևորությունը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով տնտեսական և տրանսպորտային ենթակառուցվածքների ապաշրջափակմանը։ Հայաստանի հանրային ռադիոն լրացնում է այս միտքը՝ նշելով, որ կողմերը որոշել են շարունակել ուղիղ երկխոսությունը։
Երկու երկրների կողմից նույն գործընթացը համընկնող արտահայտություններով ներկայացնելը լուրջ ուշադրություն է գրավում։ Դիվանագիտության մեջ սա նշան է, որ կողմերը նույնիսկ հանրությանը հասցվելիք ուղերձը նախապես համաձայնեցրել են։ Այս ամենը ցույց է տալիս, թե որքանով է ինստիտուցիոնալացվել խաղաղության գործընթացը։
Միջազգային իրավունքի լեզվով «ապաշրջափակում» արտահայտությունը ուղղակիորեն վերաբերում է 2020 թվականի նոյեմբերյան հայտարարության դրույթներին։ Գործնականում սա, թեև չի նշանակում սահմանների ամբողջական ազատականացում, այնուամենայնիվ, նշանակում է սահմանային անցակետերի, մաքսային արձանագրությունների և տրանսպորտային միջանցքների փուլային, վերահսկվող բացում։
Reuters-ի տարածած նյութում ուշադրություն է գրավում մեկ այլ նուրբ կետ։ Երկու նախարարները առևտրային և տարանցիկ կապերը ներկայացրել են որպես խաղաղության օգուտների «գործնական օրինակ»։ Այս բանաձևը տարբերվում է դիվանագիտական հռետորաբանությունից։ Սա նշանակում է, որ սեղանին դրված խաղաղությունը վերացական սկզբունք լինելուց դուրս է գալիս և սկսում է վերածվել չափելի տնտեսական ցուցանիշի։
Հետաքրքիր է, որ հենց նույն օրը Բայրամովը առանձին հանդիպման ժամանակ ԱՄՆ ընկերությունների ներկայացուցիչների հետ քննարկել է TRIPP նախաձեռնության ընդլայնումը։ Ադրբեջանական մամուլը այս թեման ավելի շատ շոշափում է կոնկրետ տնտեսական հնարավորությունների համատեքստում։ Միջազգային լրատվամիջոցները գործընթացը դիտարկում են ավելի լայն տարածաշրջանային կապակցվածության շրջանակներում։ Արևմուտքի համար Հարավային Կովկասը դիտվում է որպես միասնական աշխարհաքաղաքական ճարտարապետության բաղկացուցիչ մաս։
Հայկական պաշտոնական լրատվամիջոցները՝ Արմենպրեսը և Հայաստանի հանրային ռադիոն, նույն փաստերը ներկայացնում են գրեթե նույն տեքստով, սակայն տարբեր ազգային շրջանակներում։ Գործընթացը մշակվում է որպես վարչապետ Փաշինյանի «Խաղաղության խաչմերուկ» հայեցակարգի շարունակություն։ Այստեղ հետաքրքիր հավասարակշռություն է նկատվում։ Բաքվի համար գործընթացը նշանակում է տարածքային ամբողջականության և տարանցիկ ինքնիշխանության վերականգնում, իսկ Երևանի համար՝ մեկուսացումից դուրս գալ։ Երկու կողմերի կողմից նույն ենթակառուցվածքը իրենց ազգային շահերի պրիզմայով տարբեր կերպ ընթերցելը, իրականում, հազվադեպ հանդիպող առողջ նշան է համաձայնագրի կայունության համար։ Երկու հասարակություններն էլ կարող են գործընթացը ընդունել որպես իրենցը։
Սեպտեմբերի 24-ի հանդիպման իրական նշանակությունն այն է, որ տեղի ունեցածը դուրս է եկել Բաքվի և Երևանի կողմից իրենց լսարանի համար տարածվող տեղական լուրերի շրջանակից և մտել միջազգային վերահսկողության տիրույթ։ Ստեղծված իրավիճակը նաև բարձրացնում է խաղաղության անդառնալիության քաղաքական գինը։
Այս պահին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի տարբեր վայրերում նույն հարցերի վերաբերյալ արված հայտարարությունները լուրջ հետաքրքրություն են առաջացնում։ TRIPP նախագծի վերաբերյալ Հայաստանում ասում է՝ «սա մեր վաղեմի երազանքն է», իսկ արտերկրում նշում է, որ այս նախագիծը տանում է դեպի խաղաղություն։
Հայաստանը նույնպես միակարծիք չէ խաղաղության հարցում։ Այս տարվա սեպտեմբերի 11-12-ին Ադրբեջանի կողմից կազմակերպված, 58 երկրից և 9 միջազգային կազմակերպությունից 150 դիվանագետների այցը Ղարաբաղ և Արևելյան Զանգեզուր լուրջ անհանգստություն է առաջացրել Հայաստանում։ Որոշ շրջանակներում նույնիսկ կոշտ արձագանքներ են հնչել դիվանագետների նկատմամբ։ Բայց ինչո՞ւ։
Այս արձագանքների ոչ միայն եկեղեցու, սփյուռքի և ընդդիմության ներկայացուցիչներով չսահմանափակվելը, այլև իշխանության ներսում նմանատիպ նոտաների հնչելը ցույց է տալիս, որ խաղաղության գործընթացին լիակատար միակարծիք աջակցություն դեռևս չի ձևավորվել։
Սահմանադրական հարցը դեռևս բաց մնացող հանգույց է։ Ամենազգայուն կետերից մեկը Հայաստանի Սահմանադրության մեջ տարածքային պահանջներ պարունակող դրույթներն են։ Ադրբեջանական կողմը բազմիցս հայտարարել է, որ վերջնական խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման համար այս հոդվածների վերացումը անհրաժեշտ պայման է։ Փաշինյանը այս հարցում զգույշ մանևր է ցուցաբերում։ Մի կողմից միջազգային հարթակներում շեշտում է խաղաղությանը հավատարմությունը, մյուս կողմից ներքին լսարանին է փոխանցում «Սահմանադրությունը մեզ ոչ ոք չի կարող թելադրել» ուղերձը։ Այս երկակի լեզուն, իրականում, արտացոլում է Փաշինյանի կողմից ինչպես արտաքին գործընկերներին համոզելու, այնպես էլ ներսում խաղ խաղալու միջև գտնված փխրուն հավասարակշռությունը։
Փաշինյանը զուգահեռաբար փորձում է «նոր հայացքով» ամրապնդել հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ։ Նա հայտարարել է, որ տարածաշրջանում խաղաղություն հաստատվելուց հետո հայ-ռուսական հարաբերությունները պետք է նոր բովանդակություն ստանան, նույնիսկ խոսել է Ռուսաստանի հետ համատեղ ատոմակայանի կառուցումից։ Միաժամանակ Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովում շեշտում է Հայաստանի եվրոպական ուղղությունը, բանակցություններ է վարում նաև ԱՄՆ ընկերությունների հետ։ Սա փոքր և աշխարհաքաղաքական առումով զգայուն դիրքում գտնվող պետության բնական բնազդն է։ Գլխավորն այն է, որ խաղաղության գործընթացը սեղանից դուրս է գալիս և անցնում ավելի լուրջ փուլ։ Հաջորդ կանգառը որտեղ կլինի, ցույց կտան մոտ օրերը։
Էլնուր ԱՄԻՐՈՎ
