Cənubi Qafqaz uzun illər ərzində münaqişə, qarşıdurma və qarşılıqlı etimadsızlıqla xarakterizə olunub. Azərbaycan və Ermənistan arasında onilliklər davam edən qarşıdurma yalnız siyasi münasibətləri deyil, hər iki cəmiyyətin sosial yaddaşını da formalaşdırıb.
Modern.az xəbər verir ki, bu səbəbdən regionda sülhün qurulması yalnız sənəd imzalanması və diplomatik münasibətlərin normallaşması ilə məhdudlaşmır. Qarşıda daha mürəkkəb məsələ dayanır: keçmişin ağrılı səhifələrini unutmadan gələcəyi birlikdə qurmaq.
Bu baxımdan Azərbaycanın mövqeyində iki xətt paralel şəkildə görünür: sülh prosesinə dəstək və tarixi yaddaşın qorunması.
Sülh üçün real siyasi baza formalaşıb
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində son illərin ən mühüm hadisələrindən biri 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin sülh və dövlətlərarası münasibətlərin yaradılması haqqında sazişin mətnini paraflaması oldu. Eyni çərçivədə iki ölkənin liderləri birgə bəyannamə imzaladılar və ATƏT-in Minsk prosesi və əlaqəli strukturlarının bağlanması ilə bağlı birgə müraciət edildi.
Bu sənədlər münaqişədən sonrakı mərhələnin siyasi çərçivəsini formalaşdıran mühüm addımlar kimi təqdim olunur. Azərbaycan tərəfi də sonrakı açıqlamalarında sülh prosesinin davam etdirilməsində maraqlı olduğunu dəfələrlə vurğulayıb. 2026-cı ilin fevralında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Əbu-Dabidə görüşündə də normallaşma prosesinin ikitərəfli əsasda davam etdirilməsinin vacibliyi qeyd olunub.
Bu ilin avqustunda isə tərəflər Vaşinqton sammitinin birinci ildönümü münasibətilə sülh prosesinin əldə etdiyi nəticələri və qarşıdakı mərhələnin əhəmiyyətini bir daha vurğulayıblar.
Deməli, sülh artıq yalnız siyasi bəyanat səviyyəsində müzakirə olunan məsələ deyil. İkitərəfli ticarət, nəqliyyat əlaqələri və humanitar təmaslar kimi praktiki istiqamətlər də normallaşmanın tərkib hissəsinə çevrilir.
Azərbaycan Prezidentinin 31 avqust 2026-cı il tarixli görüşlə bağlı açıqlamasında Azərbaycandan Ermənistana neft məhsullarının ixracı, üçüncü ölkələrdən Ermənistana malların Azərbaycan ərazisi ilə tranziti və iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin qurulması sülhün praktiki nəticələri kimi qeyd edilib.
Bəs keçmişi unutmaq mümkündürmü?
Sülh prosesinin qarşısındakı ən böyük psixoloji maneələrdən biri məhz budur. Onilliklər davam edən münaqişə Azərbaycan cəmiyyətində dərin izlər buraxıb. İnsan itkiləri, məcburi köçkünlük, dağıdılmış yaşayış məntəqələri, mədəni irslə bağlı mübahisələr və müharibənin yaratdığı sosial travmalar bir neçə siyasi sənədlə aradan qalxmır. Ona görə də “sülh” sözünün “unutmaq” sözü ilə eyniləşdirilməsi düzgün olmaz.
Əksinə, davamlı sülh üçün cəmiyyətlərin keçmişlə bağlı yaddaşının mövcudluğu nəzərə alınmalıdır. Çünki yaddaşın tamamilə silinməsi real deyil. Daha sağlam yanaşma keçmişin gələcək qarşıdurmalar üçün bəhanəyə çevrilməsinin qarşısını almaq, eyni zamanda baş verənlərin tarix və hüquqi müstəvidə araşdırılmasını təmin etməkdir.
Başqa sözlə, sülh keçmişi silmək deyil, keçmişin gələcəyi məhv etməsinə imkan verməməkdir.
Azərbaycanın yanaşmasında “sülh” və “ədalət” bir-birini istisna etmir
Azərbaycanın diplomatik mövqeyində sülhün suverenlik, ərazi bütövlüyü və dövlətlərin yurisdiksiyasına hörmət əsasında qurulması xüsusi yer tutur. 2025-ci il Vaşinqton Birgə Bəyannaməsində də kommunikasiyaların açılmasının dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında həyata keçirilməsinin vacibliyi vurğulanıb.
Bu yanaşma mühüm bir məqamı ortaya çıxarır: sülh yalnız silahların susması deyil.
Sülhün davamlı olması üçün tərəflərin bir-birinin dövlətçiliyini, sərhədlərini və hüquqi statusunu qəbul etməsi, qarşılıqlı təhlükəsizlik hissinin formalaşması və gələcək nəsillər üçün yeni qarşıdurma səbəblərinin yaradılmaması lazımdır.
Bu baxımdan Azərbaycanın sülh prosesini dəstəkləməsi ilə keçmişdə baş vermiş hadisələrin xatırlanması arasında məntiqi ziddiyyət yoxdur.
Bir dövlət həm sülh müqaviləsinin bağlanmasını və regional əməkdaşlığın inkişafını dəstəkləyə, həm də öz cəmiyyətinin yaddaşında qalan faciəli hadisələri unutmaya bilər.
Sülhün ən çətin mərhələsi sənəddən sonrakı dövrdür
Tarix göstərir ki, münaqişələrin başa çatması ilə cəmiyyətlər arasında münasibətlərin avtomatik şəkildə normallaşması eyni proses deyil.
Siyasi liderlərin razılaşması bir mərhələdir. Cəmiyyətlərin həmin sülhü qəbul etməsi isə daha uzun zaman tələb edə bilər.
Bu mərhələdə bir neçə istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
- qarşılıqlı ittihamların yeni düşmənçilik dalğasına çevrilməsinin qarşısının alınması;
- tarixi hadisələrin obyektiv şəkildə araşdırılması;
- itkin düşmüş şəxslər və digər humanitar məsələlər üzrə əməkdaşlığın davam etdirilməsi;
- mədəni irs məsələlərinin siyasi qarşıdurma alətinə çevrilməməsi;
- sərhədyanı və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi;
- gənc nəsillərin yeni reallıqlara uyğun şəkildə formalaşdırılması;
- media və sosial şəbəkələrdə nifrət ritorikasının azaldılması.
Bunların hər biri uzunmüddətli sülh arxitekturasının ayrıca elementidir.
İqtisadi əlaqələr sülhü gündəlik həyata gətirə bilər
Sülhün cəmiyyət üçün ən görünən tərəfi iqtisadi və sosial əlaqələrin genişlənməsidir. 2026-cı ildə Azərbaycan və Ermənistan arasında müəyyən ticarət və tranzit imkanlarının yaranması məhz bu baxımdan diqqət çəkir. Azərbaycan tərəfi bunu sülhün praktiki dividendlərindən biri kimi qiymətləndirir. Əgər iki ölkə arasında ticarət, nəqliyyat, enerji və digər sahələrdə qarşılıqlı asılılıq formalaşarsa, sülh yalnız siyasi elitaların gündəmində olan məsələ olmaqdan çıxıb insanların gündəlik həyatına daxil ola bilər.
Bu isə uzunmüddətli perspektivdə qarşıdurmanın sosial və iqtisadi qiymətini daha aydın göstərir.
Yaddaş gələcək müharibənin deyil, gələcək sülhün elementi ola bilər
Burada ən mühüm məsələ balansdır. Keçmişdə baş vermiş hadisələri unutmaq cəmiyyət üçün mümkün olmadığı kimi, həmin hadisələrin gələcək nəsillərə düşmənçilik mirası kimi ötürülməsi də davamlı sülhə xidmət etmir. Yaddaşın funksiyası dəyişə bilər. Birinci mərhələdə yaddaş ağrını və itkini qoruyur. Sonrakı mərhələdə isə yaddaş gələcək qarşıdurmaların hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini xatırladan tarixi dərsə çevrilə bilər.
Bu mənada “unutmamaq” mütləq şəkildə “intiqam” anlamına gəlmir. Eyni şəkildə “sülh” də “keçmişi silmək” demək deyil.
Əksinə, ən davamlı sülh modeli keçmişi tanıyan, lakin gələcəyi keçmişin girovuna çevirməyən yanaşmadır.
