Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının - ŞƏT-in Zirvə toplantısı və “ŞƏT plyus” formatında görüşdə iştirakı Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı çoxvektorlu xarici siyasətin növbəti mühüm göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu səfəri yalnız bir beynəlxalq tədbirdə iştirak kimi dəyərləndirmək doğru olmaz. Bişkekdə keçirilən görüşlər Azərbaycanın Cənubi Qafqazdan kənarda, xüsusilə Mərkəzi Asiyada gedən geosiyasi və iqtisadi proseslərdə getdikcə daha ciddi aktora çevrildiyini nümayiş etdirdi.
Prezident İlham Əliyevin səfər proqramının özü bu baxımdan diqqətçəkicidir. Dövlət başçısı Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və digər liderlərlə görüşlər keçirib. Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə də ŞƏT sammiti çərçivəsində qısa söhbət baş tutub. Hindistanın Baş naziri Narendra Modi ilə də təmas olub. Beləliklə, bir neçə gün ərzində Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyində xüsusi əhəmiyyət daşıyan müxtəlif istiqamətlər üzrə birbaşa dialoq imkanları yaranıb.
Əslində, Bişkekdəki mənzərə Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən birini - eyni vaxtda müxtəlif güc mərkəzləri ilə işləyə bilmək imkanını bir daha ortaya qoydu. Türkiyə ilə münasibətlər müttəfiqlik və strateji tərəfdaşlıq səviyyəsindədir, İranla münasibətlərdə yeni əməkdaşlıq imkanları müzakirə olunur, Qazaxıstanla strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik əlaqələri inkişaf etdirilir, Rusiya ilə dialoq kanalları qorunur, Ermənistanla isə postmünaqişə mərhələsinin əsas məsələləri müzakirə edilir.
Bu, təsadüfi diplomatik fəallıq deyil. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə öz çəkisini artırmasının nəticəsidir.
“Cənubi Qafqaz sülh zonasına çevrilməkdədir”
Prezident İlham Əliyevin “ŞƏT plyus” formatında çıxışının ən mühüm məqamlarından biri Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin yeni mərhələsi ilə bağlı mesajları oldu.
Dövlət başçısı bildirib:
“Bir ildən bir az çox müddət əvvəl Azərbaycan və Ermənistan sülh sazişinin mətnini paraflayaraq 30 illik münaqişəyə son qoydular. Beləliklə, çoxillik münaqişə zonası olmuş Cənubi Qafqaz bölgəsi sülh zonasına çevrilməkdədir”. Bu fikrin ŞƏT platformasında səsləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Azərbaycan artıq Ermənistanla münasibətlərini yalnız Cənubi Qafqaz çərçivəsində deyil, daha geniş Avrasiya təhlükəsizliyi və əməkdaşlıq kontekstində təqdim edir.
Bişkekdə İlham Əliyev və Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüş də məhz bu baxımdan diqqət çəkdi. Tərəflər 2025-ci il Vaşinqton Sülh Zirvəsinin, Birgə Bəyannamənin və sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanmasının tarixi əhəmiyyətini vurğuladılar. Daha vacibi isə artıq sülh prosesinin real iqtisadi nəticələrinin görünməsidir: Azərbaycanın Ermənistana neft məhsulları ixrac etməsi, üçüncü ölkələrin yüklərinin Azərbaycan ərazisindən tranziti və iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin qurulması “sülh dividendləri”nin praktiki nümunələri kimi qeyd olunub.
Bu mənzərə Azərbaycanın illər ərzində formalaşdırdığı mövqenin diplomatik nəticəsidir. Azərbaycan əvvəlcə ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdi, indi isə yeni regional reallıqları iqtisadi əməkdaşlıq və nəqliyyat bağlantıları üzərində qurmağa çalışır.
Mərkəzi Asiyada Azərbaycan artıq kənar müşahidəçi deyil
Bişkek sammitinin Azərbaycan üçün digər mühüm nəticəsi Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin yeni səviyyədə nümayiş etdirilməsi oldu.
Son illərdə Bakı ilə Mərkəzi Asiyanın aparıcı dövlətləri arasında münasibətlər sürətlə inkişaf edir. Azərbaycan artıq bu proseslərdə yalnız Xəzərin qərb sahilində yerləşən tərəf deyil. Ölkəmiz Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən nəqliyyat, enerji və ticarət layihələrinin mühüm halqalarından birinə çevrilib.
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə görüşdə Azərbaycan-Qazaxıstan strateji tərəfdaşlığı və müttəfiqlik əlaqələrinin inkişafı, xüsusilə nəqliyyat-logistika məsələləri və Orta Dəhlizin perspektivləri müzakirə olunub. Tərəflər həmçinin Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin növbəti sammitinin Bakıda keçiriləcəyinə toxunublar. Bu faktın özü Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə bağlı siyasətinin nə qədər genişləndiyini göstərir. Bakı artıq regionlararası bağlantıların formalaşdırılmasında iştirak edən ölkədən həmin proseslərin istiqamətinə təsir göstərə bilən ölkəyə çevrilir.
Başqa sözlə, Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın artan geosiyasi və iqtisadi əhəmiyyətindən kənarda qalmır, əksinə, bu prosesin əsas kommunikasiya və logistika mərkəzlərindən biri kimi çıxış edir.
Türkiyə, İran, Rusiya - balans siyasətinin real mənzərəsi
Bişkekdə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yüksək səviyyəsi də bir daha nümayiş etdirildi. Prezident İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan regional gündəmi, sülh və sabitliyin möhkəmləndirilməsi məsələlərini müzakirə etdilər. Rəsmi məlumatda Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin “qardaşlıq və strateji müttəfiqlik” üzərində qurulduğu xüsusi vurğulanıb.
İran istiqamətində isə Azərbaycan üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyan qonşuluq münasibətlərinin qorunması və inkişaf etdirilməsi məsələsi ön plana çıxıb. İran Prezidenti Məsud Pezeşkian Azərbaycanın çətin vəziyyətdə İrana göstərdiyi dəstəyi yüksək qiymətləndirib və iki ölkə arasında bütün sahələrdə münasibətlərin genişləndirilməsində maraqlı olduqlarını bildirib.
Rusiya ilə münasibətlərdə də dialoq kanallarının açıq qalması diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Prezident İlham Əliyev və Vladimir Putin Bişkekdə ŞƏT sammiti çərçivəsində qısa söhbət ediblər.
Bütün bunlar Azərbaycan diplomatiyasının mahiyyətini göstərir: Bakı bir tərəfə bağlanmadan, öz milli maraqlarını əsas götürərək müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel işləyir.
Məhz bu yanaşma Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı “balanslaşdırılmış, milli maraqlara əsaslanan və çoxvektorlu xarici siyasət” modelinin əsas üstünlüyüdür.
Azərbaycan artıq “orta güc” statusunu möhkəmləndirir
Bişkekdəki diplomatik mənzərəyə daha geniş prizmadan baxdıqda başqa bir nəticə də ortaya çıxır: Azərbaycan klassik mənada yalnız regional dövlət kimi deyil, orta güc kimi çıxış etmək imkanlarını getdikcə möhkəmləndirir.
Orta güc olmaq yalnız iqtisadi və hərbi imkanlarla ölçülmür. Burada diplomatik manevr imkanları, müxtəlif güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda dialoq qurmaq, regional proseslərə təsir etmək, nəqliyyat və enerji layihələrində strateji rol oynamaq, beynəlxalq platformalarda öz gündəliyini irəli sürmək kimi amillər də əsasdır.
Azərbaycanın bu istiqamətdə kifayət qədər ciddi resursları var. Ölkəmiz Avropa ilə Asiyanı birləşdirən nəqliyyat marşrutlarının üzərində yerləşir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt limanı, Orta Dəhliz, enerji layihələri və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə artan əməkdaşlıq Azərbaycanın geoiqtisadi əhəmiyyətini artırır.
Bunun üzərinə Azərbaycanın hərbi-siyasi gücü, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsi, Qoşulmama Hərəkatına dörd il rəhbərlik etməsi və müxtəlif beynəlxalq platformalarda fəal diplomatik xətt yürütməsi əlavə olunur. Prezident İlham Əliyevin "ŞƏT plyus” görüşündə səsləndirdiyi başqa bir fikir də məhz Azərbaycanın bu diplomatik xəttini əks etdirir:
“Azərbaycan bundan sonra da beynəlxalq məsələlərdə çoxtərəflilik prinsiplərinin möhkəmləndirilməsinə öz töhfəsini verəcək”.
Bu, sadəcə diplomatik ifadə deyil. Azərbaycanın son illərdəki xarici siyasət praktikasına baxdıqda bu yanaşmanın real siyasətə çevrildiyini görmək mümkündür.
Bişkekdən Bakıya qayıdan əsas siyasi nəticə
ŞƏT sammitinin Azərbaycan üçün əsas nəticəsini bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, bunu belə demək olar: Azərbaycan artıq böyük güclərin siyasətinin obyektinə çevrilən ölkə deyil, regionlararası proseslərin formalaşmasında öz sözünü deyən aktorlardan biridir.
Bişkekdə Azərbaycanın gündəliyində olan bir sıra əsas məsələlər eyni vaxtda beynəlxalq platformada müzakirə edildi: Ermənistanla sülh prosesi, regional təhlükəsizlik, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr, nəqliyyat-logistika dəhlizləri, Türkiyə ilə müttəfiqlik, İranla münasibətlər, Rusiya ilə dialoq və daha geniş mənada çoxqütblü dünya nizamında Azərbaycanın yeri.
Bütün bunların fonunda Prezident İlham Əliyevin diplomatik xəttinin ən mühüm xüsusiyyəti ortaya çıxır: Azərbaycan öz maraqlarını qoruyaraq həm Qərblə, həm Şərqlə, həm Mərkəzi Asiya, həm də Cənubi Qafqaz ölkələri ilə münasibətləri paralel şəkildə inkişaf etdirə bilir.
Bu siyasətin əsas gücü isə onun çevikliyindədir. Bakı dəyişən geosiyasi reallıqlara uyğunlaşır, lakin əsas prinsipdən - Azərbaycanın milli maraqlarından geri çəkilmir. Bişkek səfəri də göstərdi ki, İlham Əliyevin illər ərzində həyata keçirdiyi balanslaşdırılmış xarici siyasət Azərbaycanı daha geniş coğrafiyada qəbul edilən, sözünə və mövqeyinə hesablanan dövlətə çevirib.
ŞƏT sammiti Azərbaycana yeni bir status vermədi - əslində, artıq formalaşmaqda olan statusu daha aydın nümayiş etdirdi: Azərbaycan Avrasiya məkanında Şərqlə Qərb, Cənubla Şimal arasında əlaqələndirici rolunu gücləndirən, Mərkəzi Asiyada gedən proseslərə təsir imkanlarını artıran və öz milli maraqlarını qlobal rəqabətin içində qorumağı bacaran orta gücə çevrilməkdədir.
Bişkekdəki görüşlər bu reallığın növbəti siyasi təsdiqi oldu.
