Թուրքիայում աղանդների պատերազմը, նոր վտանգի ազդանշան FETÖ-ից հետո

Թուրքիայում կրոնական համայնքների շուրջ տեղի ունեցող վերջին գործընթացները կրկին օրակարգ են բերում մի հարց. Ե՞րբ են կրոնի անվան տակ ձևավորված փակ ցանցերը դադարում լինել կրոնական միություն և վերածվում քաղաքական, տնտեսական և կազմակերպչական ուժի:

Հարցն այնքան է սրվել, որ այն չի կարող դիտարկվել միայն Թուրքիայի ներքին քաղաքական օրակարգի մաս: Քանի որ Ադրբեջան-Թուրքիա եղբայրության, հասարակությունների միջև կապերի լայնության և մարդկանց փոխադարձ տեղաշարժի ֆոնին Թուրքիայում ձևավորվող որոշակի կրոնա-սոցիալական ցանցերի ազդեցության հնարավորությունները Ադրբեջանական միջավայրի վրա նույնպես առանձին ուշադրություն են պահանջում:

Այս առումով, FETÖ-ի փորձը Ադրբեջանի համար այլևս պատմության գրքի թեմա չէ: Այս փորձը ցույց տվեց, որ արտերկրից եկող կրոնա-սոցիալական ցանցը սկզբում կարող է ընդունվել կրթության, մշակույթի և սոցիալական գործունեության քողի տակ, իսկ տարիներ անց վերածվել պետության համար անվտանգության խնդրի:

Այժմ Թուրքիայում «Սուլեյմանչիլար» անունով հայտնի կրոնական համայնքի հետ կապված լայնածավալ հետաքննությունը նույնպես օրակարգ է բերում այն հարցը, թե արդյոք այդ փորձը կկրկնվի այլ ձևով:

2026 թվականի օգոստոսից Թուրքիայում լայնածավալ գործողություններ են իրականացվել «Սուլեյմանչիլար» անունով հայտնի կրոնական համայնքի հետ կապված: Տեղեկություններ են տարածվել, որ Անկարայի դատախազության հետաքննության շրջանակներում գործողություններ են իրականացվել 17 նահանգներում, ձերբակալվել են տասնյակ մարդիկ, խուզարկություններ են կատարվել բազմաթիվ հասցեներում:

Հետաքննության կենտրոնում կանգնած է Ալիհան Կուրիշը, ով ներկայացվում է որպես համայնքի ղեկավար, և նրա հետ կապված ֆինանսա-տնտեսական կառույցը: MASAK-ի հետաքննությունները նույնպես նշում են ընկերությունների միջև մեծ ծավալի ֆինանսական շրջանառության առկայությունը: Միաժամանակ, Թուրքիայի պաշտոնյաները հայտարարել են, որ հարցը վերաբերում է ֆինանսական և կազմակերպչական գործունեությանը, այլ ոչ թե կրոնական համոզմունքներին: Այս մանրամասնությունը հատկապես կարևոր է: Քանի որ այստեղ խոսքը կրոնական հավատալիքների մասին չէ: Հարցը կապված է նրա հետ, թե արդյոք կրոնական ինքնության հետևում ձևավորվում է առանձին ֆինանսական, կրթական, հանրակացարանային, բիզնես և քաղաքական կապերի ցանց: Հենց այս կետում է հիշվում Թուրքիայի FETÖ-ի փորձը:

FETÖ-ի խնդիրը մեկ օրում չէր առաջացել: Ընդհակառակը, խոսքը գնում էր մի ցանցի մասին, որը երկար տարիների ընթացքում ընդլայնվել էր կրթական հաստատությունների, ուսանողական հանրակացարանների, տարբեր հասարակական կառույցների և սոցիալական կապերի միջոցով: Մամուլում տարիներ առաջ տարածված նյութերում լայն տեղեկություններ էին հրապարակվել Ադրբեջանում «Գյուլենի համայնքի» հետ կապված լիցեյների և Կովկասի համալսարանի գործունեության մասին: Հետագա փուլում Թուրքիայում մոտեցումը փոխվեց: FETÖ-ն Անկարայի համար գնահատվեց ոչ թե որպես պարզապես կրոնա-սոցիալական հոսանք, այլ որպես պետական անվտանգության հարց: Ադրբեջանում նույնպես դադարեցվեց այս ցանցի հետ կապված կառույցների գործունեությունը:

Ադրբեջանի կրոնական կառույցների կողմից այդ ժամանակ FETÖ-ի հետ կապված գործունեության և Կովկասի համալսարանի հարցի վերաբերյալ դիրքորոշում էր հայտարարվել: Այդ հայտարարության մեջ FETÖ-ն բնութագրվել էր ոչ թե որպես կրոնական, այլ քաղաքական նպատակներ հետապնդող կազմակերպություն: Հետևաբար, Ադրբեջանի համար հիմնական դասն այն է, որ եթե ցանցը կրում է կրոնական անուն, դա ավտոմատ կերպով չի նշանակում, որ այն անվտանգ է: Հիմնական վտանգն այն է, որ կրոնական կամ սոցիալական միությունը սկսում է պետության ներսում ստեղծել պետությանը նման առանձին կառույց: Այն ունենում է իր սեփական ֆինանսները, կադրերը, կրթական համակարգը, տեղեկատվական ուղիները, արտաքին կապերը:

Հասարակության ներսում ունենում է իրեն կապված մարդկային ռեսուրս: Այս մոդելը որոշ ժամանակ անց կրոնական համայնքից ավելի շատ վերածվում է կազմակերպչական ցանցի: Հենց դրա համար էլ Թուրքիայում «Սուլեյմանչիլարի» հետ կապված վերջին գործողությունները միայն «մի կրոնական խմբավորման դեմ պայքար» ներկայացնելը կարող է ամբողջությամբ չբացատրել հարցի էությունը: Ընդգծվում է, որ Թուրքիայի իրավապահ մարմինների հետաքննությունը ուղղված է ֆինանսա-տնտեսական կառույցին, այլ ոչ թե կրոնական գործունեությանը:

Թուրքիայի քաղաքական փորձում կա ևս մեկ կարևոր կետ: Կրոնական համայնքների և քաղաքական իշխանությունների միջև հարաբերությունները միշտ չէ, որ կայուն են մնում: Մի ժամանակաշրջանում պետության համար սոցիալական հենարան դարձած կառույցը մեկ այլ ժամանակաշրջանում կարող է վերածվել քաղաքական մրցակցի: Մի ժամանակ պետության հետ համագործակցող ցանցը հետագայում կարող է վերածվել պետության վերահսկողությունից դուրս մնացող ուժի: FETÖ-ի փորձի ամենամեծ դասերից մեկը սա է: Հենց դրա համար էլ պետության համար հիմնական հարցը այն չէ, թե որ համայնքն է հավատարիմ իշխանությանը: Հիմնական հարցն այն է, որ ոչ մի ոչ պետական ցանց չունենա պետության ռազմավարական ինստիտուտների վրա զուգահեռ ազդեցության հնարավորություն: Քանի որ պետական քաղաքականությունը պետք է կառուցվի օրենքի և ինստիտուտների վրա, այլ ոչ թե անձանց և խմբերի հավատարմության վրա:

Այս ամենից հետո մի հարց է առաջանում. Ադրբեջանի համար վտանգը որտեղի՞ց է սկսվում: Քանի որ Ադրբեջան-Թուրքիա հարաբերությունները հատուկ հարաբերություններ են: Երկու երկրների միջև կան լեզվական, պատմական, մշակութային, ընտանեկան և սոցիալական կապեր: Թուրքիայում տեղի ունեցող գործընթացները ուշադիր հետևվում են նաև Ադրբեջանական հասարակությունում: Հենց դրա համար էլ Թուրքիայում գործող ցանկացած փակ կրոնա-սոցիալական ցանցի՝ Ադրբեջանի հետ կապեր ունենալու հարցը չի կարող անուշադրության մատնվել անվտանգության տեսանկյունից: Սա, ըստ էության, հետևություններ անելն է Թուրքիայի պետական անվտանգության հետ կապված խնդիրներից: Ադրբեջանի անցած ճանապարհը FETÖ-ի հարցում արդեն ցույց է տվել դա:
Հարցի մեկ այլ կողմ էլ կա: 2026 թվականի սեպտեմբերին տեղեկություն տարածվեց Ադրբեջանում «Սուլեյմանի համայնքի Բաքվի կետի ղեկավար» ներկայացվող անձի և մի շարք այլ անձանց պատասխանատվության ենթարկելու մասին՝ հատուկ ծառայությունների կողմից իրականացված միջոցառումների արդյունքում: Այս փաստը հարցը դուրս է բերում միայն Թուրքիայի ներքին խնդիր լինելու շրջանակից: Եթե տեղեկություն կա Ադրբեջանի տարածքում որևէ կրոնա-սոցիալական ցանցի անօրինական գործունեության մասին, ապա բնական է, որ պետությունը դրան իրավական արձագանք տա:

2010 թվականին տեղեկություններ էին տարածվել Ադրբեջանում անօրինական կրոնական քարոզչությամբ զբաղվելու կասկածանքով Թուրքիայի քաղաքացիների ձերբակալման մասին: Նշվում էր, որ Գյանջայում հետաքննություն է իրականացվում «Սուլեյմանչիլար» կրոնական աղանդի քարոզչության հետ կապված: Այս փաստը ցույց է տալիս, որ հարցը Ադրբեջանի համար ամբողջովին նոր չէ: Բայց այսօր պայմանները տարբեր են: Կան սոցիալական ցանցեր, անդրազգային ֆինանսական հնարավորություններ: Մի երկրում ստեղծված կրոնա-սոցիալական ցանցի համար ավելի հեշտ է գործել մեկ այլ երկրում՝ նախորդ ժամանակաշրջանների համեմատ:

Հարցն այն է, որ կրոնական ազատության և անվտանգության միջև պետք է անպայման սահման լինի: Այստեղ պետք է պահպանել շատ զգայուն սահման: Կրոնական համոզմունքի ազատությունը և փակ կազմակերպչական ցանցը նույն բանը չեն: Մարդկանց կրոնին հավատալը մեկ այլ հարց է: Իսկ կրոնի անվան տակ քաղաքական և տնտեսական ցանցի ստեղծումը բոլորովին այլ հարց է: Հետևաբար, պայքարի թիրախը պետք է լինի ոչ թե կրոնը, այլ անօրինական կազմակերպումը: Հակառակ դեպքում պետությունը կարող է անվտանգության հարցը շփոթել կրոնական ազատությունների հետ: Սա էլ հասարակության համար այլ խնդիրներ կստեղծի: Ամենաառողջ մոտեցումը օրենքի հավասար կիրառումն է բոլորի նկատմամբ:

Թուրքիայի FETÖ-ի փորձը ցույց տվեց, որ վտանգը միայն զենքի մեջ չի կարելի փնտրել: Այս վտանգը ծագում է դպրոցում, երբեմն բիզնես կառույցում, բարեգործական կազմակերպությունում, սոցիալական հարաբերությունների ցանցում, որոնք մարդկանց համար շատ պարզ և անվնաս են թվում: Հենց դրա համար էլ պետության անվտանգության համակարգը պետք է աշխատի ոչ միայն դեպքի տեղի ունենալուց հետո, այլև ցանցի ձևավորման ժամանակ:

Այն, ինչ տեղի է ունենում Թուրքիայում այսօր, Ադրբեջանի համար հետևություն չէ Թուրքիայից հեռանալու մասին: Ընդհակառակը, դա եղբայրական մոտեցում է, եղբորը պաշտպանելու բնազդ: Ադրբեջանի համար ամենավտանգավոր սցենարը որևէ կրոնական համայնքի առկայությունը չէ: Վտանգավոր սցենարն այն է, որ այդ համայնքը ստեղծում է զուգահեռ ֆինանսական, կադրային, կրթական, տեղեկատվական և քաղաքական կապերի համակարգ՝ պետական վերահսկողությունից դուրս: FETÖ-ի դեպքը ցույց տվեց, որ դա հնարավոր է:

«Սուլեյմանչիլարի» շուրջ Թուրքիայում իրականացվող ներկայիս հետաքննությունները հարց են բարձրացնում, թե արդյոք պետությունը կկարողանա երկրորդ անգամ ճանաչել այն վտանգը, որը մեկ անգամ արդեն ապրել է այլ անվան տակ: Ադրբեջանում մոտեցումն այն է, որ կրոնական հավատալիքը մարդու իրավունքն է, բայց ոչ մի փակ ցանց իրավունք չունի պետության ներսում վերածվել առանձին պետության: Քանի որ պետության անվտանգության համար ամենամեծ խնդիրը ամեն ինչ իր անունով ճանաչելն է: Պետություններն ավելի քիչ են սխալվում, երբ պայքարում են մոդելների, այլ ոչ թե անունների դեմ:

Եթե ցանկանում եք, հաջորդ փուլում կարող եմ տեքստը դնել վերջնական խմբագրական ձևի, որը կտեղադրվի թերթի էջում, միայն շտկելով ուղղագրական և տեխնիկական սխալները:

Էլնուր ԱՄԻՐՈՎ