Bir muncha vaqt oldin O'zbekiston transport vaziri Ilhom Mahkamov "O'zbekiston 24" telekanaliga bergan intervyusida mamlakatning Naxchivan temir yo'li qurilishida ishtirok etish imkoniyatlarini o'rganish bo'yicha ishchi guruh tuzilganini ma'lum qildi. Uning so'zlariga ko'ra, bu topshiriq O'zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Ozarbayjonga tashrifi chog'ida berilgan va Kaspiy dengizi infratuzilmasidan foydalanish, paromlar sotib olish va Ozarbayjon temir yo'li qurilishida ulushli ishtirok etish bo'yicha alohida ishchi guruhlar tuzilgan.
Bundan oldin Toshkent O'zbekiston Turkiyaning Samsun va Istanbul portlariga chiqishni ta'minlaydigan Naxchivan temir yo'li qurilishida ishtirok etish imkoniyatini o'rganayotganini rasman tasdiqlagan edi. Aslida, O'zbekistonning bu yondashuvi Yevroosiyo tranzit arxitekturasida yangi geosiyosiy konfiguratsiyaning belgisidir.
Gap Ozarbayjonning Naxchivan viloyatini Turkiya bilan to'g'ridan-to'g'ri temir yo'l orqali bog'laydigan marshrut haqida ketmoqda. Bu liniya, keng ma'noda, Zangazur koridori va unga tutash transport infratuzilmasining tarkibiy qismidir. Bu Boku-Tbilisi-Kars liniyasining mantiqiy davomi bo'lib, Sharq-G'arb O'rta Koridorini Naxchivan orqali Turkiyaning Kars-Ig'dir tarmog'iga, u yerdan esa Samsun va Istanbul portlariga qadar uzaytiradigan marshrutdir.
Texnik-iqtisodiy nuqtai nazardan, bu multimodal koridor modelidir. Bu temir yo'l, dengiz (parom) va avtomobil tashishlarini yagona logistika zanjiriga integratsiyalashni anglatadi. O'zbekiston uchun qo'shimcha element shundaki, mamlakat parallel ravishda Kaspiy dengizi infratuzilmasiga (Boku, Aqtau, Turkmanboshi portlari) va Qora dengiz yo'nalishidagi Poti-Anakliya loyihalariga ham sarmoya kiritmoqda.
O'zbekiston dunyodagi ikki davlatdan biridirki, ikki tomonlama quruqlik bilan o'ralgan. Ya'ni, mamlakatning o'zi ham, qo'shnilari ham dengizga chiqishi bo'lmagan davlatlardir. Bu Toshkent uchun tranzit suvereniteti masalasini ekzistensial iqtisodiy ustuvorlikka aylantiradi.
Bishkekda bo'lib o'tgan Shanxay Hamkorlik Tashkilotining 25-yillik sammitida Prezident Mirziyoyev buni institutsional darajaga ko'tarib, ShHTga a'zo davlatlarning temir yo'l makonlarini integratsiyalash bo'yicha Kengash tuzishni taklif qildi. U transport aloqalari ShHT a'zolari o'rtasida savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirishning asosiy sharti ekanligini ta'kidladi. Bu kontekstda Naxchivan liniyasi Toshkent uchun uchta aniq qiymat yaratadi.
Birinchisi, Yevropa bozoriga muqobil chiqish imkoniyatini beradi, Rossiya hududi orqali o'tadigan an'anaviy marshrutlarga bog'liqlikni kamaytiradi. Ikkinchi muhim masala diversifikatsiya riskini boshqarishdir. Ukraina urushidan so'ng Rossiya orqali tranzit sanksiya va sug'urta xavflarini o'z ichiga oladi, bu muhim jihatdir. Uchinchi masala Turk davlatlari bilan integratsiya, Turk Davlatlari Tashkiloti doirasida shakllanayotgan "O'rta Koridor" vizyoniga hujjatlashtirilgan qo'shilish jarayonidir.
Turk Davlatlari Tashkiloti (TDT) doirasida yillar davomida muhokama qilingan "Turan koridori" yoki Trans-Kaspiy Xalqaro Transport Marshruti (TXTM) konsepsiyasi endi aniq infratuzilma loyihasiga aylanmoqda. Naxchivan liniyasi Boku-Tbilisi-Kars liniyasidan farqli o'laroq — Armaniston hududidan o'tmasdan Ozarbayjonni (Naxchivan eksklavi orqali) to'g'ridan-to'g'ri Turkiyaga bog'laydigan ikkinchi muqobil marshrut sifatida e'tiborni tortadi.
Agar O'zbekiston ushbu loyihaga real investitsiya (ulushli ishtirok) shaklida qo'shilsa, bu Turk dunyosining birinchi marta umumiy infratuzilma mulki modeliga o'tishi bo'ladi. Bir oz aniqroq qilib aytganda, siyosiy bayonotlardan kapital qo'yilmalariga yaxshi misoldir.
Tehron uchun bu xabar nozik kontekstda qabul qilinadi. Eron yillar davomida "Zangazur koridori" konsepsiyasiga ehtiyotkorlik bilan yondashmoqda. Uning asosiy xavotiri shundaki, Turkiya-Ozarbayjon o'rtasida Armaniston hududi orqali o'tadigan potentsial koridor Eronning Armaniston va Rossiya bilan mavjud chegara savdo marshrutlarining ahamiyatini yo'qotadi.
Biroq, Naxchivan temir yo'li turli huquqiy maqomga ega. Bu Armaniston hududidan emas, balki to'g'ridan-to'g'ri Ozarbayjon-Naxchivan-Turkiya liniyasidan o'tadi va Eronning Armaniston bilan mavjud tranzit marshrutlariga to'g'ridan-to'g'ri muqobil yaratmaydi. Aksincha, Eron uchun raqobatbardosh hamkorlik imkoniyatini ochadi. Tehronning o'z Shimol-Janub Transport Koridori (International North-South Transport Corridor, INSTC) loyihasi bilan O'rta Koridor o'rtasida bog'lovchi tugun rolini kuchaytirish imkoniyati paydo bo'ladi.
Shunga qaramay, Tehron ommaviy axborot vositalari bu xabarga ikki nuqtai nazardan yondashmoqda. O'zbekistonning Rossiya markazli tranzit tizimidan uzoqlashishi va mintaqa mamlakatlarining Turkiya yo'nalishidagi integratsiyasining tezlashishi signali bu yerda Tehronning pozitsiyasidir.
Moskva uchun bu yondashuv chidab bo'lmasdir. Har bir Markaziy Osiyo davlatining O'rta Koridorga (Trans-Kaspiy marshrutiga) integratsiyalashuvi, an'anaviy ravishda Rossiya hududi orqali o'tadigan Shimoliy marshrutning ("Trans-Sibir" va Rossiya-Qozog'iston-Yevropa liniyalari) tranzit yukini kamaytiradigan omildir.
2022-yildan beri G'arb sanksiyalari fonida ko'plab Markaziy Osiyo davlatlari, jumladan Qozog'iston va hozir O'zbekiston Rossiyaga bog'liqlikni kamaytirish uchun Kaspiy usti marshrutlariga sarmoya kiritdi. Shu bilan birga, qiziqki, avvalgi paketda qayd etilgan Rossiyaning Ozarbayjonga investitsiya oqimining 1,8 barobar oshishi kabi ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, Moskva bu jarayonga to'liq qarshi chiqish o'rniga, "agar oldini ololmasang, unga qo'shil" strategiyasi bilan parallel iqtisodiy aloqalarni saqlashga harakat qilmoqda.
Rossiya ommaviy axborot vositalari masalani "G'arbning Rossiyani o'rab olishga urinishi" doirasida, yoki aksincha, "pragmatik iqtisodiy hamkorlik, siyosiy ahamiyati oshirilmasligi kerak" ohangida taqdim etadi. Yanada asosli pozitsiya Kremlning joriy ritorikasiga bog'liq bo'ladi.
Shuni ta'kidlash kerakki, O'rta Koridor loyihasining asosiy harakatlantiruvchi kuchi aslida Xitoyning "Bir kamar, bir yo'l" (BRI) tashabbusidir. Xitoy mollari Yevropaga eng qisqa marshrut orqali yetkazib berish ehtiyoji butun bu koridor siyosatining ortida turadi. O'zbekistonning Xitoy-Qirg'iziston-O'zbekiston temir yo'li loyihasi bilan parallel ravishda Naxchivan liniyasiga qiziqishi shuni ko'rsatadiki, Toshkent o'zini Xitoy-Yevropa tranzitining g'arbiy uchida joylashtirmoqchi.
Shuni ham hisobga olish kerakki, bu bosqichda gap hali kashfiyot, o'rganish bosqichi haqida ketmoqda. Mahkamovning so'zlari bilan aytganda, "ishtirok etish imkoniyatlarini o'rganish bo'yicha ishchi guruh" tuzilgan. Hali investitsiya hajmi, ulush taqsimoti yoki qurilish muddati haqida rasmiy raqam yo'q. Ammo Ozarbayjon-O'zbekiston munosabatlari fonida aytishimiz mumkinki, hozir Ozarbayjon qayerda bo'lsa, O'zbekiston o'sha yerda, O'zbekiston qayerda bo'lsa, Ozarbayjon o'sha yerda.
Hozir O'zbekistonning Naxchivan liniyasiga qiziqishi hali "o'rganish" bosqichida bo'lsa ham, Yevroosiyo tranzit xaritasining qayta chizilishining navbatdagi dalilidir. Yangi yondashuv Turk dunyosining infratuzilma integratsiyasining, Rossiya markazli tranzit modelidan uzoqlashishning va Xitoy-Yevropa savdo marshrutlarining g'arbga siljishining kesishgan nuqtasidir.
Elnur AMIROV
