Arxiv
21 Yanvar 2020, 09:15 | ƏDƏBİYYAT
Abay Kunanbayevin “Qara Sözü” Modern.az-da - Üçüncü söz

Modern.az saytı qazax xalqının görkəmli ədəbiyyatçısı və mütəfəkkiri Abay Kunanbayevin 175 illiyi münasibəti ilə onun qələmə aldığı “Qara Sözü” təqdim edir.

 

ÜÇÜNCÜ SÖZ

 

Görəsən qazaxların içərisindəki pərakəndəlik,  bir-birini gözünü götürməməzlik, bir-birinə qarşı  bədxahlıq və qərəzçilik haradan qaynaqlanır? Niyə onları səmimi danışmazlar,  tənbəllik azarı canlarından çıxmasa da,  iş görənin də  gördüyü işi bəyənməz, ancaq  ağalıq etməyi,   əmr etməyi, sevirlər.? Müdriklər doğru deyiblər ki: tənbəl insan qorxaq və iradəsiz olar,  iradəsizlər-qorxaq və təkəbbürlü; təkəbbürlülər-  axmaq və cahil olur. Hər bir ağılsız nadan-  arsız olar; əbləh və yaltaq adamın  şərəfdən xəbəri olmaz, şərəfsiz adam da dostluğa etibarsız çıxar.

 

Bəzi tamahkar insanlar fikirləşirdilər ki, mal-qaranı çoxaldım, mal-qara sahibi olunca da el-obanın hörmətini qazanım. Lakin fikirləşmirlər ki,   torpağa könül versəydilər, ticarətlə məşğul olub, elmlərini artırmağa, sənətkarlığa üstünlük versəydilər, indi biz bu qədər miskin olmayacaqdıq. Hər bir mal saxlayan adam deyir ki, mal-qaram çox olsun, sonra da balaları üçün gün ağlamağa başlayır, deyir ki, balalrımın da mal-dövləti artsın. Mal-dövləti artırndan sonra ona baxmaq çətinləşir. Fikirləşir ki, bu qədər mal-qaranı tək idarə edə bilməyəcək, mal-qaraya, ilxıya baxmağa çoban axtarır,Özü də   kımızdan içir, ətini yeyib doyur, doyandan sonra gözləri gözəl  gəzir, ən gözəl atları minib çapır . Qışa yaxın baxır ki, mal-qaranı saxlamağa yeri yoxdur, qonşunun otlağına, tövləsinə, həyətinə göz dikir. Kənddə qazandığı  ad—sanına, nüfuzuna, gücünə, hörmətinə görə kimsə ona daha etiraz edə, söz deyə bilmir. Bu tüklənmiş qonşusunu sıradan çıxarır, kasıb qonşu da öz doğma ocağını atıb başqa yerə köçməyə məcbur olur.

Belə adamlardan  dost ola bilərmi? Eldə-obada kasıb çoxalanda, əməyin qiyməti də aşağı düşür. Kasıb evləri boşaldıqca, qışlaq yerləri də çoxalır.  O kasıb  mənim var-yoxdan olmağımı gözləyir, mən də onun kasıblamağını. Beləliklə qonşuluqda bir-birini həzm etməmək özünü büruzə verir,  yavaş-yavaş dostluq aradan gedir, iki qonşu bir biri ilə açıq düşmənçilik edir. Mübahisəni həll etmək üçün  qazilərin yanına gedirik, məhkəmələrdə savaşırıq, partiyalaşırıq, qaziləri, hakimləri pulla ələ alırıq, varlanmaq yarışında daha çox var-dövlət əldə etmək üçün mənsəblərə bölünürük.

 

Digər qonşusu ilə mübarizədə zərəçəkən,  “daha mal-qara saxlamağa gücüm çatmır”- deyib, öz təsərrüfatını yaratmayacaq, əmək sərf etməyəcək, onu nə torpaq, nə torpağın məhsulu, nə də bazara mal çıxartmaq  maraqlandırmayacaq. Çünki əməyini ucuz alan onutorpaqdan küsdürüb. Öz başını saxlamaq üçün  bu gün bir partiyaya,  sabah  başqa partiya  keçə-keçə özünü satacaq. Beləcə şərəf və ləyaqətini itirəcək. Oğrular isə tutulmayacaq.   
El bir olsa kəndçinin açıq qapısını yad  döyə bilməz. El iki yerə bölünəndə isə, adətən insanların çoxsu xalqdan oğurlayanın yanında olur. Buna görə də  oğru yanındakılara arxayın olaraq, talançılığa davam edir.

 

Aramızda elələri də var ki, elin təmiz adam haqqında “çapdı, taladı” yazanların sözünə inanıb, təqsiri olmayanı cinayətkar kimi göstərib donos, ərizə yazırlar. Bundan sonra  barəsində şikayət yazılanı  istintaqa da cəlb edirlər.  Yalandan yazılan donosu təsdiq etmək üçün  görmədiklərinə, eşidmədiklərinə   şahidlik edənlər də bu yalançı ittihamı təsdiq etmək üçün sıraya düzülürlər. Təki kimlərnsə maraqlarına xidmət etməyən o təmiz adamı seçkilərə  və yuxarı  vəzifəyə buraxmasınlar.  Əgər böhtana düşən adam, başını bu bəladan qurtarmaq üçün özündən yuxarıdakılarla  anlaşa bilməsə, onu ən yaxşı halda günahkar və məhkum kimi heç bir vəzifəyə irəli çəkməyəcəklər, ya da katorqaya göndərəcəklər. Ədalətsiz yerə məhkuum olunan həmin adam da bu gördüklərindən, başına gələnlərdən sonra  həyatda layiqli yerini tapa bilməyəcək. Hiyləgərliklə, mərdimazarlıqla , sadə adamların haqqını yeməklə  hakimiyyəti ələ keçirən adamlar elə bilirlər ki, ətrafda hamı onların özü kimidir. Belə fikirləşirlər ki, öz ətraflarında  özlərinə oxşayan adamların sayını artırsalar, cəmiyyətə xeyir verərlər. Daha fikirləşmirlər ki, bunlar ancaq ziyan verməyi bacarırlar.

 

İndi qazaxların içərisində yeni söz çıxıb: “İşi bilməz, kişi bilər”. Mənası budur ki, əgər işini düzəltmək üçün gedibsənsə, kişinin nə fikirləşdiyini öyrən, dilini tap, yolunu tap, işini gör”.


Bilirik ki, qaziləri üç illiyə seçirlər. Onu seçənlər “Məgər səni biz seçmədikmi?”,- deyərək  bir ilini ötürürlər.  İkinci  ili isə gələcək namizdələrlə mübarizəyə həsr olunur.  Üçüncü ildə seçkiqabağı həyəcanlar və mübarizələr başlayır ki, yenidən rəqiblərini arxada qoyub özü seçilə bilsin. Bəs yerdə nə qalır?  Öz məqsədlərinə çatmaq üçün qazax xalqını çirkli oyunlara çəkənləri  görəndə bu nəticəyə  gəldim ki: xalq üçün seçilən qazi hər şeydən əvvəl rus dilində təhsil almalıdır. Əgər belə bir namizəd tapılmasa, onda qazini üyezdnoy rəisi və ya qubernatoru özü təyin etsin. Bunun xalqa faydası daha çox olar.  Əvvəla şöhrətpərəst  qazaxlar o dəqiqə öz uşaqlarını aparıb rus dilini öyrənməyə qoyacaqlar ki, gələcəkdə uşaqları da vəzifə mənsəb sahibi olsun; ikincisi isə qubernatorun  təyinati ilə vəzifəyə gələn qazi  çalışacaq ki, xalqın minnətini götürməsin. Ancaq onu təyin edənlərə baş əyəcək. Belə olarsa, o zaman yalandan yazılan ərizələrin, şikayətlərin, yoxlamaların da sayı azalar. Biz  bu günə qədər kəndxudaların  qazi-hakimlərinin seçilməsinin çox şahidi olmuşuq. Bizim qazaxların içərisində ala qarğa bala çıxarmır, hər adam  ədaləti bərqərar edə bilmir.  Bunun üçün gərək  əcdadımızdan bizə miras qalan “Qasım xanın kəsə  yolun, Esim xanın köhnə yolun, Təykə xanın Kültöpenin başındakı “Yeddi qanunu” bilmək gərəkdir. Doğrudur , o qədim qaydalar, sözlərin çoxu indi zamanla uyğun gəlmir, bu qədim hədislərin qabağına gərək  yeni zamanaya uyğun qanunlar çıxara bilən  bir kişi olsun, heyif ki, aramızda beləsi də yoxdur.

 


Qazaxı yaxşı tanıyan köhnə kişilər belə deyirdi:

 

“İki qazi  bir yerdə olsa,  dörd dava olacaq”.  Nə qədər ki, iki qazi  bir-biri ilə dalaşacaqsa, hakimiyyət olmayacaq, qanun işləməyəcək.  Çünki dava yeni davalar gətirir. Qazilərin savaşını, mübahisə və davasını azaltmaq üçün,  qəzalardan, xalqın arasından üç nəfər hörmətli, sözükeçən adamı seçib , bir il müddətində mübahisələri həll etməyə, qəzanın, kəndin işlərin yönəltməyə təyin edirsən.   Və bundan sinra onların gördükləri işin nəticəsi və mahiyyəti elliklə müzakirə edilir və son sözü  qəzanın və kəndin ağsaqqalı deyir.  Və bu üç adamın içərisindən ikisini seçir, və sonra da bir nəfər vəkil seçilir. Bütün məsələləri iki qazi və bir vəkillə həll etmək lazımdır. Belə olanda heç kimin  haqqı tapdanmaz, mübahisəsi uzanmaz.

 

Tərcümə etdi: Aida Eyvazlı

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
QMİ-dən koronavirusa görə Həcc ziyarətinin dayandırılması xəbərinə REAKSİYA 27 Fevral 2020, 11:51 Elmar Qasımov İstanbulda beynəlxalq tədbirə qatılıb 27 Fevral 2020, 11:46 Dövlət Turizm Agentliyi: “Koronavirus bazarımıza mənfi təsir edəcək” 27 Fevral 2020, 11:44 Azərbaycanda hotellərə ulduzların verilmə qaydası AÇIQLANDI 27 Fevral 2020, 11:38 Bu gündən növbəti “DOST xonçası” aksiyasına başlanır 27 Fevral 2020, 11:37 Heydər Əliyev Fondu sabiq icra başçısının gəlinin müalicəsini öz uzərinə götürdü 27 Fevral 2020, 11:34 Bilet əldə etmək ova icazə verilməsi demək deyil - NAZİRLİK 27 Fevral 2020, 11:28 Polis “Əmioğlu”nu həbs etdi - FOTO 27 Fevral 2020, 11:23 DSX-dən Azərbaycan-Gürcüstan sərhədinin bağlanması xəbərinə REAKSİYA 27 Fevral 2020, 11:18 Bir gündə yol qəzalarında 5 nəfər öldü - RƏSMİ 27 Fevral 2020, 11:14 Xocalıya görə təzminat: Hərbi Prokurorluq fərdi müraciəti məsləhət görür 27 Fevral 2020, 11:09 “Azərbaycan-Gürcüstan sərhədi bağlanmayıb” - Gömrük Komitəsi 27 Fevral 2020, 11:04 ““BakıKart” terminallarından “pulxırdalama” aparatı kimi istifadə oluna bilər”  27 Fevral 2020, 10:57 Gürcüstanda 4 Azərbaycan vətəndaşı koronavirus şübhəsilə nəzarətə GÖTÜRÜLDÜ 27 Fevral 2020, 10:55 Nazir Xətainin Bakıdakı heykəlinin köçürülməsindən DANIŞDI 27 Fevral 2020, 10:51 Gürcüstanda koronavirus tapılan şəxslə bağlı Nazirlikdən rəsmi AÇIQLAMA 27 Fevral 2020, 10:45 Bakı-Gürcüstan avtobuslarının gediş-gəliş dayandırılıb? - RƏSMİ 27 Fevral 2020, 10:39 Kapital Bank yenilənən Siyəzən filialını istifadəyə verdi 27 Fevral 2020, 10:32 Sabah Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin VI iclası keçiriləcək 27 Fevral 2020, 10:26 Səudiyyə Ərəbistan Ümrə ziyarətini dayandırdı 27 Fevral 2020, 10:23 ÜST: Koronavirusdan 2761 nəfər ölüb 27 Fevral 2020, 10:18 ABŞ Konqresində Xocalı soyqırımı qurbanları yad edildi - FOTO 27 Fevral 2020, 10:15 Bakıda kütləvi dava: Yaralılar var 27 Fevral 2020, 10:14 Gürcüstan Azərbaycana gediş-gəlişi qismən məhdudlaşdırdı 27 Fevral 2020, 10:11 Azərbaycanda yeni doğulan buzova görə 100 manat verilir – MÜSAHİBƏ 27 Fevral 2020, 10:06 Danimarkada da koronavirus aşkarlandı 27 Fevral 2020, 10:04 UNEC-in Zaqatala filialında yenilik 27 Fevral 2020, 10:04 Bakı polisi bir gündə 20 nəfəri saxladı 27 Fevral 2020, 10:01 Azərbaycan və Türkiyə nümayəndə heyətləri arasında görüş keçirilib 27 Fevral 2020, 09:57 “Xaçmaz” Elektrik Stansiyasının “itirilmiş” gücü bərpa edildi - VİDEO 27 Fevral 2020, 09:50 Azərbaycan Sarkisyan və Koçaryanı beynəlxalq axtarışa verə bilər - RƏSMİ 27 Fevral 2020, 09:45 “Yuventus” və “Real” məğlub oldu - Çempionlar Liqası 27 Fevral 2020, 09:40 Məktəblərdə tədris müddəti dəyişə bilər? - QƏRAR 27 Fevral 2020, 09:36 Çindən kənarda koronavirusa yoluxanların sayı 3000-ə çatdı 27 Fevral 2020, 09:30 Düşmən kəndlərimizi atəşə tutdu 27 Fevral 2020, 09:26