Bir xalqın qəhrəmanları onun keçmişi, yaddaşı, qüruru və özünüifadəsidir. Koroğlu, Qaçaq Nəbi, Həcər kimi adlar əsrlər boyu xalqımızın dilində yaşayıbsa, bunun səbəbi təsadüfi deyil. Bu adlar artıq xalqın yaratdığı mənəvi yaddaşın bir hissəsinə çevrilib.
Bəs tarixi şəxsiyyət niyə toxunulmaz sayılır? Bu o deməkdirmi ki, onun haqqında heç kim danışa, araşdıra və fərqli fikir söyləyə bilməz? Əlbəttə, yox.
Tarix araşdırılmalıdır. Həm də ciddi və vicdanlı şəkildə. Arxiv sənədləri açılmalı, məktublar, xatirələr, salnamələr, dövrün mətbuatı və digər mənbələr araşdırılmalıdır. Müxtəlif məlumatlar bir-biri ilə müqayisə edilməli, ziddiyyətlər ortaya qoyulmalı, yeni faktlar üzə çıxarılmalıdır.
Amma bir sərhəd var: şəxsi mülahizə tarixi fakt deyil.
Hər əsrdə, hər dövrdə kimsə ortaya çıxıb “mən belə düşünürəm” deyə tarixi şəxsiyyət haqqında hökm verə bilər. Amma bu, həmin fikri avtomatik olaraq həqiqətə çevirmir. Bir insanın emosional münasibəti, subyektiv yanaşması və ya şəxsi qənaəti arxiv sənədini əvəz edə bilməz.
Bəlkə kimsə həqiqətən arxiv idarəsindəki hansısa gizli sənədi tapıb, yeni fakt ortaya çıxarıb və buna əsaslanaraq fərqli fikirlər yazır? Buyursun, desin. Sənədi ortaya qoysun, mənbəni göstərsin, araşdırmasını təqdim etsin. Cəmiyyət də baxsın, müzakirə etsin, tarixçilər qiymətləndirsin.
Amma ortada sənəd, mənbə, arxiv materialı və ciddi araşdırma yoxdursa, sadəcə şəxsi mülahizəni tarixi həqiqət kimi təqdim etmək olmaz.
Məsələn, Koroğlu haqqında araşdırma aparmaq olar. Onun obrazının formalaşmasına təsir edən tarixi və folklor mənbələrini öyrənmək, müxtəlif dövrlərdə necə təqdim edildiyini araşdırmaq mümkündür. Qaçaq Nəbi haqqında arxiv materiallarına, dövrün mətbuatına və digər sənədlərə müraciət etmək olar. Həcərin obrazını da folklor, ədəbiyyat və tarixi məlumatlar əsasında təhlil etmək mümkündür.
Bütün bunlar normaldır. Hətta vacibdir.
Amma ortaya çıxıb “mənim fikrim budur, deməli həqiqət də budur” yanaşması tamam başqa məsələdir.
Fakt varsa, göstər. Mənbə varsa, ortaya qoy. Arxiv sənədi varsa, paylaş. Elmi araşdırma varsa, ona istinad et. Qarşı tərəfin fikri ilə razı deyilsənsə, arqumentlə cavab ver.
Amma şəxsi düşüncəni fakt kimi təqdim edib cəmiyyətə “tarix budur” deyə qəbul etdirməyə çalışmaq qəbuledilməzdir.
Tarix heç kimin şəxsi mülkiyyəti deyil. Lakin heç kimin şəxsi mülahizəsi də tarix adı altında cəmiyyətə sırınmamalıdır.
Koroğlu deyəndə xalqın yaddaşında mərdlik, cəsarət və haqsızlığa qarşı mübarizə obrazı canlanır. Qaçaq Nəbi adı xalq yaddaşında mübarizlik və igidliklə bağlıdır. Həcər isə cəsarəti və iradəsi ilə Azərbaycan qadınının yaddaşda yaşayan qəhrəmanlıq obrazlarından biridir.
Bu obrazların hər biri əsrlər boyu xalqın yaddaşında yaşayıb. Deməli, məsələ yalnız ayrı-ayrı tarixi şəxslərin adından getmir. Məsələ onların ətrafında formalaşmış milli yaddaşdan gedir.
Əlbəttə, tarixdə heç bir şəxsiyyət tənqiddən kənarda deyil. Tarixi şəxsiyyətin fəaliyyətində mübahisəli məqam varsa, onu araşdırmaq olar. Səhv hesab edilən qərar varsa, elmi əsaslarla müzakirə etmək olar. Yeni sənədlər ortaya çıxarsa, əvvəlki təsəvvürlərə yenidən baxmaq da mümkündür.
Amma bunun bir yolu var: sənəd, mənbə, araşdırma və sübut.
Hər gələn öz mülahizəsini ortaya qoyub onu real fakt kimi təqdim edərsə, sabah biri Koroğlu haqqında başqa, digəri Qaçaq Nəbi haqqında tamam fərqli “tarix” yazacaq. Bir müddət sonra isə ortada tarix yox, ayrı-ayrı insanların şəxsi versiyaları qalacaq.
Məhz buna görə tarixə sual vermək başqa şeydir, tarixə hökm oxumaq başqa.
Biz uşaqlarımıza Koroğlunu, Qaçaq Nəbini, Həcəri və digər qəhrəmanlarımızı tanıdanda onlara yalnız keçmişdən danışmırıq. Biz onlara mərdlik, cəsarət, mübarizə və milli yaddaş haqqında təsəvvür veririk.
Ona görə də tarixi qəhrəmanlarımız haqqında danışarkən sözümüzün məsuliyyətini bilməliyik. Tənqid etmək haqqımızdır. Araşdırmaq haqqımızdır. Yeni faktlar ortaya qoymaq haqqımızdır. Amma şəxsi mülahizəni həqiqət adı ilə cəmiyyətə qəbul etdirmək haqqı heç kimə verilməyib.
Tarix araşdırmaya açıqdır. Qəhrəmanlarımızın fəaliyyəti müzakirə oluna bilər. Amma milli yaddaş şəxsi ambisiyaların oyuncağı deyil.
Çünki öz tarixini hər gələnin şəxsi baxışına görə dəyişən xalq bir müddət sonra nəyi həqiqətən yaşadığını, nəyi isə sonradan ona qəbul etdirdiklərini ayırd etməkdə çətinlik çəkər.
Tarix bizim keçmişimizdir. Qəhrəmanlarımız isə həmin keçmişin yaddaşımıza həkk olunmuş simalarıdır. Onlara sahib çıxmaq keçmişdə ilişib qalmaq deyil. Əksinə, gələcək nəsillərə “Biz kimik?” sualının cavabını doğru şəkildə çatdırmaqdır.
Və bu cavabı heç kim öz şəxsi mülahizəsi ilə bizim əlimizdən almamalıdır.
Ceyhun Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı
