1990-cu illərin ortaları idi. Respublika sarayında Rövşən Cavadovun dövlət çevrilişinə cəhdinin ildönümünə həsr olunmuş geniş müşavirə keçirilirdi və mən də həmin tədbirdə iştirak edirdim. Müşavirəni ümümimilli liderimiz, Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyev aparırdı. Çıxışçılara diqqətlə qulaq asırdım.
Məlum oldu ki, “omon”çuların anaları Heydər Əliyevdən xahiş ediblər ki, onların həbs olunan oğlanları azad edilsin. Bu qarşıdurmada oğlu həlak olan lerikli bir kişinin çıxışı hələ də qulaqlarımda səslənir. O əvvəlcə mikrofonda düz dayanaraq vərəqdən çox rəsmi uzun və ənənəvi bir çıxış oxudu. Vərəqdəki yazılanı oxuyub qurtardıqdan sonra üzünü Heydər Əliyevə tutdu. Hətta mikrofondan aralanıb, Heydər Əliyev sarı gəldi. Kağız da, mikrofon da unuduldu, necə vardısa elə, xırıltılı, ağrılı bir səslə danışmağa başladı:
- Yoldaş Heydər Əliyev, eşitdim ki, “omon”çuların anaları oğlanlarının azad olunmağını sizdən xahiş ediblər. Bəs mənim oğlumun anası, ana döyül?
Birdən-birə saray içini çəkdi. Adamlar koks ötürdü. Kişi özünü indi ifadə edirdi. Bayaq trubinada oxuduğu başqa birisinin yazdığı mətn idi. İndi o, öz daxili həyacanını istədiyi kimi dilə gətirirdi. Onun üçün artıq zalda heç kəs yox idi. Bir Heydər Əliyev vardı, bir də özü.
Lerikli kişi davam edirdi.
- Yoldaş Heydər Əliyev, mənim oğlum Novruz bayramında həlak oldu. Bu bayramda cücülər, qarışqalar, ilanlar torpağın üzünə çixır, amma mən oğlumu öz əlimlə torpağın altına verdim. Bəs mənim oğlumun anası, ana döyül?
Hamı kövrəlmişdi. Salonda ağlayanlar vardı. Heydər Əliyevin baxışları onun üzünə zillənmişdi. Nəhayətsiz bir kədər, sukut hökm sürürdü.
Kişi sözünə davam edirdi:
- Yoldaş Heydər Əliyev, mən ölən oğlumun barmağından nişan üzüyünü çıxardıb kiçik oğlumun barmağına taxdım. Bəs mənim oğlumun anası, ana döyül?
Elə bu zaman Heydər Əliyev ayağa qalxdı. Kişiyə tərəf getdi. Kişi höngürtü ilə ağladı. Heydər Əliyev onu qucaqladı, başını sinəsinə sıxdı.
Salonda hamı ayağa qalxdı. Elə bil zalda ilk dəfə idi ki, hamı ağır müharibənin dəhşətlərini indi hiss edirdi. Adamlar facəiənin ilk zərbəsini indi duyurdular. Nəyə görə? Çünki həmin kişinin nitqi təsirli idi, orjinal idi, ürək ağrılarını dəqiq ifadə edirdi.
Bəzən nitqlə dili dəyişik salırlar. Dil ümumi bir anlayışdır. Nitq fərdidir və ayrı- ayrı insanlara məxsusdur. Kimin nitqi təsirlidirsə, o, ətrafdakılara fikrini çatdırmağı bacarır. Çünki o içini bütün cizgilərinə qədər ifadə edir. Bəzən bizim dilimizdə nitq çatışmazlığı olur. Lerikli kişi öz nitqi ilə müharibənin acı təfərruatlarını bir anlıq salondakılara yaşada bildi. Bu hədisəni nəyə görə misal çəkürəm?
Bu gün şeirimizdə, nəsrimizdə nitq kasadlığı var. Ona görə nəsr əsərləri zəif olur ki, yazışının nitqi yekdil deyil, obrazlarının nitqi orjinal deyil, sanki o, başqasına öz əlləri ilə deyil, dəmir maşa ilə toxunur. Burda hissiyyat yoxdur, təmas itir, nervi ölür, nəhayət insan quru ağaca çevrilir.
Lerikli kişi öz kədərini ifa edən zaman dünyanın ən böyük şairi idi. Yazıçılıq onun nitqindən başlayırdı. Bəzi yazıçılarımızda çatışmayan nitq mədəniyyəti lerikli kişidə bütöv idi, yeni idi. Artıq trubinada qoyub gəldiyi yazılı vərəq onun dili deyildi, başqasının idi, ağrı çəkənin deyildi, adı bir içlas üçün bütün parametrləri nəzərə alınmış içtimai-siyası bir tapşırıq idi. Ona görə də lerikli kişi onu trubinada qoyub gəldi, təzədən dil açdı.
Bəlkə lal bir adamin nitqi danışa bilən adamdan daha güclüdür. Şəklin süjeti, nitqi, adi bir mətndən orjinal səslənə bilər. Axı şəkil də oxunur, ifa olunur. Çiçəyin, çəmənin nitqi var, gərək oxuya biləsən.
İllər keçir, bəlkə də lerikli kişinin çıxışından 15 il ötür, ancaq müharibəni dəhşətini onun qədər dəqiq ifadə edən, nə əsər oxumuşam, nə insan görmüşəm.
