Arxiv
21 Yanvar 2020, 09:15 | ƏDƏBİYYAT
Abay Kunanbayevin “Qara Sözü” Modern.az-da - Üçüncü söz

Modern.az saytı qazax xalqının görkəmli ədəbiyyatçısı və mütəfəkkiri Abay Kunanbayevin 175 illiyi münasibəti ilə onun qələmə aldığı “Qara Sözü” təqdim edir.

 

ÜÇÜNCÜ SÖZ

 

Görəsən qazaxların içərisindəki pərakəndəlik,  bir-birini gözünü götürməməzlik, bir-birinə qarşı  bədxahlıq və qərəzçilik haradan qaynaqlanır? Niyə onları səmimi danışmazlar,  tənbəllik azarı canlarından çıxmasa da,  iş görənin də  gördüyü işi bəyənməz, ancaq  ağalıq etməyi,   əmr etməyi, sevirlər.? Müdriklər doğru deyiblər ki: tənbəl insan qorxaq və iradəsiz olar,  iradəsizlər-qorxaq və təkəbbürlü; təkəbbürlülər-  axmaq və cahil olur. Hər bir ağılsız nadan-  arsız olar; əbləh və yaltaq adamın  şərəfdən xəbəri olmaz, şərəfsiz adam da dostluğa etibarsız çıxar.

 

Bəzi tamahkar insanlar fikirləşirdilər ki, mal-qaranı çoxaldım, mal-qara sahibi olunca da el-obanın hörmətini qazanım. Lakin fikirləşmirlər ki,   torpağa könül versəydilər, ticarətlə məşğul olub, elmlərini artırmağa, sənətkarlığa üstünlük versəydilər, indi biz bu qədər miskin olmayacaqdıq. Hər bir mal saxlayan adam deyir ki, mal-qaram çox olsun, sonra da balaları üçün gün ağlamağa başlayır, deyir ki, balalrımın da mal-dövləti artsın. Mal-dövləti artırndan sonra ona baxmaq çətinləşir. Fikirləşir ki, bu qədər mal-qaranı tək idarə edə bilməyəcək, mal-qaraya, ilxıya baxmağa çoban axtarır,Özü də   kımızdan içir, ətini yeyib doyur, doyandan sonra gözləri gözəl  gəzir, ən gözəl atları minib çapır . Qışa yaxın baxır ki, mal-qaranı saxlamağa yeri yoxdur, qonşunun otlağına, tövləsinə, həyətinə göz dikir. Kənddə qazandığı  ad—sanına, nüfuzuna, gücünə, hörmətinə görə kimsə ona daha etiraz edə, söz deyə bilmir. Bu tüklənmiş qonşusunu sıradan çıxarır, kasıb qonşu da öz doğma ocağını atıb başqa yerə köçməyə məcbur olur.

Belə adamlardan  dost ola bilərmi? Eldə-obada kasıb çoxalanda, əməyin qiyməti də aşağı düşür. Kasıb evləri boşaldıqca, qışlaq yerləri də çoxalır.  O kasıb  mənim var-yoxdan olmağımı gözləyir, mən də onun kasıblamağını. Beləliklə qonşuluqda bir-birini həzm etməmək özünü büruzə verir,  yavaş-yavaş dostluq aradan gedir, iki qonşu bir biri ilə açıq düşmənçilik edir. Mübahisəni həll etmək üçün  qazilərin yanına gedirik, məhkəmələrdə savaşırıq, partiyalaşırıq, qaziləri, hakimləri pulla ələ alırıq, varlanmaq yarışında daha çox var-dövlət əldə etmək üçün mənsəblərə bölünürük.

 

Digər qonşusu ilə mübarizədə zərəçəkən,  “daha mal-qara saxlamağa gücüm çatmır”- deyib, öz təsərrüfatını yaratmayacaq, əmək sərf etməyəcək, onu nə torpaq, nə torpağın məhsulu, nə də bazara mal çıxartmaq  maraqlandırmayacaq. Çünki əməyini ucuz alan onutorpaqdan küsdürüb. Öz başını saxlamaq üçün  bu gün bir partiyaya,  sabah  başqa partiya  keçə-keçə özünü satacaq. Beləcə şərəf və ləyaqətini itirəcək. Oğrular isə tutulmayacaq.   
El bir olsa kəndçinin açıq qapısını yad  döyə bilməz. El iki yerə bölünəndə isə, adətən insanların çoxsu xalqdan oğurlayanın yanında olur. Buna görə də  oğru yanındakılara arxayın olaraq, talançılığa davam edir.

 

Aramızda elələri də var ki, elin təmiz adam haqqında “çapdı, taladı” yazanların sözünə inanıb, təqsiri olmayanı cinayətkar kimi göstərib donos, ərizə yazırlar. Bundan sonra  barəsində şikayət yazılanı  istintaqa da cəlb edirlər.  Yalandan yazılan donosu təsdiq etmək üçün  görmədiklərinə, eşidmədiklərinə   şahidlik edənlər də bu yalançı ittihamı təsdiq etmək üçün sıraya düzülürlər. Təki kimlərnsə maraqlarına xidmət etməyən o təmiz adamı seçkilərə  və yuxarı  vəzifəyə buraxmasınlar.  Əgər böhtana düşən adam, başını bu bəladan qurtarmaq üçün özündən yuxarıdakılarla  anlaşa bilməsə, onu ən yaxşı halda günahkar və məhkum kimi heç bir vəzifəyə irəli çəkməyəcəklər, ya da katorqaya göndərəcəklər. Ədalətsiz yerə məhkuum olunan həmin adam da bu gördüklərindən, başına gələnlərdən sonra  həyatda layiqli yerini tapa bilməyəcək. Hiyləgərliklə, mərdimazarlıqla , sadə adamların haqqını yeməklə  hakimiyyəti ələ keçirən adamlar elə bilirlər ki, ətrafda hamı onların özü kimidir. Belə fikirləşirlər ki, öz ətraflarında  özlərinə oxşayan adamların sayını artırsalar, cəmiyyətə xeyir verərlər. Daha fikirləşmirlər ki, bunlar ancaq ziyan verməyi bacarırlar.

 

İndi qazaxların içərisində yeni söz çıxıb: “İşi bilməz, kişi bilər”. Mənası budur ki, əgər işini düzəltmək üçün gedibsənsə, kişinin nə fikirləşdiyini öyrən, dilini tap, yolunu tap, işini gör”.


Bilirik ki, qaziləri üç illiyə seçirlər. Onu seçənlər “Məgər səni biz seçmədikmi?”,- deyərək  bir ilini ötürürlər.  İkinci  ili isə gələcək namizdələrlə mübarizəyə həsr olunur.  Üçüncü ildə seçkiqabağı həyəcanlar və mübarizələr başlayır ki, yenidən rəqiblərini arxada qoyub özü seçilə bilsin. Bəs yerdə nə qalır?  Öz məqsədlərinə çatmaq üçün qazax xalqını çirkli oyunlara çəkənləri  görəndə bu nəticəyə  gəldim ki: xalq üçün seçilən qazi hər şeydən əvvəl rus dilində təhsil almalıdır. Əgər belə bir namizəd tapılmasa, onda qazini üyezdnoy rəisi və ya qubernatoru özü təyin etsin. Bunun xalqa faydası daha çox olar.  Əvvəla şöhrətpərəst  qazaxlar o dəqiqə öz uşaqlarını aparıb rus dilini öyrənməyə qoyacaqlar ki, gələcəkdə uşaqları da vəzifə mənsəb sahibi olsun; ikincisi isə qubernatorun  təyinati ilə vəzifəyə gələn qazi  çalışacaq ki, xalqın minnətini götürməsin. Ancaq onu təyin edənlərə baş əyəcək. Belə olarsa, o zaman yalandan yazılan ərizələrin, şikayətlərin, yoxlamaların da sayı azalar. Biz  bu günə qədər kəndxudaların  qazi-hakimlərinin seçilməsinin çox şahidi olmuşuq. Bizim qazaxların içərisində ala qarğa bala çıxarmır, hər adam  ədaləti bərqərar edə bilmir.  Bunun üçün gərək  əcdadımızdan bizə miras qalan “Qasım xanın kəsə  yolun, Esim xanın köhnə yolun, Təykə xanın Kültöpenin başındakı “Yeddi qanunu” bilmək gərəkdir. Doğrudur , o qədim qaydalar, sözlərin çoxu indi zamanla uyğun gəlmir, bu qədim hədislərin qabağına gərək  yeni zamanaya uyğun qanunlar çıxara bilən  bir kişi olsun, heyif ki, aramızda beləsi də yoxdur.

 


Qazaxı yaxşı tanıyan köhnə kişilər belə deyirdi:

 

“İki qazi  bir yerdə olsa,  dörd dava olacaq”.  Nə qədər ki, iki qazi  bir-biri ilə dalaşacaqsa, hakimiyyət olmayacaq, qanun işləməyəcək.  Çünki dava yeni davalar gətirir. Qazilərin savaşını, mübahisə və davasını azaltmaq üçün,  qəzalardan, xalqın arasından üç nəfər hörmətli, sözükeçən adamı seçib , bir il müddətində mübahisələri həll etməyə, qəzanın, kəndin işlərin yönəltməyə təyin edirsən.   Və bundan sinra onların gördükləri işin nəticəsi və mahiyyəti elliklə müzakirə edilir və son sözü  qəzanın və kəndin ağsaqqalı deyir.  Və bu üç adamın içərisindən ikisini seçir, və sonra da bir nəfər vəkil seçilir. Bütün məsələləri iki qazi və bir vəkillə həll etmək lazımdır. Belə olanda heç kimin  haqqı tapdanmaz, mübahisəsi uzanmaz.

 

Tərcümə etdi: Aida Eyvazlı

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Türkiyədə yaşayan azərbaycanlı alim vəfat etdi 7 Aprel 2020, 00:52 İsraildə bayram müddətində karantin elan edildi 7 Aprel 2020, 00:46 Daha bir ölkədə koronavirus aşkarlandı - 4 nəfər yoluxdu 7 Aprel 2020, 00:34 Ağdaban faciəsindən 28 il ötür 7 Aprel 2020, 00:16 Komitə sədri əhaliyə müraciət etdi: Hər şeydən vacib ailədaxili mühiti sahmana salmaqdır 7 Aprel 2020, 00:07 ARB-yə yeni direktor TƏYİN OLUNDU 6 Aprel 2020, 23:51 Koronavirusa yoluxan Baş nazir reanimasiyaya yerləşdirildi 6 Aprel 2020, 23:42 İstanbulda iki pandemiya xəstəxanası tikiləcək 6 Aprel 2020, 23:30 “Barselona”nın sabıq məşqçisi öldü 6 Aprel 2020, 23:16 Fransada koronavirusdan bir gündə 800 nəfər öldü 6 Aprel 2020, 22:58 Bakıda yolu keçən qadını avtomobil vurdu 6 Aprel 2020, 22:43 Konstitusiya Məhkəməsi Ali Məhkəmənin qərarını ləğv etdi 6 Aprel 2020, 22:30 Koronavirus: mif və reallıqlar 6 Aprel 2020, 22:19 Aprelin 8-dən 7 bank faisziz krediti verəcək 6 Aprel 2020, 22:06 ABŞ-da  COVID-19-dan 10 335 nəfər öldü 6 Aprel 2020, 21:43 Neftçalada ata və oğlunun suda batma səbəbi bilindi - YENİLƏNİB 6 Aprel 2020, 21:27 Türkiyədə koronavirus qurbanlarının sayı 649-a çatdı 6 Aprel 2020, 21:15 Rusiya Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına 1 milyon dollar ayırdı 6 Aprel 2020, 20:57 “Prezidentimizin siyasətində millətimizin sağlamlığı, təhlükəsizliyi, rahatlığı və rifahı hər şeydən üstündür” - Musa Qasımlı 6 Aprel 2020, 20:44 Deputat Kamal Cəfərov CANLI YAYIMda sualları cavablandırır 6 Aprel 2020, 20:28 Nazirlik pandemiyadan zərər çəkən sahibkarlarla bağlı atılacaq addımları AÇIQLADI 6 Aprel 2020, 20:22 “Bu humanist addımdan əfv olunanlar nəticə çıxaracaqlar” - Deputat 6 Aprel 2020, 20:21 Dövlət Komitəsi əhaliyə pulsuz tibbi maskalar payladı - FOTO   6 Aprel 2020, 20:14 “Azərbaycanda un təchizatı ilə bağlı heç bir problem yoxdur!” - RƏSMİ 6 Aprel 2020, 19:57 Adil Əliyev: “Prezidentin göstərişi ilə çox vacib bir məsələ qısa zamanda həllini tapdı”  6 Aprel 2020, 19:50 Ailələrə verilmiş uşaqların internat müəssisələrinə geri qayıdışı dayandırılıb - Ombudsman 6 Aprel 2020, 19:40 İnanaq ki, onlar bir daha həbsxanaya geri qayıtmayacaq - ÜÇ DEPUTAT 6 Aprel 2020, 19:31 Baş həkim: “Lerikdə koronavirusa yoluxan yoxdur” 6 Aprel 2020, 19:10 Ermənistanda 6 polis koronavirusa yoluxdu 6 Aprel 2020, 19:02 Müavinət və pensiyaları bütün bankomatlardan komissiyasız nağdlaşdırmaq mümkün oldu 6 Aprel 2020, 18:57 “Bəzi işbazların bu hərəkətlərə yol verməməsinə çalışmalıyıq” - Sabir Hacıyev 6 Aprel 2020, 18:48 Operativ Qərargahdan xəbərdarlıq - Bəzi baş redaktorlar saxta vəsiqələr verir 6 Aprel 2020, 18:43 “Ölkəmizdə yaranmış tibbi maska qıtlığı aradan qaldırılacaq” - Millət vəkili 6 Aprel 2020, 18:38 "Nar" abunəçilərə səyyar xidmət göstərməyə başladı 6 Aprel 2020, 18:32 Neftçalada 2 nəfər su kanalına düşüb 6 Aprel 2020, 18:28