Qarabağ susqunluğu necə etirafa çevrildi
Sentyabrın 11-12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərlik nümayəndə heyəti Şuşa, Xankəndi, Ağdərə və Kəlbəcərdə oldu. Nümayəndə heyətinin bu səfəri əslində, otuz ilə yaxın müddətdə beynəlxalq diplomatik korpusun Ermənistan işğalına qarşı saxladığı institusional susqunluğun, indi isə Azərbaycanın bərpa-quruculuq reallığına şəxsən şahidlik etməsinə çevrilməsinin rəmzi anı idi. Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin müşayiəti ilə keçirilən bu səfə sistemli diplomatik strategiyanın davamlı elementidir.
Dünən susqun, bu gün şahid
Burada diqqət çəkilməli olan ən kəskin məqam məhz tarixi paradoksdur. Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etdiyi otuz ilə yaxın dövrdə, məhz bu gün Xankəndidə, Şuşada, Kəlbəcərdə olan ölkələrin böyük əksəriyyətinin diplomatik korpusu bu işğal faktına qarşı, susmuşdu. Nə BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsi (822, 853, 874, 884), nə də ATƏT-in Minsk qrupunun otuz illik "vasitəçiliyi" real nəticə verməmişdi. İşğal faktının özü beynəlxalq arenada çox vaxt "dondurulmuş münaqişə" kimi neytrallaşdırılırdı.
İndi isə həmin diplomatik korpusun nümayəndələri həmin ərazilərdə Xankəndi Dəmiryol və Avtovağzal Kompleksində, Zəfər parkında, Qarabağ Universitetində bərpa-quruculuq prosesinin canlı şahidinə çevrilir. Bu səfəri simvolik baxımdan, susqunluqdan etirafa doğru gedən yolun vizual sənədləşdirilməsi kimi qiymətləndirmək dahs doğru olardı.
Hər addımda erməni vandalizminin izləri
Səfərin ikinci günü diplomatlar Ağdərədəki Gəncəsər və Kəlbəcərdəki Xudavəng monastır komplekslərini ziyarət edərkən, abidələrə edilmiş müdaxilə, dəyişiklik və saxtalaşdırma halları barədə konkret məlumat verildi.
Bu kontekstdə Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin verdiyi açıqlama xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. O, Gəncəsər və Xudavəng kilsələrinin qədim Qafqaz Albaniyası xristian irsinin ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğulayaraq bildirib ki, Gəncəsər kilsəsi XIII əsrdə Qafqaz Albaniyasının hökmdarı Həsən Cəlal Dövlə tərəfindən inşa etdirilib. Onun sözlərinə görə, işğal illərində bu tarixi abidələr 'bərpa' adı altında müxtəlif xarici müdaxilələrə məruz qalıb, nəticədə onların memarlıq autentikliyi və ilkin xarakteri zədələnib. Bu, əslində, illərdir davam edən bir narrativ döyüşünün bu abidələrin "erməni kilsəsi" deyil,
Hacıyev bu mövzuda "saxta xəbərlər və yanlış narrativlər yayan media qurumlarını" məhz bu abidələri şəxsən ziyarət etməyə çağırıb və "Görmək inanmaqdır" prinsipini vurğulayıb. Hikmət Hacıyevin bu yanaşması diplomatik dildə nadir rast gəlinən birbaşa çağırışdır.
Kəlbəcər, rəqəmlərdən reallığa
Səfərin Kəlbəcər hissəsi xüsusi diqqətə layiqdir, çünki burada abstrakt diplomatiya konkret, hissi təcrübəyə çevrilir. Diplomatlar və hərbi attaşelər "İstisu" mineral su zavodunun fəaliyyəti ilə tanış olub, ardınca Kəlbəcər şəhərində keçirilən Bal festivalında iştirak ediblər. Bu təfərrüat dünyanın 58 ölkəsinin diplomatı öz əlləri ilə Kəlbəcər balını dadanda, İstisu suyunu içəndə, "de-fakto tanınma" formasına çevrilir.
Ermənistan tərəfinin reaksiyası: rəsmi razılıq, qeyri-rəsmi hiddət
Bu səfərin Ermənistan mediasında əks-sədası ikili mənzərə yaradır. Müstəqil media orqanları Paşinyan hökumətinin bu səfərlərə qarşı etiraz etmədiyini qeyd edir. Bu da sülh prosesinin indiki mərhələsində İrəvanın Azərbaycanın öz ərazisində suveren hüquqla hərəkət etməsini, əslində, çəkinərək də olsa, gerçəklik kimi qəbul etdiyini göstərir.
Digər tərəfdən, Qarabağ separatçı strukturlarının qalıqları və "Kavkaz Uzel" kimi nəşrlərdə hay-küy salanlar bu səfəri özlərinə qarşı təhqir hesab edirlər. Bu ikili mənzərə göstərir ki, əslində, rəsmi İrəvan (Paşinyan xətti) yeni reallığı qəbul edir, amma köhnə strukturlar (separatçı "nomenklatura", radikal fəallar) hələ də revanşist mövqedən çıxış edir.
Bu ilin əvvəlində Avropa Parlamentinin abidələrin dağıdılması ilə bağlı qətnaməsindən sonra Azərbaycan parlamenti Avropa parlamenti ilə əlaqələri tamamilə kəsmişdi.Buna görə diplomatların bilavasitə "yerində görmə" təcrübəsi hətta Avropa parlamentini utandırmaq üçün vacib məqam olacaq.
Səfər dünyaya hansı mesajı verdi?
Bu səfərin çoxqatlı mesaj strukturunu da diqqətə çatdıraq.
Dünyaya verilən mesaj budur ki, Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edib, işğaldan azad olunmuş torpaqlarda tikinti-quruculuq aparan, tarixi-mədəni irsi qoruyan dövlətdir. Və bu mesaj bəyanatlarla verilmir, 150 diplomatın bilavasitə müşahidəsi ilə təsdiqlənir.
Şuşaya, Xankəndiyə verilən mesajlar budur ki, bu şəhərlər unudulmuş, tənha, "arxa həyət" ərazilər deyil. Bu yerlər beynəlxalq diplomatik icmanın müntəzəm diqqət mərkəzindədir, "Zəfər" parkı, Mədəniyyət Mərkəzi, Qarabağ Universiteti kimi obyektlərlə canlı, inkişaf edən şəhərlərə çevrilib.
Diplomatların özləri ilə işğaldan azad edilmiş bölgələrə apardıqları və gətirdikləri daha maraqlıdır.
Diplomatlar Bakıya özləri ilə diplomatiyada ən qiymətli valyuta hesab edilən birbaşa müşahidə gətirdilər. Bir tərəfdən Alban dini irsinin konkret memarlıq nümunələrini, onların ermən ilər tərəfindən necə bərbad hala salındığını gözləri ilə gördülər, digər tərəfdən Kəlbəcərin balını dadıb suyunu içərək, bu ərazinin bugünkü sosial-iqtisadi reallığının bir hissəsi oldular. Bütün bunlardan sonra növbəti dəfə öz paytaxtlarında Qarabağ haqqında hesabat hazırlayanda, arxivlərdəki köhnə xəritələrdən uzaq duraraq gördüklərinə istinad edəcəklər.
Elnur ƏMİROV
