Turkiyada dini jamoalar atrofida sodir boʻlayotgan soʻnggi jarayonlar yana bir savolni kun tartibiga olib chiqadi. Din nomi ostida shakllangan yopiq tarmoqlar qachon diniy birlik boʻlishdan chiqib, siyosiy, iqtisodiy va tashkiliy kuchga aylanadi?
Masala shunday nuqtaga yetdiki, buni faqat Turkiyaning ichki siyosiy kun tartibi deb hisoblash mumkin emas. Chunki Ozarbayjon-Turkiya birodarligi, jamiyatlar oʻrtasidagi aloqalarning kengligi va odamlarning oʻzaro borib-kelishi fonida Turkiyada yuzaga kelgan muayyan diniy-ijtimoiy tarmoqlarning Ozarbayjon muhitiga taʼsir imkoniyatlari ham alohida eʼtiborni talab qiladi.
Bu nuqtai nazardan, FETÖ tajribasi Ozarbayjon uchun endi tarix kitobining mavzusi emas. Bu tajriba shuni koʻrsatdiki, chetdan kelgan diniy-ijtimoiy tarmoq avvaliga taʼlim, madaniyat va ijtimoiy faoliyat koʻrinishi bilan qabul qilinishi, yillar oʻtib esa davlat uchun xavfsizlik masalasiga aylanishi mumkin.
Endi Turkiyada “Süleymancılar” nomi bilan tanilgan diniy jamoa bilan bogʻliq olib borilayotgan keng koʻlamli tergov ham oʻsha tajribaning boshqa shaklda takrorlanib-takrorlanmasligi savolini kun tartibiga olib chiqadi.
2026-yil avgustidan boshlab Turkiyada “Süleymancılar” nomi bilan tanilgan diniy jamoa bilan bogʻliq keng koʻlamli operatsiyalar oʻtkazildi. Anqara prokuraturasining tergovi doirasida 17 viloyatda operatsiyalar oʻtkazilgani, oʻnlab shaxslar hibsga olingani, koʻplab manzillarda tintuvlar oʻtkazilgani haqida maʼlumotlar tarqaldi.
Tergov markazida jamoa rahbari sifatida taqdim etilgan Alihan Kuriş va u bilan bogʻliq moliyaviy-iqtisodiy tuzilma turibdi. MASAK tekshiruvlarida ham kompaniyalar oʻrtasida katta hajmli moliyaviy aylanmalar mavjudligi qayd etiladi. Shu bilan birga, Turkiya rasmiylari masalaning diniy eʼtiqodga emas, moliyaviy va tashkiliy faoliyatga qaratilganini bildirishdi. Bu detal ayniqsa muhimdir. Chunki bu yerda diniy eʼtiqodlar haqida gap ketmayapti. Masala diniy kimlik ortida alohida moliyaviy, taʼlim, yotoqxona, biznes va siyosiy aloqalar tarmogʻining shakllanib-shakllanmasligi bilan bogʻliq. Aynan shu nuqtada Turkiyaning FETÖ tajribasi yodga tushadi.
FETÖ muammosi bir kunda yuzaga kelmagan edi. Aksincha, uzoq yillar davomida taʼlim muassasalari, talabalar yotoqxonalari, turli jamoat tuzilmalari va ijtimoiy aloqalar orqali kengaygan bir tarmoq haqida gap ketardi. Matbuotda yillar avval tarqalgan materiallarda Ozarbayjonda “Gulen jamoati” bilan bogʻliq litseylar va Kavkaz universitetining faoliyati haqida keng maʼlumotlar chop etilgan edi. Keyingi bosqichda esa Turkiyaning oʻzida yondashuv oʻzgardi. FETÖ Anqara uchun shunchaki diniy-ijtimoiy oqim sifatida emas, davlat xavfsizligi masalasi sifatida baholandi. Ozarbayjonda ham bu tarmoqqa bogʻliq boʻlgan tuzilmalarning faoliyatiga chek qoʻyildi.
Ozarbayjonning diniy tashkilotlarining oʻsha davrda FETÖ bilan bogʻliq faoliyati va Kavkaz universiteti masalasi haqida pozitsiya eʼlon qilingan edi. Oʻsha bayonotda FETÖ diniy emas, siyosiy maqsadlarni koʻzlovchi tashkilot sifatida tavsiflangan edi. Demak, Ozarbayjon uchun asosiy dars shuki, bir tarmoqning diniy nomga ega boʻlishi uning avtomatik ravishda xavfsiz ekanligini anglatmaydi. Asosiy xavf shundaki, diniy yoki ijtimoiy birlik davlat ichida davlatga oʻxshash alohida tuzilma qurishni boshlaydi. Uning oʻz moliyasi, kadrlari, taʼlim tizimi, axborot kanallari, tashqi aloqalari boʻladi.
Jamiyat ichida oʻziga bogʻliq inson resursi boʻladi. Bu model bir muncha vaqt oʻtgach, diniy jamoadan koʻra koʻproq tashkiliy tarmoqqa aylanadi. Aynan shuning uchun Turkiyada “Süleymancılar” bilan bogʻliq soʻnggi operatsiyalarning faqat “bir diniy guruhga qarshi kurash” sifatida taqdim etilishi masalaning mohiyatini toʻliq izohlamasligi mumkin. Turkiya huquq-himoya organlarining tergovi diniy faoliyatga emas, moliyaviy-iqtisodiy tuzilmaga qaratilgani taʼkidlanadi.
Turkiyaning siyosiy tajribasida yana bir muhim jihat bor. Diniy jamoalar bilan siyosiy hokimiyatlar oʻrtasidagi munosabatlar har doim barqaror boʻlmaydi. Bir davrda davlat uchun ijtimoiy tayanchga aylangan tuzilma boshqa davrda siyosiy raqibga aylanishi mumkin. Bir vaqtlar davlat bilan hamkorlik qilgan tarmoq keyinchalik davlat nazoratidan tashqarida qolgan kuchga aylanishi mumkin. FETÖ tajribasining eng katta darslaridan biri ham shu. Aynan shuning uchun davlat uchun asosiy masala qaysi jamoaning hokimiyatga sodiq ekanligi emas. Asosiy masala hech bir nodavlat tarmogʻining davlatning strategik institutlari ustidan parallel taʼsir imkoniyatiga ega boʻlmasligidir. Chunki davlat siyosati shaxslar va guruhlarning sadoqati ustida emas, qonun va institutlar ustida qurilishi kerak.
Bularning barchasidan keyin bir masala yuzaga keladi, Ozarbayjon uchun xavf qayerdan boshlanadi? Chunki Ozarbayjon-Turkiya munosabatlari oʻziga xos munosabatlardir. Ikki mamlakat oʻrtasida til, tarix, madaniyat, oila va ijtimoiy bogʻlar mavjud. Turkiyada sodir boʻlayotgan jarayonlar Ozarbayjon jamiyatida ham diqqat bilan kuzatiladi. Aynan shuning uchun ham Turkiyada faoliyat koʻrsatuvchi har qanday yopiq diniy-ijtimoiy tarmoqning Ozarbayjon bilan aloqalari bor-yoʻqligi masalasi xavfsizlik nuqtai nazaridan eʼtibordan chetda qola olmaydi. Bu, aslida Turkiyaning davlat xavfsizligi bilan bogʻliq boshidan kechirgan muammolaridan xulosa chiqarishdir. Ozarbayjonning FETÖ masalasida bosib oʻtgan yoʻli buni allaqachon koʻrsatgan.
Masalaning boshqa bir tomoni ham bor. 2026-yil sentyabrida Ozarbayjonda “Süleyman jamoatining Boku boʻyicha rahbari” sifatida taqdim etilgan shaxsning va bir qator boshqa shaxslarning maxsus xizmat organlari tomonidan oʻtkazilgan tadbirlar natijasida javobgarlikka tortilgani haqida maʼlumot tarqaldi. Bu fakt mavzuni faqat Turkiyaning ichki muammosi boʻlishdan chiqaradi. Ozarbayjon hududida har qanday diniy-ijtimoiy tarmoqning noqonuniy faoliyat koʻrsatishi haqida maʼlumot boʻlsa, davlatning bunga huquqiy reaksiya berishi tabiiydir.
2010-yilda Ozarbayjonda noqonuniy diniy targʻibot bilan shugʻullanishda gumon qilingan Turkiya fuqarolarining hibsga olingani haqida maʼlumotlar tarqalgan edi. Ganjada “Süleymancılar” diniy tariqatining targʻiboti bilan bogʻliq tekshiruv oʻtkazilgani qayd etilgan edi. Bu fakt shuni koʻrsatadiki, masala Ozarbayjon uchun butunlay yangi emas. Ammo bugun shartlar farqli. Ijtimoiy tarmoqlar, transmilliy moliyaviy imkoniyatlar mavjud. Bir mamlakatda yaratilgan diniy-ijtimoiy tarmoqning boshqa mamlakatda faoliyat koʻrsatishi avvalgi davrlarga nisbatan osonroq.
Masala shundaki, diniy erkinlik bilan xavfsizlik oʻrtasida chegara mutlaqo boʻlishi kerak. Bu yerda juda nozik bir chegarani himoya qilish kerak. Diniy eʼtiqod erkinligi bilan yopiq tashkiliy tarmoq bir xil narsa emas. Odamlarning diniga ishonishi boshqa masala. Din nomi ostida siyosiy va iqtisodiy tarmoqning qurilishi esa butunlay boshqa masala. Shuning uchun kurashning maqsadi din emas, noqonuniy tashkilotlanish boʻlishi kerak. Aks holda, davlat xavfsizlik masalasini diniy erkinliklar bilan aralashtirib yuborishi mumkin. Bu esa jamiyat uchun boshqa muammolar yaratadi. Eng sogʻlom yondashuv qonunning hammaga bir xil qoʻllanilishidir.
Turkiyaning FETÖ tajribasi shuni koʻrsatdiki, xavfni faqat qurolda izlash mumkin emas. Bu xavf maktabda, baʼzan biznes tuzilmasida, xayriya tashkilotida, odamlarga juda oddiy va zararsiz koʻrinadigan ijtimoiy munosabatlar tarmogʻida bosh koʻtaradi. Aynan shuning uchun davlatning xavfsizlik tizimi faqat hodisa sodir boʻlgandan keyin emas, tarmoq shakllanayotganda ham ishlashi kerak.
Turkiyada bugun sodir boʻlayotgan voqealardan Ozarbayjonning chiqarishi kerak boʻlgan xulosa Turkiyadan uzoqlashish emas. Tam teskarisi, birodarlik yondashuvi, birodarni himoya qilish instinktidir. Ozarbayjon uchun eng xavfli ssenariy qandaydir diniy jamoaning mavjudligi emas. Xavfli ssenariy oʻsha jamoaning davlat nazoratidan tashqarida parallel moliyaviy, kadr, taʼlim, axborot va siyosiy aloqalar tizimini yaratishidir. FETÖ hodisasi buning mumkinligini koʻrsatdi.
“Süleymancılar” atrofida Turkiyada olib borilayotgan hozirgi tekshiruvlar davlat bir marta boshidan kechirgan xavfni ikkinchi marta boshqa nom bilan taniy oladimi degan masalani oʻrtaga qoʻyadi. Ozarbayjonda yondashuv shundayki, diniy eʼtiqod insonning huquqidir, ammo hech bir yopiq tarmoqning davlat ichida alohida davlatga aylanish huquqi yoʻq. Chunki davlatning xavfsizligi uchun eng katta masala hamma narsani oʻz nomi bilan tanishdir. Davlatlar nomlar bilan emas, modellar bilan kurashganda kamroq adashadilar.
Istasangiz, keyingi bosqichda ham faqat orfografik va texnik xatolarga tegib, matnni gazeta sahifasiga joylashtiriladigan soʻnggi tahrir shakliga keltira olaman.
Elnur AMIROV
