«Երևանում գտնվող, ադրբեջանական ժողովրդի հնագույն պատմամշակութային ժառանգության նմուշներից մեկը հանդիսացող Կապույտ մզկիթի արարողությունների սրահին հայ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի անունը տալը պատմամշակութային ինքնության աղավաղմանն ուղղված հերթական փորձ է, որը անհարգալից վերաբերմունք է համամարդկային արժեքների նկատմամբ, որոնք կիսում է ողջ աշխարհը և ամրագրված են միջազգային կոնվենցիաներում, ինչպես նաև սադրանք է խաղաղության և փոխադարձ վստահության մթնոլորտի ձևավորմանն ուղղված ջանքերի դեմ»։
Modern.az-ը հայտնում է, որ այս մասին ասված է Ադրբեջանի Հանրապետության Կրոնական կազմակերպությունների հետ աշխատանքի պետական կոմիտեի հայտարարության մեջ։
Նշվել է, որ Կապույտ մզկիթի արարողությունների սրահում կիսանդրի տեղադրելու նախաձեռնությունը լուրջ հարցեր է առաջացնում հայկական կողմի, հատկապես այդ երկրի քաղաքական ղեկավարության օբյեկտիվ, անկողմնակալ վերաբերմունքի վերաբերյալ պատմական հուշարձանի սկզբնական նշանակության և պատկանելության նկատմամբ։
«Այս փորձերը ծառայում են Կապույտ մզկիթի պատմամշակութային ինքնությունը հետին պլան մղելուն և այն որպես այլ մշակույթի հուշարձան ներկայացնելուն։ Պատմական հուշարձանների պահպանումը պահանջում է ոչ միայն դրանց ֆիզիկական գոյության ապահովումը, այլև դրանց պատկանելության, սկզբնական նշանակության և մշակութային ինքնության նկատմամբ հարգալից վերաբերմունք։
Կապույտ մզկիթը ադրբեջանական ճարտարապետական և կրոնական ժառանգության կարևոր նմուշ է, որը կառուցվել է XVIII դարում Երևանի խանության ժամանակաշրջանում՝ Հուսեյնալի խանի կառավարման տարիներին։ Պատմության մեջ Կապույտ մզկիթ, Կապույտ ջամի և Հուսեյնալի խանի մզկիթ անուններով հայտնի այս հուշարձանը կարևոր տեղ է զբաղեցրել Երևանի մուսուլման բնակչության կրոնական և հասարակական կյանքում, էական դեր է խաղացել քաղաքի մշակութային կերպարի ձևավորման գործում։ Դրա պատմական պատկանելությունն անմիջականորեն կապված է մզկիթի ճարտարապետական առանձնահատկությունների, կառուցման ժամանակաշրջանի և Երևանի խանության պետականության պատմության մեջ զբաղեցրած տեղի հետ։
Խորհրդային իշխանության տարիներին այստեղ կրոնական գործունեությունը դադարեցվել է, շենքն օգտագործվել է տարբեր աշխարհիկ նպատակներով, այդ թվում՝ որպես թանգարան։ 1995 թվականին Իրանի և Հայաստանի միջև ձեռք բերված համաձայնության հիման վրա «վերակառուցման» աշխատանքների ֆինանսավորումը հանձնվել է իրանական կողմին։ Սակայն այս գործընթացը չի կարող հիմք հանդիսանալ մզկիթի պատմական պատկանելությունը փոխելու կամ դրա սկզբնական ճարտարապետական առանձնահատկությունները այլ մշակույթի անունով ներկայացնելու համար։ Քանի որ ցանկացած մշակութային ժառանգության նմուշի վերականգնումը որևէ երկրի միջոցների հաշվին չի համարվում հիմք պնդելու, որ այն պատկանում է այդ երկրին։ Կապույտ մզկիթի պատմական ինքնությունը պետք է գնահատվի դրա կառուցման ժամանակաշրջանի, Երևանի խանության և քաղաքի ադրբեջանական մշակութային ժառանգության հետ կապի հիման վրա։ Հուշարձանը որպես «պարսկական մզկիթ» ներկայացնելու, դրա անունը և պատմական համատեքստը փոխելու փորձերը ծառայում են ոչ թե գիտական-պատմական մոտեցմանը, այլ քաղաքական նպատակներին»։
Նաև ընդգծվել է, որ մշակութային ժառանգության պահպանումը միջազգային իրավունքի կարևորագույն սկզբունքներից մեկն է։
«ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Զինված հակամարտության ժամանակ մշակութային արժեքների պահպանության մասին» 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիան նախատեսում է մշակութային արժեքների պահպանումը զինված հակամարտության ժամանակ, դրանց դեմ թշնամական գործողությունների, թալանի և յուրացման դեպքերի կանխարգելումը։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Համաշխարհային մշակութային և բնական ժառանգության պահպանության մասին» 1972 թվականի կոնվենցիան ամրագրում է պետությունների պատասխանատվությունը իրենց տարածքներում գտնվող մշակութային ժառանգության բացահայտման, պահպանության, պաշտպանության և ապագա սերունդներին փոխանցման համար։
Ցավով ընդգծում ենք, որ Հայաստանն այսօր կրկին օգտագործում է այն բացասական փորձը, որը կիրառել է օկուպացիայի ժամանակ Ղարաբաղի և Արևելյան Զանգեզուրի տարածքներում մզկիթների նկատմամբ։ Ադրբեջանական ժողովուրդը չի մոռացել 2019 թվականին Շուշիի Վերին Գովհար Աղա մզկիթում վերանորոգման անվան տակ իրականացված աշխատանքներին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում գործող ընկերության ներգրավումը, դրա և Աղդամի Ջումա մզկիթի որպես «պարսկական մզկիթներ» ներկայացումը։ Մենք նաև խորը հիասթափությամբ և դառը ցավով ենք հիշում օկուպացված մյուս տարածքներում հնագույն մզկիթների և պաշտամունքի վայրերի ավերումը, պղծումը, մեր ժողովրդի կրոնական զգացմունքները թիրախավորող վանդալիզմի արարքները։ Ներկայումս Ադրբեջանի պետությունը իրականացնում է օկուպացիայից ազատագրված տարածքներում բոլոր կրոնամշակութային հուշարձանների վերականգնումը, հետևողական միջոցառումներ է ձեռնարկում դրանց պատմական վերականգնման ուղղությամբ։ Սակայն ֆիզիկական ավերածությունների վերացումը չի ջնջում օկուպացիայի ժամանակ կատարված վանդալիզմի ակտերի՝ մեր ժողովրդի պատմական հիշողության մեջ թողած բարոյական հետքերը։
Կարծում ենք, որ մշակութային ժառանգության նմուշների պահպանության հարցում պետք է հիմք ընդունվեն միասնական և օբյեկտիվ չափանիշներ, դրանց վերականգնման և օգտագործման ժամանակ պետք է հարգալից վերաբերմունք ցուցաբերվի դրանց պատմական պատկանելության, սկզբնական ճարտարապետական առանձնահատկությունների և կրոնական նշանակության նկատմամբ։ Այս տեսանկյունից, Երևանի Կապույտ մզկիթի պատմական ինքնության աղավաղմանն ուղղված փորձերը ևս մեկ անգամ օրակարգ են բերում մշակութային ժառանգության նկատմամբ նույն սկզբունքների պահպանման կարևորությունը ամենուր։
Մենք բողոքում ենք Կապույտ մզկիթի պատմական պատկանելության աղավաղմանը և ադրբեջանական ժողովրդի մշակութակրոնական ժառանգության յուրացմանն ուղղված փորձերի դեմ, կոչ ենք անում Իրանի և Հայաստանի կողմերին հարգալից վերաբերվել պատմական փաստերին, ձեռնպահ մնալ կրոնական և մշակութային հուշարձանները քաղաքական-գաղափարական նպատակներով օգտագործելուց»։
