Ermənistanın Avropa İttifaqına(Aİ) yaxınlaşması ilə Rusiya ilə münasibətlərində yeni qarşıdurma xətti formalaşıb. Moskva İrəvanın Aİ ilə inteqrasiya kursuna qarşı açıq siyasi mesajlar verir, eyni zamanda Ermənistanın Rusiyadan iqtisadi və enerji asılılığının yaratdığı imkanlardan istifadə edir.
Bununla belə, 29 avqust 2026-cı il tarixinə Rusiyanın Ermənistana birbaşa hərbi hücuma hazırlaşdığını göstərən etibarlı məlumat yoxdur. Əksinə, hazırkı mənzərə göstərir ki, Moskvanın İrəvan üzərində təsir imkanları daha çox iqtisadi, enerji, institusional və siyasi xarakter daşıyır.
Rusiya üçün əsas məsələ Ermənistanı hərbi yolla cəzalandırmaqdan daha çox, İrəvanın Qərbə doğru siyasi istiqamətini iqtisadi və siyasi qiymətlə üz-üzə qoymaqdır. Hazırda Rusiyadan Ermənistana qarşı 6 əsas risk faktoru mövcuddur.
Rusiya bazarı – artıq işə salınmış təzyiq mexanizmi
Moskvanın Ermənistan üzərində ən real və artıq tətbiq etdiyi rıçaq ticarətdir. Mayın sonundan etibarən Rusiya Ermənistan mənşəli bir sıra məhsulların idxalına məhdudiyyətlər tətbiq etməyə başlayıb. İlk mərhələdə tərəvəz, meyvə və digər kənd təsərrüfatı məhsullarına qoyulan məhdudiyyətlər sonradan mineral su, alkoqollu içkilər, gül, balıq və balıq məhsulları, süd məhsulları kimi sahələrə də genişlənib. Rusiya tərəfi qərarları əsasən fitosanitar və digər təhlükəsizlik tələblərinin pozulması ilə əsaslandırır.
Lakin məhdudiyyətlərin Ermənistanın Qərblə münasibətlərini sürətləndirdiyi bir dövrə təsadüf etməsi onların siyasi nəticələrini də gündəmə gətirib. Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan isə Rusiyanın tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərin ikitərəfli razılaşmalara və Aİİ qaydalarına zidd olduğunu bildirib.
S&P-nin qiymətləndirməsinə görə, məhdudiyyətlərin təsir etdiyi ixrac həcmi Ermənistan ÜDM-nin təxminən 2 faizinə qədər çata bilər.
Bu isə mühüm məqamdır: Rusiyanın Ermənistan iqtisadiyyatına qarşı təzyiqi artıq ehtimal deyil, baş vermiş prosesdir.
Moskva üçün bunun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, hərbi eskalasiyaya getmədən Ermənistanın konkret iqtisadi sektorlarına zərbə vurmaq mümkündür.
Qaz – İrəvanın ən həssas nöqtələrindən biri
İkinci və daha strateji rıçaq enerjidir. Hazırda Rusiya qazı Ermənistan üçün 1 000 kubmetr üzrə təxminən 165 dollarlıq sərhəd qiyməti ilə satılır. Bu qiymət uzunmüddətli razılaşmalarla qorunub. Ermənistanın enerji sistemində Rusiya qazının payı yüksək olaraq qalır; 2024-cü il üzrə açıqlanan məlumatlarda ölkənin qaz idxalının 87 faizinin Rusiyanın payına düşdüyü göstərilir.2026-cı ilin sonuna yaxın qaz qiyməti məsələsi yenidən gündəmə gəlir. Ermənistan tərəfi artıq mümkün qiymət artımının iqtisadi nəticələrini modelləşdirir. Hazırda Rusiyanın qiyməti artıracağı barədə yekun qərarın qəbul edildiyini demək olmaz. Amma məhz burada Moskvanın potensial rıçaqı görünür. Qazın qiymətində ciddi artım, kommunal tariflərə, sənaye və istehsal xərclərinə, biznesin rəqabət qabiliyyətinə,inflyasiyaya,əhalinin sosial yükünə təsir göstərə bilər.
Yəni Rusiya qazı Ermənistan üçün sadəcə enerji resursu deyil. O, həm də iqtisadi və sosial sabitliyə təsir edə bilən siyasi təzyiq vasitəsidir. Bu səbəbdən qaz məsələsi yaxın aylarda Moskva–İrəvan münasibətlərində ən diqqətlə izlənilməli istiqamətlərdən biridir.
Aİİ – Ermənistanın qarşısına qoyulan “seçim”
Rusiyanın Ermənistana qarşı üçüncü "kozır"ıAvrasiya İqtisadi İttifaqıdır. Ermənistan bir tərəfdən Aİ ilə yaxınlaşmağa, digər tərəfdən isə hələ də Aİİ çərçivəsində iqtisadi üstünlüklərdən istifadə etməyə çalışır. Moskva isə bu iki istiqamətin uzun müddət paralel şəkildə davam edə bilməyəcəyini açıq şəkildə bildirir. Rusiya prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov avqustun 29-da bildirib ki, Vladimir Putinlə Nikol Paşinyanın sentyabrın 1-də Bişkekdə keçiriləcək görüşündə Ermənistanın Aİ-yə üzvlük istiqaməti və Aİİ ilə münasibətləri müzakirə olunacaq. Uşakovun sözlərinə görə, Moskva Ermənistanın Aİİ-dən əldə etdiyi “əhəmiyyətli faydalar”la eyni vaxtda Aİ-yə üzvlük arzusunun necə uzlaşdırılmalı olduğunu sual edir. Bu, sadəcə siyasi bəyanat deyil.
Rusiya 2025-ci ildə Ermənistanın xarici ticarətinin təxminən 35 faizini təşkil edib. Buna görə Aİİ ilə münasibətlərdə ciddi dəyişiklik Ermənistanın iqtisadiyyatına birbaşa təsir göstərə bilər. Beləliklə, Moskvanın İrəvana mesajı faktiki olaraq belə səslənir: Qərbə inteqrasiya siyasi seçimdirsə, bunun iqtisadi nəticələri də ola bilər.
Dəmir yolu və nəqliyyat – səssiz, amma strateji rıçaq
Rusiya üçün Ermənistana qarşı dördüncü istiqamət nəqliyyat və infrastruktur məsələləri üzrədir. Ermənistan regional kommunikasiyaların açılması və yeni nəqliyyat marşrutlarının formalaşması fonunda özünü daha çox regional tranzit sisteminə inteqrasiya etdirməyə çalışır. Bu prosesdə ölkənin dəmir yolu infrastrukturu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada Rusiya ilə Ermənistan arasında mövcud idarəetmə və konsessiya məsələsi ön plana çıxır. Ermənistan tərəfi Rusiyanın nəzarətində olan dəmir yolu sisteminin başqa investor və ya operator vasitəsilə idarə edilməsində maraqlı olduğunu dəfələrlə göstərib. Məsələ yalnız dəmir yolunun özündən ibarət deyil. Regionda nəqliyyat dəhlizlərinin yenidən qurulduğu, Azərbaycan və Ermənistan arasında kommunikasiyaların açılması ilə bağlı yeni mexanizmlərin formalaşdığı bir vaxtda dəmir yoluna nəzarət regional geosiyasətin bir hissəsinə çevrilir.
Bu baxımdan Moskvanın mövcud infrastruktur təsiri Ermənistanın manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilən strateji amildir.
Siyasi və informasiya təsiri – görünməyən qarşıdurma
Ermənistan hakimiyyəti son illərdə Rusiyanı ölkənin daxili siyasi proseslərinə müdaxilə etməkdə ittiham edir. Moskva isə bu ittihamları rədd edir. Bu sahədə ən böyük problem konkret əməliyyatların atribusiyasıdır. Yəni hər bir saxta saytın, sosial media kampaniyasının və ya siyasi təbliğatın birbaşa Rusiya tərəfindən təşkil edildiyini sübut etmək ayrıca araşdırma tələb edir. Lakin siyasi qarşıdurmanın özü artıq açıqdır. Moskva Ermənistan daxilində Rusiyaya yaxın siyasi qüvvələrə münasibət məsələsini də gündəmə gətirir. Yuri Uşakov Putin–Paşinyan görüşünün gündəliyində Ermənistanda Rusiyayönlü hesab edilən müxalifət nümayəndələrinin həbsləri məsələsinin də olacağını bildirib. Bu isə göstərir ki, Moskva ilə İrəvan arasındakı mübahisə artıq yalnız xarici siyasətlə məhdudlaşmır.
Hərbi müdaxilə – ən aşağı ehtimal, ən ağır nəticə
Altıncı və ən çox müzakirə olunan ssenari Rusiyanın Ermənistana qarşı birbaşa hərbi gücdən istifadə etməsidir. Hazırda belə bir ssenarini təsdiqləyən etibarlı məlumat yoxdur. Gümrüdə Rusiyanın 102-ci hərbi bazası fəaliyyət göstərir. Lakin Ermənistan ərazisinə qarşı hücum hazırlığı, genişmiqyaslı qoşun səfərbərliyi və ya konkret hərbi əməliyyat planının mövcudluğunu göstərən təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. Bu səbəbdən hərbi müdaxiləni hazırda aşağı ehtimallı ssenari kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. Üstəlik, Moskvanın qarşısında daha az xərc və risk tələb edən başqa alətlər var. Ticarət məhdudiyyətləri, enerji qiymətləri, Aİİ mexanizmləri və siyasi təzyiq Ermənistanın davranışına təsir etmək üçün hərbi müdaxilədən daha idarəolunan vasitələrdir. Başqa sözlə, Moskvanın İrəvana təsir etmək üçün tank göndərməsinə hazırda ehtiyac görünmür.
Moskva niyə məhz indi təzyiqi artırır?
Bütün bu proseslərin fonunda əsas sual budur: Rusiya niyə Ermənistanla münasibətlərdə təzyiq alətlərini daha açıq şəkildə gündəmə gətirir? Cavabın əsas hissəsi Ermənistanın geosiyasi istiqamətindədir. İrəvan son illərdə Aİ ilə münasibətləri sürətləndirib və ölkənin Avropa inteqrasiyası məsələsini daha açıq şəkildə siyasi gündəmə çıxarıb. Ermənistan parlamenti də Aİ-yə üzvlük prosesinin başlanmasına dair qanun layihəsini qəbul edib. Moskva isə Ermənistanın Aİ-yə doğru irəliləməsi ilə Aİİ daxilində əldə etdiyi iqtisadi üstünlüklərin eyni vaxtda qorunmasını problemli hesab edir. Rusiyanın mövqeyinin sərtləşdiyini son günlərdə səslənən bəyanatlar da göstərir. Uşakovun açıqlamasına görə, Putin və Paşinyanın Bişkek görüşündə məhz bu məsələ əsas mövzulardan biri olacaq.
Bişkek görüşü – növbəti mərhələnin başlanğıcı olacaq?
İndi diqqətlər avqustun 31-i–sentyabrın 1-də Bişkekdə keçiriləcək Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammitinə və orada baş tutacaq Putin–Paşinyan görüşünə yönəlib. Rusiya prezidentinin köməkçisi görüşün sentyabrın 1-də keçirilməsinin planlaşdırıldığını və Ermənistanın Aİ-yə üzvlük istiqaməti ilə Aİİ-dəki statusunun müzakirə olunacağını təsdiqləyib. Bu görüşdən sonra Moskva–İrəvan münasibətlərində hansı istiqamətin üstünlük qazanacağını müəyyən etmək daha asan olacaq. Əgər tərəflər kompromis tapa bilməsələr, Rusiya üçün iqtisadi rıçaqların daha fəal şəkildə işə salınması ehtimalı arta bilər. Əgər razılaşma əldə olunsa, hazırkı ticarət və enerji təzyiqinin yumşaldılması da gündəmə gələ bilər.
Beləliklə, yaxın perspektivdə Ermənistan–Rusiya münasibətlərində əsas qarşıdurma xəttinin döyüş meydanında deyil, qaz tariflərində, ticarət rəqəmlərində, Aİİ qərarlarında, nəqliyyat layihələrində və informasiya məkanında formalaşması daha real görünür
