Սեպտեմբերի 21-ը աշխարհում նշվում է որպես Խաղաղության միջազգային օր։ Միավորված ազգերի կազմակերպության այս տարվա կարգախոսը խաղաղության վերաբերյալ է՝ «Թող բոլորը, ամենուր, ամեն օր ներդրումներ կատարեն խաղաղության մեջ»։ ՄԱԿ-ի համար խաղաղությունը ոչ միայն պատերազմի բացակայությունն է, այլև մարդկանց անվտանգ, արժանապատիվ կյանքը հնարավորությունների և համագործակցության պայմաններում։
Այս հասկացությունը հատկապես ուշագրավ է Ադրբեջանի վերջին տարիների քաղաքական և ռազմական գործընթացների ֆոնին։ Քանի որ Ադրբեջանի համար խաղաղության թեման տեսական կամ օտար դիվանագիտական հասկացություն չէ։ Երկիրը վերապրել է ավելի քան 30 տարի տևած հակամարտություն, օկուպացիա, պատերազմ և, վերջապես, հետհակամարտային շրջան։ Այդ իսկ պատճառով մեր պետության խաղաղության տեսլականը բաղկացած չէ միայն «թող պատերազմ չլինի» սկզբունքից։
Մեր երկրի պաշտոնական դիրքորոշման մեջ խաղաղությունը, առաջին հերթին, հիմնված է ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների փոխադարձ ճանաչման վրա։ Այս մոտեցման հիմնական տրամաբանությունն այն է, որ կայուն խաղաղության համար կողմերը պետք է ընդունեն միմյանց տարածքային ամբողջականությունը, բացառեն ուժի կիրառմամբ տարածքներ ձեռք բերելու փորձերը և իրենց հարաբերությունները տեղափոխեն միջպետական իրավական դաշտ։
Ի՞նչ է խաղաղությունը Ադրբեջանի համար։
Մեր պետության մոտեցման մեջ խաղաղությունը պատերազմից հետո առաջացած դատարկություն չէ, այլ տարածաշրջանային հարաբերությունների նոր համակարգի սկիզբն է։ Այս առումով, 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների ստորագրած Համատեղ հռչակագիրը կարևոր քաղաքական փուլ էր։ Փաստաթղթում կողմերն արտահայտեցին իրենց դիրքորոշումները միջազգային սահմանների անձեռնմխելիության, տարածքներ ձեռք բերելու համար ուժի կիրառման անթույլատրելիության և ապագայում բարիդրացիական հարաբերությունների հաստատման վերաբերյալ։ Նույն հանդիպման շրջանակներում ստորագրվեց Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին համաձայնագրի համաձայնեցված տեքստը։
Այստեղ ուշագրավ հիմնական կետն այն է, որ խաղաղությունը չի սահմանափակվում միայն քաղաքական փաստաթղթով։ Քանի որ թեև երկու երկրների միջև խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը կարևոր է, կայուն խաղաղության հիմնական փորձությունը սկսվում է դրանից հետո. սահմանների դելիմիտացիա, փոխադարձ վստահության ձևավորում, տրանսպորտային և հաղորդակցական կապերի բացում, տնտեսական հարաբերությունների հաստատում և հասարակությունների անցում երկարատև թշնամությունից համագործակցության։ Այլ կերպ ասած, կարող ենք ասել, որ խաղաղության ստորագրումը և խաղաղության կառուցումը նույն բանը չեն։
Ադրբեջանը խաղաղությունը համարում է տարածաշրջանի ապագան
Ադրբեջանի մոտեցման մյուս կարևոր կողմը խաղաղության և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ու տնտեսական համագործակցության անբաժանելիությունն է։ 2025 թվականի Վաշինգտոնի Համատեղ հռչակագրում նշվել է, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հաղորդակցությունների բացումը կծառայի տարածաշրջանում խաղաղությանը, կայունությանը և բարգավաճմանը։ Փաստաթղթում արտացոլվել է նաև Ադրբեջանի հիմնական մասի և Նախիջևանի միջև Հայաստանի տարածքով անցնող կապի ապահովման հարցը՝ հիմնված փոխադարձ շահի սկզբունքի վրա։ Այս մոտեցման հիմքում ընկած է պարզ տրամաբանություն. ինչպես հնարավոր չէ շահույթ ստանալ պատերազմից, այնպես էլ բավարար չէ միայն քաղաքական դիվիդենդներ ստանալ խաղաղությունից։ Խաղաղությունը պետք է ազդի մարդկանց կյանքի, առևտրի, տրանսպորտի և տնտեսական հարաբերությունների վրա։ Այս առումով Ադրբեջանը խաղաղության օրակարգը միավորում է տարածաշրջանային կապի և համագործակցության օրակարգի հետ։
«Խաղաղությունը» նաև անվտանգության հարց է
Ադրբեջանի խաղաղության տեսլականում անվտանգության բաղադրիչը նույնպես հատուկ տեղ է զբաղեցնում։ Պաշտոնական Բաքվի դիրքորոշման համաձայն, երկարատև խաղաղությունը չի կարող ապահովվել միայն քաղաքական մտադրությունների հայտարարմամբ։ Պետությունների միջև պետք է ձևավորվեն փոխադարձ վստահություն և անվտանգության երաշխիքներ։ Հակառակ դեպքում, նույնիսկ ստորագրված փաստաթղթերի առկայության դեպքում, տարածաշրջանում նոր լարվածությունների առաջացման ռիսկը մնում է։ Հենց այդ պատճառով Ադրբեջանը վերջին տարիներին խաղաղության գործընթացը ներկայացնում է ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության, սահմանների անձեռնմխելիության և փոխադարձ անվտանգության սկզբունքների հետ միասին։ Վաշինգտոնում ընդունված Համատեղ հռչակագրում նույնպես շեշտվել է կողմերի համար անցյալ հակամարտության գերին չլինող ապագայի ուղղությամբ շարժվելու կարևորությունը և հայտարարվել է վրեժխնդրության փորձերի մերժման մասին։ Այս արտահայտության քաղաքական նշանակությունն այն է, որ խաղաղությունը ոչ միայն պատերազմի դադարեցումն է, այլև պատերազմի հոգեբանության վերացումը։
Ադրբեջանի համար խաղաղությունը նաև հետհակամարտային շրջանի ավարտն է
Ադրբեջանի խաղաղության հասկացության մեկ այլ կարևոր կողմը Ղարաբաղում և Արևելյան Զանգեզուրում իրականացվող վերականգնման և վերակառուցման գործընթացն է։ Բաքուն այս գործընթացը ներկայացնում է ոչ միայն որպես ենթակառուցվածքային նախագիծ, այլև որպես հետպատերազմյան նոր փուլի հիմնական տարրերից մեկը։ Ճանապարհների, բնակավայրերի, դպրոցների, հիվանդանոցների և այլ օբյեկտների կառուցման հետ մեկտեղ, մարդկանց վերադարձը իրենց հայրենի վայրեր նույնպես առաջնային է որպես հետհակամարտային շրջանի կարևոր ուղղություններից մեկը։
Այս իմաստով, Ադրբեջանի խաղաղության տեսլականում կա մի հետաքրքիր կետ. խաղաղությունը ոչ միայն սահմանին զենքի լռությունն է, այլև պատերազմի կործանած կյանքի վերակառուցումը։
Թեև աշխարհում պատերազմներն աճում են, Ադրբեջանը տարածաշրջանին առաջարկում է այլ մոդել
Խաղաղության միջազգային օրվա այս տարվա թեման նույնպես պատահական չէ։ ՄԱԿ-ը բացահայտորեն շեշտում է, որ 2026 թվականին աշխարհում հակամարտություններն ավելի բարդ բնույթ են ստացել, երկխոսությունը դժվարացել է, և խաղաղությունն ինքնաբերաբար չի առաջանում։ Կազմակերպությունը կարևորում է, որ դիվանագիտությունը, երկխոսությունը և բանակցությունները մնում են խաղաղության հիմնական միջոցները։ Ադրբեջանի գտնվելու վայրի տարածաշրջանը նույնպես երկար ժամանակ չի խուսափել այս խնդիրներից։ Սակայն ներկա փուլում մեր պետության հիմնական ուղերձն այն է, որ Հարավային Կովկասը պետք է դադարի լինել երկար տարիներ տևած առճակատման տարածք և վերածվի համագործակցության տարածքի։ Այս առումով, Ադրբեան-Հայաստան հարաբերություններում վերջին տարիներին տեղի ունեցած փոփոխությունը կարևոր է ոչ միայն երկու երկրների հարաբերությունների համատեքստում, այլև ամբողջ տարածաշրջանի ապագայի տեսանկյունից։
Խաղաղությունն այլևս արդյունք չէ, այլ գործընթաց
Իրականում, եթե Ադրբեջանի խաղաղության տեսլականը պետք է արտահայտվի մեկ նախադասությամբ, ապա այն կարելի է ամփոփել այսպես. պատերազմի ավարտը խաղաղության վերջնակետը չէ, այլ սկիզբը։ Խաղաղության համաձայնագիրը կարող է իրավական դաշտ ստեղծել։ Սակայն դրա կայունության համար անհրաժեշտ է քաղաքական կամք, փոխադարձ վստահություն, անվտանգության մեխանիզմներ, սահմանային հարցերի լուծում, հաղորդակցության գծերի գործարկում և տնտեսական համագործակցություն։ Ադրբեջանի ներկա մոտեցման մեջ հենց այս գիծն է առաջնային. խաղաղություն՝ առանց ինքնիշխանությունից զիջումների, համագործակցություն՝ անվտանգությունն ապահովելով, և անցյալ հակամարտության հետևանքները վերածել ապագա զարգացման նոր հարթակի։
2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները կարևոր փուլ են ստեղծել այս ուղղությամբ։ Ադրբեջանը 2026 թվականի օգոստոսին, այդ հանդիպման առաջին տարեդարձի կապակցությամբ իր հայտարարության մեջ նույնպես նշել է, որ Վաշինգտոնի փաստաթղթերը հիմք են ստեղծել Ադրբեջան-Հայաստան հարաբերությունների կարգավորման և տարածաշրջանում խաղաղության համար։ Այժմ հիմնական խնդիրն է այդ քաղաքական կամքը վերածել կայուն տարածաշրջանային իրականության։
Քանի որ իրական խաղաղությունը չի չափվում միայն փաստաթղթերում գրվածներով։ Իրական խաղաղությունն առաջանում է այն ժամանակ, երբ պատերազմը նորից սկսելու կարիք և հետաքրքրություն չի մնում, սահմանները դառնում են կապի գիծ, այլ ոչ թե առճակատման, անցյալի թշնամությունը փոխարինվում է ապագայի համագործակցությամբ։ Խաղաղության միջազգային օրվա հիմնական ուղերձը Ադրբեջանի համար հենց այստեղ է երևում. խաղաղությունը ոչ թե պատերազմի բացակայությունն է, այլ ապագայի կառուցումը, որը անհնար է դարձնում պատերազմին վերադառնալը։
