Bir müddət öncə Özbəkistanın nəqliyyat naziri İlhom Mahkamov "O'zbekiston 24" telekanalına açıqlamasında ölkənin Naxçıvan dəmir yolunun tikintisində iştirak imkanlarının öyrənilməsi üzrə işçi qrup yaradıldığını bildirib. Onun sözlərinə görə, bu tapşırıq Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana səfəri zamanı verilib və Xəzər dənizi infrastrukturundan istifadə, bərələrin alınması və Azərbaycan dəmir yolunun tikintisində pay iştirakı hər biri üzrə ayrıca işçi qrup formalaşdırılıb.
Bundan əvvəl Daşkənd rəsmi olaraq təsdiqləyib ki, Özbəkistan Türkiyənin Samsun və İstanbul limanlarına çıxışı təmin edəcək Naxçıvan dəmir yolunun tikintisində iştirak imkanını öyrənir. Əslində Özbəkistanın bu yanaşması Avrasiya tranzit arxitekturasında yeni geosiyasi konfiqurasiyanın işarəsidir.
Söhbət Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsini Türkiyə ilə birbaşa dəmir yolu vasitəsilə birləşdirəcək marşrutdan gedir. Bu xətt, geniş mənada, Zəngəzur dəhlizi və ona bitişik nəqliyyat infrastrukturunun tərkib hissəsidir. Bakı-Tbilisi-Qars xəttinin məntiqi davamı olaraq Şərq-Qərb Orta Dəhlizini Naxçıvan üzərindən Türkiyənin Qars-İğdır qoluna, oradan isə Samsun və İstanbul limanlarına qədər uzadan marşrutdur.
Texniki-iqtisadi baxımdan bu, multimodal dəhliz modelidir. Dəmir yolu, dəniz (bərə) və avtomobil daşımalarının vahid logistika zəncirinə inteqrasiyası deməkdir. Özbəkistan üçün əlavə element budur ki, ölkə paralel olaraq Xəzər dənizi infrastrukturuna (Bakı, Aktau, Türkmənbaşı limanları) və Qara dəniz istiqamətində Poti-Anakliya layihələrinə də investisiya qoyur.
Özbəkistan dünyanın iki dövlətdən biridir ki, ikiqat quruda əhatələnib. Yəni ölkənin özü də, qonşuları da dənizə çıxışı olmayan dövlətlərdir. Bu, Daşkənd üçün tranzit suverenliyi məsələsini ekzistensial iqtisadi prioritetə çevirir.
Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının 25-ci yubiley sammitində Prezident Mirziyoyev bunu institusional səviyyəyə qaldıraraq ŞƏT-ə üzv dövlətlərin dəmir yolu məkanlarının inteqrasiyası üzrə Şuranın yaradılmasını təklif edib. Vurğulayıb ki, nəqliyyat əlaqələri ŞƏT üzvləri arasında ticarət-iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsinin əsas şərtidir. Bu kontekstdə Naxçıvan xətti Daşkənd üçün üç konkret dəyər yaradır.
Birincisi odur ki, Avropa bazarına alternativ çıxış verir, Rusiya ərazisindən keçən ənənəvi marşrutlardan asılılığın azaldır. İkinci mühüm məsələ diversifikasiya riski idarəetməsidir. Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiya üzərindən tranzitin sanksiya və sığorta riskləri daşıması mövcuddur ki, bu da mühüm məqamdır. Üçüncü məsələ Türk dövlətləri ilə inteqrasiya,Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində formalaşan "Orta Dəhliz" vizyonuna sənədləşdirilmiş qoşulma prosesidir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində illərdir müzakirə olunan "Turan dəhlizi" yaxud Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TBNM) konsepsiyası indi konkret infrastruktur layihəsinə çevrilir. Naxçıvan xətti Bakı-Tbilisi-Qars xəttindən fərqli olaraq — Ermənistan ərazisindən keçmədən Azərbaycanı (Naxçıvan eksklavı vasitəsilə) birbaşa Türkiyəyə bağlayan ikinci alternativ marşrut kimi diqqət çəkir.
Əgər Özbəkistan real investisiya (pay iştirakı) formasında bu layihəyə qoşularsa, bu, Türk dünyasının ilk dəfə ortaq infrastruktur mülkiyyəti modelinə keçidi olacaq. Bir az da konkretləşdirsək, siyasi bəyanatlardan kapital qoyuluşuna yaxşı nümunədir.
Tehran üçün bu xəbər həssas kontekstdə qəbul olunur. İran illərdir "Zəngəzur dəhlizi" konsepsiyasına ehtiyatla yanaşır. Onun əsas narahatlığı ondan ibarətdir ki, Türkiyə-Azərbaycan arasında Ermənistan ərazisindən keçəcək potensial dəhliz İranın Ermənistan və Rusiya ilə mövcud sərhəd ticarət marşrutlarını əhəmiyyətini əlindən alacaq.
Lakin Naxçıvan dəmir yolu fərqli hüquqi statusdadır. Bu, Ermənistan ərazisindən deyil, birbaşa Azərbaycan-Naxçıvan-Türkiyə xəttindən keçir və İranın Ermənistanla mövcud tranzit marşrutlarına birbaşa alternativ yaratmır. Əksinə, İran üçün rəqabətli tərəfdaşlıq imkanı açır. Tehranın öz Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi (International North-South Transport Corridor, INSTC) layihəsi ilə Orta Dəhliz arasında əlaqələndirici qovşaq rolunu gücləndirmək şansı yaranır.
Bununla belə, Tehran mediası bu xəbərə iki bucaqdan yanaşır. Özbəkistanın Rusiya-mərkəzli tranzit sistemindən uzaqlaşması və region ölkələrinin Türkiyə istiqamətli inteqrasiyasının sürətlənməsi siqnalı burada Tehranın mövqeyidir.
Moskva üçün bu yanaşma dözülən deyil. Hər bir Mərkəzi Asiya dövlətinin Orta Dəhlizə (Trans-Xəzər marşrutuna) inteqrasiyası, ənənəvi olaraq Rusiya ərazisindən keçən Şimal marşrutunun ("Trans-Sibir" və Rusiya-Qazaxıstan-Avropa xətləri) tranzit yükünü azaldan amildir.
2022-ci ildən bəri Qərb sanksiyaları fonunda bir çox Mərkəzi Asiya dövləti, o cümlədən Qazaxıstan və indi Özbəkistan Rusiyadan asılılığı azaltmaq üçün Xəzərüstü marşrutlara sərmayə yönəldib. Eyni zamanda maraqlıdır ki, əvvəlki paketdə qeyd olunan Rusiyanın Azərbaycana investisiya axınının 1,8 dəfə artması kimi məlumatlar göstərir ki, Moskva bu prosesə tam əks getmək əvəzinə, "əgər qarşısını ala bilmirsənsə, ona qoşul" strategiyası ilə paralel iqtisadi əlaqələri saxlamağa çalışır.
Rusiya mediası məsələyə "Qərbin Rusiyanı əhatələmə cəhdi" çərçivəsində, yaxud əksinə, "praqmatik iqtisadi əməkdaşlıq, siyasi əhəmiyyəti şişirdilməməli" tonunda təqdim edir. Daha əsaslı mövqe Kremlin cari ritorikasından asılı olacaq.
Qeyd etmək lazımdır ki, Orta Dəhliz layihəsinin əsas hərəkətverici qüvvəsi əslində Çinin "Bir Kəmər, Bir Yol" (BRI) təşəbbüsüdür. Çin mallarının Avropaya ən qısa marşrutla çatdırılması ehtiyacı bütün bu dəhliz siyasətinin arxasında dayanır. Özbəkistanın Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsi ilə paralel şəkildə Naxçıvan xəttinə marağı göstərir ki, Daşkənd özünü Çin-Avropa tranzitinin qərb ucunda mövqeləndirmək istəyir.
Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, bu mərhələdə söhbət hələ ki, kəşfiyyat, öyrənmə mərhələsindən gedir. Mahkamovun ifadəsi ilə desək, "iştirak imkanlarının öyrənilməsi üzrə işçi qrup" yaradılıb. Hələ investisiya həcmi, pay bölgüsü, yaxud tikinti müddəti barədə rəsmi rəqəm yoxdur. Ancaq Azərbaycan Özbəkistan münasibətləri fonunda deyə bilərik ki, indi Azərbaycan haradadırsa, Özbəkistan oradadır, Özbəkistan haradadırsa, Azərbaycan oradadır.
İndi Özbəkistanın Naxçıvan xəttinə marağı hələlik "öyrənmə" mərhələsində olsa belə, Avrasiya tranzit xəritəsinin yenidən çəkilməsinin növbəti sübutudur. Yeni yanaşma Türk dünyasının infrastruktur inteqrasiyasının, Rusiya-mərkəzli tranzit modelindən uzaqlaşmanın və Çin-Avropa ticarət marşrutlarının qərbə doğru sürüşməsinin kəsişdiyi nöqtədir.
Elnur ƏMİROV
