Mehmet Öğütçü
Yeni dövrün görünməyən silahı: şantaja açıq insanlar, kövrək dövlətlər
21-ci əsrin geosiyasətində artıq təkcə enerji dəhlizləri, raket sistemləri və ya ticarət yolları müzakirə olunmur. Səssizcə böyüyən başqa bir müharibə meydanı da var: insanların zəif tərəfləri üzərindən aparılan görünməz güc mübarizəsi.
Əvvəllər kəşfiyyat müharibələrinin mərkəzində dövlət sirləri dayanırdı. Bu gün isə çox vaxt əsas hədəf məlumatın özü deyil, həmin məlumata çıxışı olan insandır.
Çünki müasir dövrün ən təsirli təzyiq vasitələrindən biri artıq tanklar və ya sanksiyalar deyil; insanlar haqqında illərlə toplanmış dosyelərdir.
Rüşvət əlaqələri, qeyri-rəsmi pul axınları, ofşor hesablar, qanunsuz iş əlaqələri, maraq toqquşmaları və siyasi maliyyə şəbəkələri bunun bir hissəsini təşkil edir. Amma yeni dövrün əsas həssas sahəsi daha incədir:
şəxsi münasibətlər,
cinsi zəifliklər,
gizli görüntülər,
rəqəmsal yazışmalar,
asılılıqlar,
ailə üzvləri üzərindən qurula biləcək təzyiqlər,
psixoloji zəifliklər,
və insanın rəqəmsal dünyada buraxdığı saysız-hesabsız izlər.
Üstəlik, bunların mühüm hissəsi dərhal istifadə üçün deyil, lazım gəldikdə işə salınmaq məqsədilə sakitcə arxivləşdirilir.
Rəqəmsal dövrün “kompromat” sistemi
Soyuq müharibə dövründə Sovet kəşfiyyatının tez-tez istifadə etdiyi “kompromat” anlayışı bu gün rəqəmsallaşıb.
Əvvəllər otel otaqlarına gizli kameralar yerləşdirilirdi.
Bu gün isə mobil telefon kifayətdir.
Əvvəllər fiziki izləmə qrupları istifadə olunurdu.
İndi isə süni intellekt dəstəkli məlumat analiz sistemləri işləyir.
Bir insanın kimlərlə görüşdüyü, hansı ölkələrdə olduğu, maliyyə hərəkətləri, sağlamlıq məlumatları, mesaj trafiki, sosial media əlaqələri və hətta psixoloji davranış modelləri belə məlumat kimi toplanıb saxlanıla bilir.
Və müasir dünyada məlumat artıq neftdən daha strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bu səbəbdən günümüzün böyük gücləri artıq yalnız enerji ehtiyatları və ya hərbi bazalar uğrunda deyil, həm də məlumat üstünlüyü uğrunda rəqabət aparırlar.
Böyük güclərin səssiz potensialı
Bu sahədə ən inkişaf etmiş imkanlara malik ölkələr arasında ABŞ, Çin, Rusiya, İsrail, Fransa və Böyük Britaniya ön plana çıxır.
Bu artıq sui-qəsd nəzəriyyəsi deyil; müasir dövlət potensialının bir hissəsi kimi qəbul edilir.
Milli Təhlükəsizlik Agentliyi haqqında ortaya çıxan ifşalar dünyanın ən inkişaf etmiş nəzarət sistemlərindən birinin dost-düşmən fərqi qoymadan necə işlədiyini göstərmişdi.
Rusiya kəşfiyyatının kompromat üsulları illərdir beynəlxalq siyasətin müzakirə mövzularındandır.
İsrail mənşəli Pegasus proqramı dövlətlərin insanların telefonlarına gizlicə daxil olaraq nə qədər dərin məlumat toplaya bildiyini ortaya qoydu.
Çinin rəqəmsal nəzarət və məlumat emalı imkanları isə artıq qlobal strateji rəqabətin əsas mövzularından birinə çevrilib.
Üstəlik məsələ artıq yalnız dövlətlər arasında da deyil. Bu gün böyük şirkətlər, enerji nəhəngləri, müdafiə sənayesi firmaları, texnologiya şirkətləri və beynəlxalq investisiya şəbəkələri də intensiv informasiya müharibələrinin içində fəaliyyət göstərirlər.
Böyük enerji müqavilələrində, müdafiə tenderlərində və ya kritik mədən investisiyalarında tərəflərin bir-biri haqqında son dərəcə detallı dosyelərə sahib olması artıq təəccüblü hesab edilmir.
Əsas təhlükə: azad iradəsini itirən qərarverici
Problem yalnız məlumat toplanması deyil. Əsas risk qərar qəbul edən şəxsin təzyiqə açıq hala gəlməsidir.
Bir dövlət xadimi, siyasətçi, yüksək vəzifəli bürokrat, şirkət rəhbəri və ya beynəlxalq təşkilat rəhbəri keçmiş münasibətləri və ya gizli zəiflikləri səbəbindən yönləndirilə bilən hala gəlibsə, həmin andan sonra onun qərarlarının müstəqilliyi sual altına düşür.
Və məsələ artıq yalnız fərdin nüfuzu olmaqdan çıxır.
Dövlətlər risk altına girir.
Şirkətlər kövrəkləşir.
Beynəlxalq qurumların etibarlılığı zədələnir.
Çünki şantaja açıq insan zamanla manipulyasiyaya açıq sistemə çevrilir.
Bu gün dövlətlər çox vaxt sərhədlərdən deyil, qərar mexanizmləri üzərindən təsir altına alınmağa çalışılır.
Bu səbəbdən müasir təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız hərbi müdafiəni deyil, qərarvericilərin müstəqilliyini də əhatə edir.
Şəffaflıq artıq mənəvi yox, strateji məcburiyyətdir
Köhnə dünyanın rahatlığı bitib. “Mənə heç nə olmaz” dövrü sona çatıb.
Rəqəmsal dövrdə hər kəs arxasında iz buraxır. Və həmin izlər süni intellekt texnologiyaları sayəsində bəzən illər sonra belə qarşınıza çıxa bilir.
Bu səbəbdən xüsusilə dövlət idarəçiliyində, strateji sektorlarda və beynəlxalq biznes dünyasında çalışan insanların daha diqqətli olması lazımdır.
Şəffaflıq artıq yalnız etik məsələ deyil; birbaşa təhlükəsizlik məsələsidir.
Maliyyə strukturları təmiz olmalıdır.
Maraqların toqquşmasından qaçılmalıdır.
Rəqəmsal təhlükəsizlik mədəniyyəti inkişaf etdirilməlidir.
Hətta ailə üzvləri belə bu risklər barədə maarifləndirilməlidir.
Və bəlkə də ən vacibi:
Bir insan özünün təzyiqə açıq hala gəldiyini anlayanda, lazım gəldikdə geri çəkilməyi bacarmalıdır.
Çünki bəzən bir vəzifədən getmək, ölkəni riskə atmaqdan daha böyük xidmət ola bilər.
Yeni dünyanın reallığı
21-ci əsrdə müharibə artıq yalnız cəbhədə aparılmır.
Məlumat mərkəzlərində aparılır.
Telefonların içində aparılır.
Bank qeydlərində aparılır.
Şəxsi həyat dosyelərində aparılır.
Kiberməkanda aparılır.
İnsan zəiflikləri üzərindən aparılır.
Bu səbəbdən gələcəyin ən güclü dövlətləri yalnız ordusu güclü olanlar olmayacaq.
Qərarvericilərini müstəqil, dayanıqlı, şəffaf və şantaja qapalı saxlaya bilən dövlətlər ayaqda qalacaq. Bunu təmin etmək isə dövlətin təhlükəsizlik və kəşfiyyat qurumlarının işidir.
