Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur qəzasını 1918-1920-ci illərdə Rusiyanın hakim siyasi-hərbi qüvvələrinin və Azərbaycanın satqın inqilabçılarının səyi ilə zəbt edən hay kilsəsi və daşnak icması bu işğalçılıqla kifayətlənməyərək, sonrakı mərhələlərdə də bu qəzaya bitişik olan Zəngilan, Qubadlı və Laçın nahiyələrinin torpaqlarını hissə-hissə qoparmağa, mənimsəməyə, qondarma Ermənistan ərazisinə daxil etməyə nail olublar.
Zəngilan rayonunun Yuxarı Yeməzli kəndi ilə Qafan rayonu, Hərəək kəndi arasında 2,5 km-lik məsafə var, aralarında əkin yerləri, otlaq-örüş sahələri uzanır. Tarixən Yuxarı Yeməzli kənd sakinləri tərəfindən cənub hissədəki Tursun çayının sahilində əkin yeri kimi istifadə edilən “Şəfi yeri” (25-30 hektar) və kəndin şimal-qərbindəki “Muğan zəmi” (15-20 hektar) H.Aslanov adına üzümçülük təsərrüfatının torpaqları olsa da, 1970-çi illərin sonunda heç bir tarixi-iqtisadi əsas olmadan haylar yaşayan Hərəək kəndinə verilib. Nəticədə 1978-1980-ci illərdə haylar bu yerləri üzüm bağları altına daxil edərək, sərhədlərini kənd sakini Akif Aydın oğlu Qurbanovun (1944) evinin həyərinə qədər uzada biliblər.
Bu hal 1950-ci illərdə birinci dəfə başlayanda kənd sakini Abbasqulu Qurban oğlu (1897-1969) yalın əllə-yaba ilə hay təcavüzünün qarşısını ala bilmişdi...
Zəngilan rayonu, Qarababa kəndi (hayların yaşadığı bu kənd 30-40 evdən ibarət idi) inzibati ərazi dairəsi kimi ətrafında müsəlman-türk əhli yaşayan Yuxarı, Orta, Aşağı Yeməzli, İskəndərbəyli, Quyudərə və Sarılı Xəştab, Ağbiz və Ağakişililər kəndini birləşdirirdi. Qarababa kəndindəki hay kilsəsinin böyrünə vurulmuş daş lövhədə yazılmışdı: “Qafan rayonu, Qarababa kəndi”.
Hələ 1960-cı illər idi...
Qarababa kəndi həm də bölgənin maddi-tarixi abidələrinin, arxeoloji qazıntı nümunələrinin zənginliyi ilə fərqlənib.
1984-1985-ci illərdə rayonun Ağkənd ərazisindəki (kənddən 1 km aralıda) Oxçuçay sahilindəki örüş sahəsinin 10 hektara qədər hissəsi isə Qafan rayonuna tullantılar üçün zavod tikintisinə aid yer ayrılmış və bu məqsədlə istifadə edilmişdir.
(Yazının hazırlanmasında İskəndərbəyli kənd sakini Əlövsət Allahverdi oğlu Qurbanovun (1970) məlumatlarından istifadə edilib.)
Qismət Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050.372.60.08.)
