8 avqust 1991-ci il... Bu, Qərbi Zəngəzur mahalının qədim Azərbaycan kəndi olan Nüvədinin məcburi deportasiya tarixidir. Nüvədi Azərbaycanın qan yaddaşında üzərindən qərinələr keçsə də, heç vaxt saralmayan, əksinə, hər il daha da ağrıyan bir yaradır. Bu gün Nüvədidə ocaqların zorla söndürüldüyü, yurd yerinin göz yaşına qərq olunduğu faciənin üstündən düz 35 il ötür.
35 il... Bu, bir nəslin böyüməsi, başqa bir nəslin isə ata yurdunu yalnız babaların kövrək xatirələrindən tanıması deməkdir.
Nüvədi - Araz çayının sahilində, Zəngəzur dağlarının ətəyində yerləşən, hər daşı, hər qayası türk ruhu ilə nəfəs alan, haqsızlıqlara tuş gələn bir dözüm abidəsidir.
XX əsrin əvvəllərində Qafqazda yeni siyasi xəritələr cızılarkən, Azərbaycanın başına gətirilən ərazi itkiləri milli tariximizin ən ağrılı səhifələrindəndir. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində tarixi torpaqlarımız olan Zəngəzur mahalı birtərəfli qaydada Azərbaycandan qoparılaraq Ermənistana birləşdirildi. Bu geosiyasi ədalətsizlik nəticəsində Zəngəzurun Araz çayı sahilində yerləşən, strateji və mədəni əhəmiyyətə malik qədim Azərbaycan torpağı Meğri rayonu da qonşu respublikanın tərkibinə verildi.
Meğrinin daxilində isə əsl azərbaycanlı adası — Nüvədi kəndi yerləşirdi. Bu qədim türk torpağı hər zaman erməni separatçılarının və şovinist dairələrin əsas hədəflərindən biri olub. Çünki Nüvədi öz dili, adət-ənənəsi, mərdliyi və qüruru ilə erməni mühitində əriyib getməyən, əksinə, öz kimliyini uca tutan bir qala idi.
Beləcə, xəritə dəyişdi, amma insanların yaddaşı dəyişmədi. Sərhəd çəkildi, lakin ata-baba qəbiristanlıqları başqa yerə köçmədi. İnsanlar bir gecənin içində tarixdən silinmədilər. Nüvədi müqavimət göstərdi, yaşadı...
Amma tarix şahiddir ki, nüvədililər dinc yaşamaq istədikləri halda, erməni daşnaklarının ardı-arası kəsilməyən təcavüzü ilə üzləşiblər:
Birinci sınaq (1905–1906): Kənd sakinləri ilk dəfə həmin illərdə erməni silahlı dəstələrinin hücumlarına məruz qaldılar, lakin ata-baba yurdlarını tərk etmədilər.
İkinci sınaq (1918): Ermənilər Nüvədiyə hücum edərək dinc əhaliyə qarşı qırğın törətdilər, sakinlərin bir qismi amansızlıqla məhv edildi. Sağ qalanlar isə ağır qış günlərində Arazı keçərək və ya dağ aşırımları ilə Ordubada və Zəngilana pənah apardılar. Buna baxmayaraq, nüvədililər yenə də öz yurdlarına qayıtmağı bacardılar.
Üçüncü və sonuncu sınaq (1991): XX əsrin sonunda SSRİ-nin dağılması prosesindən istifadə edən erməni millətçiləri Qərbi Zəngəzurun sonuncu azərbaycanlı ocağını da söndürmək üçün hərəkətə keçdilər.
1991-ci ilin avqustunda Nüvədi artıq tamamilə blokadada idi. Ətrafı ermənilər tərəfindən mühasirəyə alınmış Nüvədidə hər gün bir faciə yaşanırdı. Silahsız dinc sakinlər - qocalar, qadınlar, uşaqlar erməni quldur dəstələrinin və sovet hərbçilərinin gözü yumulu dəstəyi ilə evlərindən çıxarılırdılar.
Bu deportasiya nəticəsində bir vaxtlar ata-babalarımızın saldığı ocaqlar sönür, həyətlər boşalır, qapılar bağlanırdı. İnsanlar illərlə yaşadıqları evlərdən əllərinə keçən qədər əşya götürüb çıxırdılar. Anaların gözlərində qorxu, qocaların baxışlarında illərin yurdundan ayrılma ağrısı, uşaqların üzündə isə nə baş verdiyini anlamayan bir çaşqınlıq vardı. Nüvədi camaatı zorla doğma yurddan çıxarılırdı... Bu, yüzillik yaddaşın öz doğma torpağından qoparılması idi.
1991-ci il avqustun 8-də Nüvədi sakinlərinin deportasiyası ilə indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların yaşadığı sonuncu kənd də boşaldıldı. Beləliklə, Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların zorla çıxarılması prosesinin sonuncu səhifələrindən biri Nüvədidə yazıldı.
Nüvədinin deportasiyası bütövlükdə Qərbi Azərbaycan tarixinin ən ağrılı günlərindən biri kimi yadda qaldı. Onun boşaldılması ilə yüzillərlə bu torpaqlarda yaşayan azərbaycanlı əhalinin deportasiyası faktiki olaraq başa çatdı. Nüvədililər doğma evlərinin açarlarını ciblərinə qoyub, kəndi göz yaşları içində tərk etmişdilər. Onlar inanırdılar ki, doğma yurddan ayrılıq müvəqqətidir.
Nüvədidən didərgin düşən insanlar Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşdılar. İllər keçdi, qaçqınlıq həyatı insanların alın yazısına çevrildi. Onlar fiziki olaraq başqa yerlərdə yaşasalar da, ürəkləri həmişə Nüvədi ilə döyünür. Yaşlı nəsil o torpağın həsrəti ilə gözlərini əbədi yumdu, gənc nəsil isə valideynlərinin danışdığı nağıllardakı o əlçatmaz kəndi böyük bir sevgi və intizarla yaddaşına yazdı.
35 ildir Nüvədinin küçələrində əvvəlki həyat yoxdur. 35 ildir Nüvədidə yad səslər eşidilir. Azərbaycanlıların doğulduğu, böyüdüyü, yaşlandığı evlərin ünvanları dəyişdirilir, kəndin adı dəyişdirilir. Ermənistan parlamentinin 2006-cı il qərarı ilə Nüvədi adı dəyişdirilərək “Nrnadzor” adlandırılıb.
Amma adın dəyişdirilməsi yaddaşı dəyişmir. Bir kəndin adını dəyişə bilərsən, amma orada doğulan insanların yaddaşını dəyişə bilməzsən.
35 ildir Nüvədi didərgin sakinlərinin yaddaşında danışır:
Nüvədililərin xatirələrində danışır,
Ata-babalarının qəbrini ziyarət edə bilməyən insanların nisgilində danışır,
Doğulduğu evin qapısını bir daha görə bilməyən qocaların gözlərində danışır,
Nüvədi haqqında övladlarına, nəvələrinə danışan insanların dilində danışır.
Bu gün Nüvədi ağrısı yurdunu itirmiş insanın ağrısıdır.
Aradan 35 il keçib. Amma nüvədililərin təqvimində 8 avqust hələ də bitməyib.
Həmin gün bir kəndin qapıları bağlandı, amma nüvədililərin yaddaşının qapısı bağlanmadı.
Həmin gün insanlar yurdlarından çıxarıldılar, amma yurd onların qəlbindən çıxmadı.
Həmin gün Nüvədi susdu, amma onun harayı 35 ildən sonra da eşidilir.
Nüvədi yurd həsrətinin adıdır. Nüvədi deportasiyanın canlı yaddaşıdır. Nüvədi ata-baba torpağından qoparılmış insanın göz yaşında yaşayan tarixdir. Və ən əsası, Nüvədi bizə bir həqiqəti xatırladır: İnsan doğulduğu torpaqdan uzaqlaşdırıla bilər, amma o torpağın onun ruhunda yaratdığı Vətən duyğusunu heç bir deportasiya qərarı ilə silmək mümkün deyil.
35 il əvvəl nüvədililər kəndlərini tərk etdilər, amma Nüvədi onların içindən heç vaxt çıxmadı. Bu gün 8 avqustda həmin kəndin, həmin insanların və həmin ağrının qarşısında yalnız bir söz demək qalır: Unutmayacağıq!
Nüvədi sakinlərinin və onların övladlarının qəlbindəki ocaq hələ sönməyib. 35 illik həsrət həm də bir ədalət tələbidir. Araz sahilində boş qalan ocaqlar bir gün yenidən alovlanacağı, nüvədililərin doğma yurdlarına qayıdacağı günü səbirsizliklə gözləyir. Çünki haqsızlıq əbədi ola bilməz, tarix gec-tez öz həqiqətini ortaya qoyur.
Dos. Dr. Asiman Həsənov,
Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü,
Bakı Sağlamlıq Mərkəzinin direktoru
