Bokuning ogohlantirishidan Anqaraning ochiq pozitsiyasigacha ijtimoiy tarmoqlardagi qora kampaniyaga berilgan javoblar birodarlikni himoya qilishda muhim bosqichdir. Ammo masala faqat bayonotlar bilan tugamasligi kerak. Ozarbayjon va Turkiya bu munosabatlarni nishonga olgan muvofiqlashtirilgan axborot hujumlariga qarshi umumiy, huquqiy va institutsional mexanizm yaratishi kerak.
Bayonotlardan oldin nima sodir bo'lgan edi?
Bir oydan beri Turkiyaning ijtimoiy media makonida Ozarbayjonga qarshi g'arazli postlar, asossiz da'volar va qora kampaniya urinishlari muhokama qilinmoqda. Ayrim akkauntlar tomonidan bildirilgan fikrlar vaqt o'tishi bilan kengroq auditoriyaga tarqaldi, ikki qardosh davlat o'rtasidagi munosabatlar haqidagi shubhalar jamoatchilik fikrini chalg'itishga qaratilgan bahslarga aylandi.
Ozarbayjon tomoni masalaga rasmiy norozilik bildirdi: Milliy Majlisning Tashqi aralashuvlar va gibrid tahdidlarga qarshi muvaqqat komissiyasi masalaga munosabat bildirdi.
Shundan so'ng Media va Yoyish Kengashi bayonot e'lon qildi. Turkiyada esa Prezident Administratsiyasining Jamoatchilik bilan aloqalar departamenti huzurida faoliyat yurituvchi Dezinformatsiyaga qarshi kurash markazi o'z pozitsiyasini e'lon qildi. Turkiyaning hukmron Adolat va Taraqqiyot Partiyasi (AK Parti) rais o'rinbosari, Turk Davlatlari bilan aloqalar bo'yicha rahbari Kurshad Zorlu ham bu masalaga munosabat bildirdi.
Barcha bayonotlarda bunday harakatlarning qabul qilinmasligi ta'kidlandi.
Shunday qilib, Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarini nishonga olgan kampaniyaga qarshi har ikki tomondan rasmiy darajada pozitsiya bildirildi. Albatta, bu muhim. Ammo masala shu bilan tugamaydi. Chunki bu yerda gap faqat ijtimoiy tarmoqlarda kimningdir kimga qarshi yozgan so'zlari haqida ketmayapti. Mavzu ikki davlatning strategik ittifoqchiligi, millionlab insonlarning ma'naviy bog'liqligi, Janubiy Kavkazdan Markaziy Osiyogacha cho'zilgan siyosiy kelajakdir. Ozarbayjon-Turkiya birodarligiga qarshi chiqqanlarga berilgan eng kuchli javob ikki xalqning bir-biriga ishonchini saqlash, bu ishonchni huquqiy va institutsional kafolatlar bilan mustahkamlashdir.
Axborot manipulyatsiyasi qanday ishlaydi?
Axborot urushining bir xususiyati bor: u har doim ochiq dushmanlik bilan boshlanmaydi. Ba'zan oddiy savol, kontekstdan chiqarilgan tasvir, emotsional sarlavha, o'zini betaraf ko'rsatgan akkaunt orqali jamiyatning ongiga kirib boradi.
Avval insonning diqqati jalb qilinadi. Keyin uning emotsiyasi harakatga keltiriladi. So'ngra o'sha emotsiyadan munosabatlar haqida xulosa chiqarish uchun foydalaniladi.
Bir muncha vaqt o'tgach, muhokamaning dastlabki sababi unutiladi, bahsning o'zi kun tartibiga aylanadi. Odamlar faktlarni unutib, bir-biriga qarshi his-tuyg'ularini muhokama qilishni boshlaydilar.
Ozarbayjon va Turkiya o'rtasida so'nggi haftalarda kuzatilgan ijtimoiy media keskinligining xavfli tomoni ham aynan shu edi.
Masala tanqid va norozilikni dushmanlik deb baholash emas edi. Ozarbayjon va Turkiya ikki suveren davlatdir. Ularning fuqarolari turli masalalarda farqli fikrlashi, hukumatlarning qarorlarini tanqid qilishi, jamoatchilik muhokamalarida bir-biriga e'tiroz bildirishi mumkin. Munosabatlarning sog'lomligi barcha fikrlarning bir xil bo'lishi bilan o'lchanmaydi.
Ammo faktlarning tekshirilmasdan tarqatilishi, soxta akkauntlarning jamoatchilik fikrini yo'naltirishi, milliy o'zlikning haqorat predmetiga aylanishi va ikki xalq o'rtasida qasddan dushmanlik yaratilishi butunlay boshqa masala.
Tanqid bilan qora kampaniya o'rtasida chegara bor. Tanqid faktlarga asoslanadi, qora kampaniya esa faktlar o'rniga shubhaga o'rin beradi.
Bir davlatning siyosatini muhokama qilish mumkin. Bir xalqni butunligicha nishonga olish esa muhokama madaniyatidan juda uzoqdir.
Milliy Majlis komissiyasi nimani e'lon qildi?
26-sentabr kuni Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining Tashqi aralashuvlar va gibrid tahdidlarga qarshi muvaqqat komissiyasi Turkiya hududidan ijtimoiy media platformalari orqali Ozarbayjonga qarshi olib borilgan axborot kampaniyasini o'z vakolatlari doirasida o'rganganini bildirdi.
Komissiyaning bayonotida kampaniyaning ma'lum markazlar tomonidan boshlangani, maqsadining Ozarbayjon-Turkiya do'stlik, birodarlik va ittifoqchilik munosabatlarini nishonga olish bilan birga, jamoatchilik fikrini chalg'itish, fuqarolarda davlatga va uning institutlariga ishonchsizlik yaratish, jamiyatda qutblanishni chuqurlashtirish ekanligi qayd etildi.
Yanada muhim jihatlardan biri kampaniyaning olib borilish usuli bilan bog'liq edi. Komissiya ma'lumotlariga ko'ra, postlar maqsadli reklamalar, real va soxta ijtimoiy media akkauntlari orqali muvofiqlashtirilgan shaklda tarqatilgan.
Komissiya kampaniya ishtirokchilari haqidagi ma'lumotlarning Ozarbayjonning tegishli davlat organlariga taqdim etilishini ham e'lon qildi. Shu bilan birga, Ozarbayjon va Turkiya jamiyatlarini soxta ma'lumotlarga ishonmaslikka chaqirdi.
Bu bayonotning siyosiy ma'nosi aniq. Ozarbayjon tomoni sodir bo'lgan voqealarni ayrim foydalanuvchilarning emotsional bahsi sifatida emas, balki o'rganilishi kerak bo'lgan muvofiqlashtirilgan axborot faoliyati sifatida baholadi.
Ammo bu yerda muhim bir prinsip ham saqlanishi kerak. Kampaniya tashkilotchilarining kimligi, aniq akkauntlarning qaysi markazlarga bog'liqligi va mumkin bo'lgan tashqi aloqalar dalillar asosida aniqlanishi kerak. Bu yondashuv Ozarbayjon davlatining pozitsiyasini zaiflashtirmaydi, aksincha, kuchaytiradi. Chunki haqiqatni himoya qiluvchi tomonning o'zi ham faktlarning aniqligiga sodiq qolishi kerak.
Media va Yoyish Kengashining ogohlantirishi
26-sentabr kuni Media va Yoyish Kengashi ham Turkiya media makonida, xususan ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan postlar bilan bog'liq bayonot e'lon qildi.
Kengash Ozarbayjon-Turkiya birodarlik munosabatlariga putur yetkazishga va jamoatchilik fikrida bu munosabatlar haqida salbiy tasavvur yaratishga qaratilgan asossiz da'volarning ommaviy tus olganidan xavotir bildirdi.
Bayonotda bunday postlarning ayrim shaxslarning tasodifiy tashabbuslari emasligi, ma'lum muvofiqlashtirish va yagona yondashuv asosida amalga oshirilgan maqsadli kampaniyaning tarkibiy qismi ekanligi bildirildi. Kengash bu faoliyatlarning Turkiya qonunchiligi talablariga zid bo'lishi mumkinligiga e'tibor qaratdi.
Yanada aniqroq jihat ham bor edi. Ozarbayjon tomoni kampaniya tashkilotchilari va ijrochilarining mamlakatga kirishini cheklash imkoniyatini ko'rib chiqishni istisno etmadi. Bu bayonotni norozilik ifodasi sifatida qabul qilish juda noto'g'ri bo'lar edi. Aslida bayonot ortida mumkin bo'lgan huquqiy va ma'muriy choralar muhokamaga qo'yilishi turardi. Axir davlatlarning ishi faqat noto'g'ri ma'lumotlarni rad etish bilan cheklanmaydi. Ishonchli axborot muhitini himoya qilish ham muhimdir.
Anqara nima dedi? Turkiyaning rasmiy pozitsiyasi nima uchun muhim?
9-oktabr kuni Turkiya Prezidenti Administratsiyasining Jamoatchilik bilan aloqalar departamenti huzurida faoliyat yurituvchi Dezinformatsiyaga qarshi kurash markazi (Dezenformasyonla Mücadele Merkezi — DMM) Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarini nishonga olgan postlar bilan bog'liq bayonot e'lon qildi.
Markaz ma'lumotida ba'zi xalqaro media organlarida va ijtimoiy tarmoqlarda ikki mamlakat o'rtasidagi mustahkam aloqalarni, strategik ittifoqchilikni va “Bir millat, ikki davlat” prinsipini nishonga olgan g'arazli va maqsadli materiallar aniqlangani bildirildi.
DMM bunday postlarni ikki do'st va qardosh mamlakat o'rtasidagi ildiz otgan munosabatlarga zarar yetkazishga, mintaqaviy tinchlik va barqarorlikni buzishga qaratilgan axborot manipulyatsiyasi sifatida baholadi.
Bayonotda Turkiya bilan Ozarbayjonning umumiy tarix, madaniyat va sarsilmas birodarlik asoslari ustida qurilgan munosabatlarini barcha sohalarda davom ettirayotgani ta'kidlandi. Shuningdek, jamoatchilik psixologik urush maqsadini ko'zlagan materiallarga ishonmaslikka va faqat rasmiy organlarning bayonotlarini inobatga olishga chaqirildi.
Bu pozitsiya muhimdir. Chunki Turkiya tomoni masalani faqat Ozarbayjonga qarshi qaratilgan norozilik sifatida taqdim etmadi. Dezinformatsiyaning maqsadlaridan birining ikki mamlakat o'rtasidagi strategik ittifoqchilik va mintaqaviy barqarorlik ekanligini ochiqchasiga ta'kidladi.
Boshqacha qilib aytganda, Anqara Ozarbayjon-Turkiya munosabatlari haqida jamoatchilik fikrini manipulyatsiya qilish urinishlari munosabatlarning mohiyatini o'zgartira olmasligi haqida xabar berdi.
Kurshad Zorlu: “Hech qanday provokatsiya o'z maqsadiga yetmaydi”
10-oktabr kuni Turkiyaning hukmron Adolat va Taraqqiyot Partiyasi rais o'rinbosari va Turk Davlatlari bilan aloqalar bo'yicha rahbari Kurshad Zorlu ham Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarini zaiflashtirishga qaratilgan postlardan xavotir bildirdi.
Zorlu turk dunyosining birligini ifodalovchi umumiy qadriyatlar va madaniy bog'lanishlar Ozarbayjon-Turkiya birodarligi va hamkorligining asosini tashkil etishini bildirdi.
U ikki mamlakat o'rtasidagi munosabatlarning bugungi darajaga osonlikcha yetmaganini, bu yo'lda jiddiy qiyinchiliklar yuz berganini va fidoyiliklar qilinganini ta'kidladi.
Zorluning pozitsiyasida diqqatga sazovor boshqa bir jihat ham bor edi. U o'zaro tanqidni inkor etmadi. Bildirdiki, tomonlar bir-birini tanqid qilishi, kamchiliklarni tilga olishi mumkin va davlat organlari ham buni eng yuqori darajada o'zaro amalga oshiradilar. Ammo ularni birlashtirgan buyuk ideal hamma narsadan ustun qo'yilishi kerak. Uning asosiy xabari shunday edi: bu ishonch va mas'uliyat bilan harakat qilinganda hech qanday provokatsiya o'z maqsadiga yetmaydi. Zorluning bayonoti aynan shu nuqtai nazardan muhimdir. Bu yondashuv turk dunyosining kelajagini o'ylagan har bir kishi uchun strategik prinsipdir.
Xo'sh, nima uchun bu javoblar tezroq berilmadi?
Bu savolga javob juda muhim. Axborot urushida vaqt ma'lumotning o'zidan ham muhimroq bo'lishini inobatga olish kerak. Soxta da'vo birinchi marta tarqalganda uni rad etish bir masala, minglab odamlar o'sha da'voni tarqatganidan keyin haqiqatni tushuntirish esa boshqa masala.
Dastlabki bosqichda noto'g'ri ma'lumotni manbada to'xtatish mumkin. Keyingi bosqichda esa uning yaratgan emotsiyani, shubhaga va o'zaro ishonchsizlikni bartaraf etish kerak bo'ladi, bu esa ko'pincha qiyin bo'ladi.
Ijtimoiy tarmoqlarda g'arazli postlar kunlab tarqalgandan so'ng rasmiy bayonotlarning kelishi, tabiiyki, bir savol tug'diradi: nima uchun bunday kampaniyalarga operativ reaksiya beruvchi umumiy mexanizm avvaldan mavjud emas?
To'g'ri, rasmiy bayonotlarning berilishi kechikkan bo'lsa ham, o'sha bayonotlarning o'zini ahamiyatsiz sanash mumkin emas. Har ikki tomonning pozitsiya bildirishlari axborot kampaniyasiga qarshi umumiy siyosiy va institutsional pozitsiyani namoyish etdi. Ammo bayonotlar soni bilan muammoning yechimini bir xil deb hisoblash mumkin emas. Agar bir kampaniya muvofiqlashtirilgan shaklda olib borilsa, unga qarshi javob ham muvofiqlashtirilgan bo'lishi kerak. Agar soxta akkauntlar, maqsadli reklamalar va manipulyativ materiallardan foydalanilsa, javob siyosiy bayonotlar bilan cheklanmasligi kerak.
Ozarbayjon va Turkiya o'rtasida axborot xavfsizligi bo'yicha hamkorlikning kundalik ishlaydigan, operativ va natijasi o'lchanadigan mexanizmga aylanishi zarur.
Birodarlikni nishonga olganlarning hisobi nima?
Bu masalaga oydinlik kiritishdan oldin avvalo bir jihatni qabul qilishimiz kerak. Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarining mintaqaviy va xalqaro og'irligini unutmasligimiz kerak.
Shusha Deklaratsiyasi bilan eng yuqori ittifoqchilik darajasiga ko'tarilgan aloqalar mudofaa, xavfsizlik, siyosiy muvofiqlashtirish va boshqa strategik sohalarda hamkorlik uchun muhim asos yaratdi. Ikki mamlakatning birgalikdagi pozitsiyasi Janubiy Kavkazda kuchlar nisbatiga, transport va energiya yo'nalishlariga, Turk Davlatlari Tashkilotining istiqboliga ta'sir ko'rsatadi.
Bunday munosabatning zaiflashishi oqibatlarini faqat Boku va Anqaraning mumkin bo'lgan yo'qotishlari bilan cheklash jiddiy xatodir. Bu munosabatlar mintaqada turli geosiyosiy manfaatlarga ega bo'lgan aktyorlarning ham diqqat markazidadir.
Ozarbayjon bilan Turkiyaning bir-biriga ishonchi kamaygan sari, ularning umumiy qaror qabul qilishi qiyinlashadi. Birgalikdagi loyihalarga jamoatchilik yordami zaiflashishi, mintaqaviy masalalarda muvofiqlashtirish imkoniyatlari cheklanishi mumkin. Eng asosiysi, ikki mamlakatning birligini o'z kelajagining kafolati deb bilgan odamlar o'rtasida shubha paydo bo'lishi mumkin.
Demak, birodarlikni nishonga olgan axborot hujumining oqibatlari ijtimoiy tarmoqlarda bahs yaratish bilan cheklanmasligi mumkin. Bunday hujumlar strategik ishonchni buzishi mumkin.
Ammo bu yerda tahlil talab qiladigan boshqa bir jihat ham bor. Aniq kampaniya ortida qaysi davlat, tashkilot yoki siyosiy markaz turganini dalilsiz e'lon qilish ishonchli ko'rinmaydi. Ozarbayjon va Turkiya rasmiylarining bayonotlari kampaniyaning muvofiqlashtirilgan xarakteriga e'tibor qaratadi, lekin bu avtomatik ravishda har qanday tashqi davlatning yoki kuchning o'sha kampaniyani boshqarayotganini isbotlamaydi. Buni ajratish muhimdir. Chunki biz axborot manipulyatsiyasiga qarshi kurashayotgan bo'lsak, o'zimiz ham dalil bilan ehtimol o'rtasidagi chegarani saqlashimiz kerak.
Fors shovinizmi, Rossiyaning geosiyosiy manfaatlari va arman revanshizmi: kim g'alaba qozonadi?
Janubiy Kavkazda Ozarbayjon-Turkiya birligining kuchayishini o'z manfaatlariga mos kelmaydigan siyosiy doiralar mavjudligi sir emas. Biroq bu doiralarning manfaatlarini tahlil qilish boshqa, aniq ijtimoiy media kampaniyasini ularning tashkil etganini da'vo qilish boshqadir.
Eron ichida fors shovinizmi ustida qurilgan, Ozarbayjon turklarining milliy o'zligiga va turk dunyosi bilan aloqalariga shubha bilan qaraydigan ideologik doiralar mavjud. Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarining kuchayishi bu doiralarning afzal ko'rgan siyosiy tasavvurlari bilan ziddiyat tashkil etadi.
Rossiyaning Janubiy Kavkaz siyosatiga kelsak, Moskvaning mintaqada ta'sirini saqlash manfaati bilan Ozarbayjon va Turkiyaning mustaqil strategik hamkorligining kengayishi o'rtasida vaqti-vaqti bilan ziddiyat yuzaga kelishi mumkin. Rossiya axborot makonida Ozarbayjon-Turkiya aloqalariga shubha tug'diradigan materiallarning mavjudligi ham bu kontekstda o'rganilishi kerak.
Armanistonda esa Ozarbayjon bilan tinchlik jarayoniga qarshi chiqqan, o'tmishdagi mojaro voqeliklarining o'zgarishini qabul qilishni istamaydigan revanshist siyosiy doiralar bor. Ozarbayjon-Turkiya ittifoqchiligining zaiflashishi bunday doiralarning manfaatlariga mos keladigan natijalar yaratishi mumkin.
Bu yerda asosiy fikr shuki, kim bo'lishidan qat'i nazar, Ozarbayjon bilan Turkiyaning munosabatlarining buzilishidan siyosiy va geosiyosiy foyda olishi mumkin deb o'ylagan har bir kuch bilishi kerakki, bu munosabatlarning taqdiri ijtimoiy tarmoqlardagi haqoratlar bilan hal bo'lmaydi.
Bu ideologik yondashuvlar va geosiyosiy manfaatlar tahlil qilinishi mumkin, lekin ularning mavjudligi aniq kampaniyaning tashkilotchilarini aniqlash uchun yetarli dalil emas.
Birodarlikni himoya qilayotganda emotsional dushman obrazi yaratish o'rniga, faktlarni oshkor qilish kerak.
Falastin masalasi: birodarlik turli pozitsiyalarga toqat qila olishi kerak
Ozarbayjon-Turkiya munosabatlariga oid muhokamalarda ba'zan Falastin va Isroil masalasi ham kun tartibiga keltiriladi. Bu mavzu ikki mamlakatning tashqi siyosatining turli sezgirliklarini tushunish nuqtai nazaridan muhimdir.
Ozarbayjon Falastin xalqining o'z taqdirini o'zi belgilash huquqini va Falastinning hududiy yaxlitligini qo'llab-quvvatlovchi pozitsiyani namoyish etadi. Shu bilan birga, Ozarbayjon Isroil bilan diplomatik munosabatlarni saqlaydi. Turkiyaning Isroil-Falastin mojarosiga yondashuvi esa o'z siyosiy ustuvorliklari, jamoatchilik sezgirliklari va mintaqaviy hisob-kitoblari bilan shakllanadi. Bu farqlarni birodarlik sinoviga aylantirish hech bir tomonga foyda keltirmaydi.
Ozarbayjonning Isroil bilan munosabatlarini Turkiyaga qarshi qadam sifatida taqdim etish qanchalik noto'g'ri bo'lsa, Turkiyaning Falastin masalasidagi pozitsiyasini Ozarbayjonga qarshi munosabat sifatida talqin qilish ham shunchalik noto'g'ri.
Davlatlar barcha xalqaro masalalarda bir xil pozitsiyada turishga majbur emaslar. Ittifoqchilik har bir xalqaro masalada bir xil fikrda bo'lish degani emas.
Birodarlik shunday ma'naviy yetuklikni talab qiladiki, tomonlar bir-birining barcha qarorlarini yoqtirmasalar ham, bir-birining davlatchilik manfaatlarini tushunishga harakat qilsinlar.
Ozarbayjon Turkiyaning har qanday mintaqaviy masalada turli pozitsiya tutishini avtomatik ravishda Ozarbayjonga qarshi qadam deb hisoblamaydi. Turkiya ham Ozarbayjonning turli davlatlar bilan munosabatlarini o'ziga qarshi siyosiy tanlov sifatida baholamasligi kerak. Bu yondashuv strategik fikrlashdir.
Shusha Deklaratsiyasi mas'uliyatdir
Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarining huquqiy va siyosiy asoslari haqida gapirganda Shusha Deklaratsiyasini eslamaslik mumkin emas. 2021-yil 15-iyunda imzolangan bu hujjat ikki mamlakatning ittifoqchilik munosabatlarini rasmiylashtirgan muhim tarixiy bosqichdir. Uning ma'nosi faqat mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorlikdan iborat emas. Deklaratsiya o'zaro qo'llab-quvvatlash, siyosiy muvofiqlashtirish va umumiy strategik qarashning ahamiyatini ham ifodalaydi.
Bu munosabatlarga qarshi bo'lganlar uchun eng xavotirli jihat ham aynan shu: Ozarbayjon va Turkiya faqat tarixiy yaqinligi bo'lgan mamlakatlar emas, umumiy manfaatlarini siyosiy va huquqiy doiraga solgan ittifoqchilardir.
Bu hujjatning siyosiy ruhi kundalik kommunikatsiya, axborot xavfsizligi va jamoatchilik diplomatiyasi sohalarida ham aniq hamkorlik bilan to'ldirilishi kerak.
Ikki mamlakatning ittifoqchiligi davlatlararo hujjatlarda yashasa, uning jamoatchilik tayanchlari ham himoya qilinishi kerak. Bu tayanchlarning nomi ishonch, o'zaro hurmat va mas'uliyatli axborot muhitidir.
Ozarbayjon va Turkiya birodarlikni himoya qilish uchun yagona hujjat imzolashi kerak
So'nggi voqealarning yaratgan muammosini yangi siyosiy bayonot bilan to'liq hal qilingan deb hisoblash mumkin emas. Umumiy faoliyat mexanizmini yaratish muhimdir.
Ozarbayjon va Turkiya o'rtasida axborot xavfsizligi va strategik kommunikatsiya bo'yicha alohida ikki tomonlama hujjat tayyorlash maqsadga muvofiqdir. Bu hujjat mavjud ittifoqchilik munosabatlarini to'ldirishi, dezinformatsiyaga qarshi kurashda vakolatlarni, protseduralarni va o'zaro majburiyatlarni aniqlashtirishi kerak.
Bunday hujjat kamida quyidagi yo'nalishlarni qamrab olishi mumkin.
Operativ ogohlantirish mexanizmi bo'lishi kerak. Ikki mamlakatning tegishli davlat organlari Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarini nishonga olgan muvofiqlashtirilgan soxta ma'lumotlar haqida bir-birini darhol xabardor qilishi kerak. Buning uchun doimiy muvofiqlashtiruvchi guruh va operativ kommunikatsiya kanali yaratilishi kerak.
Umumiy fakt tekshirish tizimi qurilishi kerak. Jamoatchilik fikrida tez tarqaladigan da'volar bo'yicha har ikki tomonning ma'lumotlarni tekshirishiga, dastlabki faktlarni solishtirishiga va zarurat tug'ilganda bir vaqtning o'zida bayonot berishiga imkon beradigan mexanizm qurilishi kerak.
Bu yerda huquqiy hamkorlik ham juda muhim elementlardan biridir. Soxta akkauntlar, muvofiqlashtirilgan haqorat kampaniyalari, maqsadli manipulyatsiya va qonun buzilishlari bilan bog'liq materiallar tegishli davlat organlariga taqdim etilishi kerak. Tadqiqotlar milliy qonunchilik va huquqiy yordam protseduralari doirasida olib borilishi kerak. Qonun buzilishi isbotlanganda qonunchilikda nazarda tutilgan mas'uliyat mexanizmi ishga tushishi kerak.
Media va raqamli platformalar bilan hamkorlik ham faqat qog'ozda qolmasligi kerak. Ozarbayjon va Turkiyaning tegishli organlarining media, fakt tekshirish tashkilotlari va raqamli platformalar bilan aloqalari kuchaytirilishi kerak. Soxta akkauntlar, muvofiqlashtirilgan reklamalar va manipulyativ mazmunlarni aniqlash uchun tajriba almashinuvi o'tkazilishi kerak.
Inqiroz paytida yagona kommunikatsiya tizimi ishga tushishi kerak. Ikki mamlakat o'rtasida sezgir mavzu kun tartibiga kelganda jamoatchilikning savollarini javoblaydigan, rasmiy ma'lumotlarni o'z vaqtida taqdim etadigan va noto'g'ri ma'lumotlarni rad etadigan umumiy kommunikatsiya protsedurasi bo'lishi kerak.
Eng muhim jihat esa fuqarolarni himoya qilishdir. Bu mexanizm hukumatlarni tanqid qilgan shaxslarni jim qilish uchun emas, balki muvofiqlashtirilgan dezinformatsiyaning va qonun buzilishlarining oldini olish uchun ishlashi kerak. Fikr erkinligi bilan qasddan tarqatilgan soxta ma'lumot o'rtasida huquqiy chegara aniq belgilanishi kerak.
Bunday hujjat ikki xalqning barcha masalalarda bir xil fikrda bo'lishini talab qilmasligi kerak. Maqsad fikr farqlaridan foydalanib birodarlikni buzishga urinayotgan kampaniyalar oldida barqaror mudofaa tizimini yaratishdir. Birodarlik emotsional jihatlarda his-tuyg'u bilan yashashi mumkin, ammo katta geosiyosiy bosimlar oldida his-tuyg'u bilan birga mexanizmga ham ehtiyoj bor.
Turk Davlatlari Tashkilotining kelajagi ham bu munosabatlardan o'tadi
Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarini ikki tomonlama aloqalar doirasida baholash to'g'ri bo'lmaydi. Bu munosabatlar turk davlatlari o'rtasidagi hamkorlikning asosiy ustunlaridan biridir.
Turk Davlatlari Tashkilotining istiqboli iqtisodiy integratsiyadan transport aloqalariga, energiya xavfsizligidan umumiy madaniy va axborot makoniga qadar keng sohalarni qamrab oladi.
Ozarbayjon va Turkiya munosabatlari haqida ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan asossiz da'volarning siyosiy inqirozga aylanish ehtimoli turk dunyosining axborot xavfsizligi uchun ham ogohlantirishdir.
Tasavvur qilaylik, ertaga xuddi shu usullar bilan Qozog'iston bilan O'zbekiston, Qirg'iziston bilan Ozarbayjon, Turkiya bilan boshqa bir turk davlati o'rtasida ishonch inqirozi yaratishga harakat qilishadi. Har safar tomonlar hodisa kattalashgandan keyin bayonot berishga majbur bo'ladilarmi? Yoki turk davlatlari umumiy axborot makonini himoya qilish uchun oldini oluvchi mexanizm quradilarmi? Bu masalaga bir martalik oydinlik kiritish tashkilotning kelajakdagi kuchini belgilashi mumkin.
Turk dunyosining birligi sammit uchrashuvlarida olingan fotosuratlardan, imzolangan hujjatlardan va aytilgan shiorlardan iborat bo'lmasligi kerak. Bu birlik kundalik hayotda, axborot muhitida, iqtisodiy hamkorlikda va o'zaro ishonchda his qilinishi kerak.
Eng muhim javobni kim berdi?
Bu voqealarda bir jihat ayniqsa diqqatni tortadi: ijtimoiy tarmoqlardagi bahslar barcha Ozarbayjon va Turkiya fuqarolarining bir-biriga munosabatini aks ettirmaydi. Turli fikrlar bildirildi, noroziliklar bo'ldi, ba'zan qattiq so'zlar yozildi. Ammo millionlab insonlarning bir-biriga munosabatini ayrim akkauntlarning tarqatgan da'volari bilan o'lchash mumkin emas. Chunki Ozarbayjon-Turkiya munosabatlari bir kunlik siyosiy hodisaning mahsuli emas.
Bu munosabatlar ortida tarixiy xotira, oilaviy bog'lanishlar, umumiy til, madaniyat, qiyin kunlarda ko'rsatilgan yordam va kelajakka oid umumiy umidlar turadi.
Tushunish kerakki, ozarbayjonlik uchun Turkiya hech qachon xaritadagi qo'shni davlat bo'lmagan. Turkiyali uchun Ozarbayjon oddiy do'st mamlakat bo'lmagan. Bu yaqinlikning siyosiy mazmuni bo'lgani kabi, insoniy mazmuni ham bor. Hatto insoniy mazmuni abadiydir.
Bu yaqinlik esa katta mas'uliyat yaratadi. Odamlar bir-birini qanchalik ko'p sevsalar, ularning orasiga shubha solishni istaganlarning ham foydalana oladigan emotsional zamin shunchalik sezgir bo'ladi.
Shuning uchun Ozarbayjon va Turkiya fuqarolari bir-biriga qarshi tarqalgan har bir da'voni tekshirishi, tasdiqlanmagan ma'lumotni haqiqat sifatida tarqatmasligi, davlatlarning manfaatlarini ayrim ijtimoiy media akkauntlarining emotsiyalaridan farqlay olishi kerak.
Har bir fuqaroning zimmasida mas'uliyat bor. Chunki ba'zan bir post ortida kim turganini bilmaymiz, ammo uning yaratgan natijasini o'z atrofimizda ko'ra olamiz. Bir jumla munosabatlarni yaxshilashi, bir yolg'on esa odamlarning yillar davomida qurgan ishonchini buzishi mumkin.
Birodarlikni faqat sevish emas, himoya qilish kerak
Ozarbayjon va Turkiya munosabatlarini nishonga olgan so'nggi axborot kampaniyasi bir haqiqatni yana ko'rsatdi: strategik ittifoqchilik qanchalik kuchli bo'lmasin, axborot makonida yuzaga keladigan bo'shliqlar e'tiborsiz qoldirilishi mumkin emas.
Milliy Majlisning Tashqi aralashuvlar va gibrid tahdidlarga qarshi muvaqqat komissiyasining bayonoti, Ozarbayjon Respublikasi Media va Yoyish Kengashining ogohlantirishi, Turkiya Prezidenti Administratsiyasining Jamoatchilik bilan aloqalar departamenti huzurida faoliyat yurituvchi Dezinformatsiyaga qarshi kurash markazining bayonoti va Kurshad Zorluning pozitsiyasi muhim siyosiy xabardir. Bu bayonotlarning xabari shuki, ikki mamlakatning munosabatlarini manipulyativ postlar bilan o'zgartirish mumkin emas. Ammo bu xabar amaliy qadamlar bilan to'ldirilishi kerak.
Ozarbayjon va Turkiya birodarlikni nishonga olgan muvofiqlashtirilgan axborot kampaniyalariga qarshi umumiy hujjat tayyorlashi, operativ ma'lumot almashinuvini yo'lga qo'yishi, qonuniy choralar ko'rilishini ta'minlashi va jamoatchilikni to'g'ri ma'lumotlantirish uchun doimiy mexanizm yaratishi kerak. Bunday hujjat ikki mamlakat fuqarolarining o'zaro ishonchini himoya qiluvchi huquqiy asos yaratishi kerak.
Birodarlikni buzishga urinayotganlar bir narsani tushunishlari kerak: Ozarbayjon bilan Turkiyaning munosabatlari ijtimoiy tarmoqlarda qurilmagan, shuning uchun bir nechta post orqali buzilmaydi. Bu munosabatlar tarixdagi sinovlardan o'tgan, odamlarning xotirasida ildiz otgan va davlatlarning strategik manfaatlari bilan mustahkamlangan.
Ozarbayjon bilan Turkiya orasiga shubha solishni istaganlarga eng katta javob ikki xalqning bir-biriga ko'proq ishonishi, ikki davlatning esa o'sha ishonchni himoya qilish uchun yanada yaqinroq hamkorlik qilishidir.
Ulug' yo'lboshchi Haydar Aliyevning “Bir millat, ikki davlat” iborasi o'tmishdan kelgan xotira, bugunning mas'uliyati va kelajakka yo'naltirilgan va'dadir. Endi asosiy masala o'sha va'dani himoya qilishdir.
Modern Tadqiqot va Tahlil Guruhi
