XXI əsrdə rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı informasiyanın istehsalı, yayılması və qavranılması mexanizmlərində köklü dəyişikliklər yaratmışdır. İnternet, sosial media platformaları və mobil kommunikasiya vasitələri insanların informasiya əldə etmək imkanlarını genişləndirsə də, eyni zamanda milli təhlükəsizlik, informasiya təhlükəsizliyi və milli kimliyin qorunması baxımından yeni risklər meydana çıxarmışdır. Müasir dövrdə dövlətlər arasında rəqabət yalnız iqtisadi, siyasi və hərbi sahələrlə məhdudlaşmır, informasiya məkanı da geosiyasi mübarizənin əsas platformalarından birinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən rəqəmsal platformalar artıq yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də ictimai rəyin formalaşdırılması, siyasi qərarların təsirləndirilməsi və milli kimlik üzərində ideoloji mübarizənin aparıldığı strateji informasiya mühitidir.
İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı ilə paralel olaraq müharibələrin xarakteri də dəyişmişdir. Ənənəvi silahlı qarşıdurmalarla yanaşı, informasiya müharibəsi, kibermüharibə, psixoloji əməliyyatlar və koqnitiv müharibə müasir təhlükəsizlik sisteminin ayrılmaz elementlərinə çevrilmişdir. Xüsusilə sosial media platformaları vasitəsilə yayılan manipulyativ məlumatlar, saxta xəbərlər, deepfake texnologiyaları və koordinasiyalı dezinformasiya kampaniyaları cəmiyyətlərin psixoloji dayanıqlığını zəiflətməyi, ictimai etimadı sarsıtmağı və milli birliyi pozmağı hədəfləyir. Belə şəraitdə milli kimliyin qorunması yalnız mədəni və tarixi məsələ deyil, həm də informasiya təhlükəsizliyinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir.
Rəqəmsal platformaların geniş auditoriyaya malik olması informasiya müharibəsinin təsir imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Əgər əvvəlki dövrlərdə dövlətlər əsasən televiziya, radio və çap mediası vasitəsilə informasiya siyasətini həyata keçirirdilərsə, bu gün sosial şəbəkələr informasiya axınının əsas istiqamətləndiricisinə çevrilmişdir. Facebook, X (keçmiş Twitter), Instagram, TikTok, Telegram və YouTube kimi platformalar milyonlarla istifadəçiyə eyni vaxtda təsir göstərmək imkanına malikdir. Alqoritmlər vasitəsilə istifadəçilərin maraqlarına uyğun məzmunun seçilməsi isə dezinformasiyanın daha sürətlə yayılmasına və manipulyativ informasiyanın daha geniş auditoriyaya çatmasına şərait yaradır.
Müasir informasiya müharibəsinin əsas məqsədlərindən biri qarşı tərəfin hərbi potensialından daha çox onun ictimai şüuruna təsir göstərməkdir. Bu baxımdan koqnitiv müharibə anlayışı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Koqnitiv müharibə insanların düşüncə tərzinə, qərarvermə mexanizmlərinə və emosional vəziyyətinə təsir göstərməyi hədəfləyən kompleks informasiya strategiyasıdır. Bu strategiyanın əsas məqsədi cəmiyyətdə inamsızlıq yaratmaq, milli həmrəyliyi zəiflətmək, dövlət institutlarına etimadı azaltmaq və sosial parçalanmanı dərinləşdirməkdir. Buna görə də müasir dövrdə informasiya üstünlüyü hərbi üstünlük qədər əhəmiyyətli hesab olunur.
Azərbaycan da son illərdə informasiya müharibəsinin birbaşa təsirinə məruz qalan ölkələrdən biridir. Xüsusilə Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi və Vətən müharibəsi dövründə rəqəmsal platformalar informasiya qarşıdurmasının əsas meydanına çevrilmişdir. Sosial şəbəkələrdə məqsədli şəkildə yayılan saxta xəbərlər, manipulyasiya olunmuş foto və video materiallar, tarixi faktların təhrif edilməsi və koordinasiyalı dezinformasiya kampaniyaları beynəlxalq ictimai rəyi yanlış istiqamətləndirməyə yönəlmişdir. Bununla yanaşı, Azərbaycan haqqında formalaşdırılan stereotiplər, tarixi saxtalaşdıran narrativlər və milli-mədəni dəyərlərə qarşı aparılan informasiya hücumları milli kimliyin rəqəmsal mühitdə müdafiəsini dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevirmişdir.
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi göstərdi ki, müasir münaqişələr yalnız döyüş meydanında deyil, eyni zamanda rəqəmsal platformalarda da aparılır. Müharibə dövründə hərbi əməliyyatlarla paralel şəkildə informasiya müharibəsi də davam etmiş, hər iki tərəf beynəlxalq auditoriyanın diqqətini cəlb etmək və öz mövqeyini əsaslandırmaq üçün sosial mediadan geniş istifadə etmişdir. Xüsusilə rəsmi dövlət qurumlarının operativ məlumatlandırma siyasəti, beynəlxalq media ilə aktiv kommunikasiya və rəqəmsal diplomatiya Azərbaycanın informasiya üstünlüyünün təmin edilməsində mühüm rol oynamışdır.
Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi, Prezident Administrasiyası və digər dövlət qurumları tərəfindən yayımlanan operativ məlumatlar, pilotsuz uçuş aparatlarının çəkdiyi görüntülər, rəsmi videomateriallar və gündəlik məlumatlandırmalar həm ölkə ictimaiyyətinin düzgün informasiya ilə təmin olunmasına, həm də beynəlxalq auditoriyada obyektiv təsəvvürün formalaşmasına xidmət etmişdir. Bu fəaliyyət göstərdi ki, operativ, şəffaf və faktlara əsaslanan informasiya siyasəti dezinformasiyaya qarşı mübarizənin ən təsirli vasitələrindən biridir.
Digər tərəfdən, müharibə dövründə Ermənistan tərəfi və onu dəstəkləyən müxtəlif informasiya şəbəkələri tərəfindən saxta fotoşəkillər, köhnə videogörüntülər, montaj edilmiş materiallar və həqiqətə uyğun olmayan məlumatlar geniş şəkildə paylaşılmışdır. Bu cür manipulyativ məzmunun əsas məqsədi beynəlxalq ictimai rəydə yanlış təsəvvür yaratmaq, Azərbaycanın legitim mövqeyini zəiflətmək və cəmiyyət daxilində psixoloji gərginlik formalaşdırmaq olmuşdur. Sonradan beynəlxalq faktyoxlama platformaları bu məlumatların əhəmiyyətli hissəsinin saxta olduğunu müəyyən etmişdir.
Beləliklə, Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, rəqəmsal platformalarda milli kimliyin qorunması yalnız tarixi həqiqətlərin müdafiəsi ilə məhdudlaşmır. Bu proses informasiya təhlükəsizliyi, media savadlılığı, strateji kommunikasiya, rəqəmsal diplomatiya və cəmiyyətin informasiya dayanıqlığının artırılması kimi bir-biri ilə sıx bağlı istiqamətləri əhatə edir. Milli maraqların qorunması üçün dövlət qurumları, media, akademik dairələr, vətəndaş cəmiyyəti institutları və rəqəmsal platforma istifadəçiləri arasında koordinasiyalı əməkdaşlığın formalaşdırılması müasir dövrün əsas tələblərindən biridir.
2020-ci ilin 27 sentyabr–10 noyabr tarixlərini əhatə edən 44 günlük Vətən müharibəsi yalnız hərbi əməliyyatların gedişi ilə deyil, həm də rəqəmsal informasiya məkanında aparılan mübarizə ilə müasir müharibələrin yeni modelini ortaya qoymuşdur. Bu müharibə göstərdi ki, XXI əsrdə hərbi üstünlük informasiya üstünlüyü ilə tamamlanmadıqda strateji nəticələrin əldə olunması çətinləşir. Döyüş meydanında qazanılan uğurların beynəlxalq ictimaiyyətə operativ, obyektiv və sübutlarla çatdırılması rəqəmsal platformaların strateji əhəmiyyətini daha da artırmışdır.
Əvvəlki müharibələrdə informasiya əsasən televiziya, radio və yazılı media vasitəsilə yayılırdısa, Vətən müharibəsi dövründə sosial media platformaları informasiya axınının əsas mənbəyinə çevrildi. X (Twitter), Facebook, Instagram, Telegram, YouTube və TikTok kimi platformalar həm dövlət qurumlarının rəsmi məlumatlarının yayılması, həm də vətəndaşların informasiya paylaşımı üçün mühüm kommunikasiya vasitəsi oldu. Məlumatların saniyələr ərzində milyonlarla istifadəçiyə çatdırılması informasiya müharibəsinin intensivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.
Azərbaycan dövlətinin informasiya siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri operativlik və rəsmilik prinsiplərinə əsaslanması idi. Müdafiə Nazirliyi, Prezident Administrasiyası, Xarici İşlər Nazirliyi və digər dövlət qurumları döyüşlərin gedişi barədə mütəmadi məlumatlar yayır, azad edilən yaşayış məntəqələri haqqında rəsmi açıqlamalar verir və hərbi əməliyyatların nəticələrini vizual materiallarla təsdiqləyirdilər. Bu yanaşma cəmiyyətdə etibarlı informasiya məkanının formalaşmasına və müxtəlif dezinformasiya cəhdlərinin təsirinin azalmasına şərait yaratmışdır.
Müharibə dövründə pilotsuz uçuş aparatları vasitəsilə əldə edilən görüntülərin ictimaiyyətə təqdim olunması informasiya siyasətinin ən təsirli elementlərindən biri olmuşdur. Həmin videolar təkcə hərbi uğurları nümayiş etdirmirdi, eyni zamanda beynəlxalq mediaya obyektiv vizual sübutlar təqdim edirdi. Vizual informasiyanın yüksək inandırıcılıq gücünə malik olması dezinformasiyanın ifşasında mühüm rol oynayırdı. Bu baxımdan rəqəmsal texnologiyaların hərbi kommunikasiya ilə inteqrasiyası informasiya müharibəsinin yeni mərhələsini formalaşdırmışdır.
Prezident İlham Əliyevin dünyanın aparıcı televiziya kanallarına və xəbər agentliklərinə verdiyi çoxsaylı müsahibələr də rəqəmsal diplomatiyanın mühüm elementinə çevrilmişdir. Bu müsahibələr sosial media platformalarında milyonlarla izləyici tərəfindən paylaşılmış, müxtəlif dillərdə yayımlanmış və Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılmasına xidmət etmişdir. Beləliklə, ənənəvi diplomatiya ilə rəqəmsal kommunikasiya arasında qarşılıqlı əlaqə daha da güclənmişdir.
Vətən müharibəsi dövründə Azərbaycan cəmiyyətinin rəqəmsal həmrəyliyi xüsusi diqqət çəkirdi. Minlərlə istifadəçi sosial media platformalarında Azərbaycan həqiqətlərini müxtəlif dillərdə paylaşır, beynəlxalq media materiallarına münasibət bildirir və dezinformasiyaya faktlarla cavab verirdi. Bu proses informasiya təhlükəsizliyinin yalnız dövlət qurumlarının deyil, vətəndaş cəmiyyətinin də məsuliyyəti olduğunu göstərdi. Rəqəmsal vətəndaşlıq anlayışı məhz bu dövrdə daha aydın şəkildə özünü göstərmişdir.
Xüsusilə #KarabakhisAzerbaijan, #JusticeForGanja, #StopArmenianAggression, #JusticeForAzerbaijan kimi həştəqlər qlobal sosial media məkanında geniş yayılmış, Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılmasına mühüm töhfə vermişdir. Bu kampaniyalar diaspor təşkilatları, xaricdə yaşayan azərbaycanlılar, könüllülər və müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən ictimai birliklərin koordinasiyalı fəaliyyəti nəticəsində daha geniş təsir dairəsi qazanmışdır.
Rəqəmsal platformalarda milli kimliyin qorunması yalnız rəsmi məlumatların paylaşılması ilə məhdudlaşmamışdır. Azərbaycan tarixini, mədəniyyətini, Qarabağın tarixi irsini və milli-mənəvi dəyərləri əks etdirən rəqəmsal məzmunların hazırlanması da informasiya müharibəsinin mühüm istiqamətlərindən biri olmuşdur. Tarixi abidələr, dini-mədəni irs, işğal dövründə dağıdılmış yaşayış məntəqələri və mədəniyyət nümunələri haqqında hazırlanmış foto, video və infoqrafik materiallar beynəlxalq auditoriyanın məlumatlandırılmasına xidmət etmişdir.
Bununla yanaşı, Ermənistan tərəfindən koordinasiyalı şəkildə yayılan saxta məlumatlar, köhnə videoların yeni hadisələr kimi təqdim edilməsi, foto manipulyasiyaları və emosional xarakter daşıyan saxta paylaşımlar informasiya müharibəsinin əsas alətlərindən biri olmuşdur. Bu cür manipulyasiyalar beynəlxalq ictimai rəyi çaşdırmağa və Azərbaycanın legitim mövqeyini zəiflətməyə hesablanmışdı. Lakin beynəlxalq faktyoxlama platformalarının fəaliyyəti və rəsmi mənbələrin operativ açıqlamaları bu dezinformasiya cəhdlərinin böyük hissəsinin ifşa edilməsinə imkan yaratmışdır.
Müharibə dövründə Telegram kanalları operativ informasiya mübadiləsinin əsas vasitələrindən birinə çevrilmişdir. Rəsmi qurumların paylaşdığı məlumatlar saniyələr ərzində minlərlə istifadəçiyə çatdırılır, daha sonra digər sosial şəbəkələrdə yayılırdı. Bu platforma sürətli kommunikasiya baxımından üstünlük qazansa da, eyni zamanda təsdiqlənməmiş məlumatların yayılması üçün də əlverişli mühit yaratmışdır. Bu səbəbdən media savadlılığı və rəsmi mənbələrə etimad informasiya təhlükəsizliyinin vacib komponenti kimi ön plana çıxmışdır.
Vətən müharibəsinin ən mühüm nəticələrindən biri rəqəmsal diplomatiyanın dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi olmuşdur. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində informasiya üstünlüyü artıq hərbi, iqtisadi və diplomatik güclə yanaşı strateji üstünlük yaradan əsas amillərdən biri hesab edilir. Azərbaycan təcrübəsi göstərdi ki, rəqəmsal platformalarda operativlik, şəffaflıq, faktlara əsaslanan kommunikasiya və milli maraqların ardıcıl müdafiəsi dezinformasiyaya qarşı mübarizədə ən təsirli vasitələrdən biridir.
Bütün bunlar onu göstərir ki, milli kimliyin rəqəmsal platformalarda qorunması yalnız böhran və müharibə dövrlərində deyil, sülh şəraitində də davamlı fəaliyyət tələb edir. Milli tarixin, mədəni irsin, dilin və dövlətçilik ənənələrinin rəqəmsal mühitdə sistemli şəkildə təbliği, gənclərin media və informasiya savadlılığının artırılması, sosial şəbəkələrdə keyfiyyətli milli məzmunun istehsalı və dezinformasiyaya qarşı ictimai immunitetin gücləndirilməsi informasiya təhlükəsizliyinin əsas prioritet istiqamətləri kimi qiymətləndirilməlidir.
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyye yardımı ile hazırlanmışdır. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəlifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
Günay Hüseyn, ekspert
