Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinə səfəri Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrdə ciddi reaksiyaya səbəb olub. Qarşı tərəfdə qıcıq doğuran reaksiya regionda müharibədən sonrakı siyasi və ideoloji proseslərin hələ də başa çatmadığını göstərən məqamlardan biri kimi diqqət çəkir.
2025-ci ilin avqustunda Azərbaycan və Ermənistan arasında ilkinləşdirilmiş sülh sazişinin mətnində tərəflər bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və beynəlxalq sərhədlərinin toxunulmazlığını tanıdıqlarını təsdiqləyiblər. Eyni sənəddə tərəflərin bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmadığı və gələcəkdə də belə iddialar irəli sürməyəcəyi qeyd olunur.
Bu baxımdan ortaya maraqlı sual çıxır: əgər Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıyırsa, Azərbaycan ərazisində xarici diplomatların səfəri niyə İrəvanda siyasi müzakirə predmetinə çevrilməlidir?
Diplomatın haraya getməsinə kim qərar verir?
Diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağa səfəri Azərbaycan hökumətinin təşkil etdiyi proqram çərçivəsində baş tutub. Azərbaycandakı diplomatik nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri Xankəndi və Şuşaya da səfər edib, regionun mədəni irsi və iqtisadi inkişafı ilə tanış olublar.
Burada prinsipial məsələ ondan ibarətdir ki, həmin diplomatlar Ermənistana səfər etməyiblər. Onlar Azərbaycanın ərazisində olublar.
Deməli, bu səfərə Ermənistan tərəfindən verilən siyasi qiymət ilk növbədə Azərbaycanın daxili və suveren məsələlərinə münasibət kontekstində nəzərdən keçirilməlidir.
Əgər sülh sazişinin əsas prinsiplərindən biri ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasıdırsa, bu prinsip yalnız sənəddə yazılan cümlə kimi deyil, siyasi davranış normasına da çevrilməlidir.
Əks halda, “ərazi bütövlüyünün tanınması” ilə onun praktiki nəticələri arasında ciddi ziddiyyət yaranır.
Qarabağ məsələsi bitib, amma Qarabağ narrativi bitməyib
Ermənistan cəmiyyətində səfərə qarşı reaksiyaların digər mühüm tərəfi Qarabağla bağlı köhnə narrativlərin yeni siyasi reallıqla toqquşmasıdır.
Xüsusilə Qarabağdakı xristian abidələri, Gəncəsər və Xudavəng məbədləri kimi dini-mədəni məkanlar ətrafında mübahisələr göstərir ki, söhbət yalnız tarixi irsdən getmir. Bu abidələrin hansı tarixi kontekstdə təqdim edilməsi məsələsi Ermənistanda siyasi kimlik mübarizəsinin bir hissəsinə çevrilir.
Burada isə daha geniş problem ortaya çıxır: Qafqaz Albaniyasının tarixi-mədəni irsi.
Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyasının mövcudluğu tarixşünaslıqda geniş araşdırılmış mövzudur. Azərbaycanın Qarabağ bölgəsindəki bir sıra xristian abidələrinin Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlılığı da Azərbaycan tarixşünaslığının əsas tezislərindən biridir.
Məsələnin siyasi problemə çevrilməsi isə məhz burada başlayır. Ermənistan bir tərəfdən Qarabağdakı xristian irsinin yalnız erməni irsi kimi təqdim edilməsinə cəhd göstərir, digər tərəfdən də öz ərazisindəki bir çox tarixi-mədəni irsin azərbaycanlılara məxsus olduğunu qəbul etmək istəmir.
Beləliklə, tarix müzakirəsi elmi müstəvidən çıxaraq siyasi mübarizənin alətinə çevrilir.
İrs məsələsinə yanaşma problemi
Əslində regionda sülhün davamlı olması üçün ən çətin məsələlərdən biri məhz tarixi yaddaşdır.
Ermənistan öz ərazisində tarixən azərbaycanlıların yaşadığı yaşayış məntəqələri, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni irs nümunələrinin gündəmə gətirilməsini istəmir, amma Qarabağda qondarma erməni irsinin olduğuna dair iddiaları ön plana çəkir.
Bu yanaşma bir həqiqəti göstərir: Ermənistan Cənubi Qafqazda müharibəni yalnız ərazilər uğrunda aparmayıb, eyni zamanda tarix və yaddaş uğrunda da aparıb.
Ona görə də sülh yalnız sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi ilə tamamlanmır. Sülhün davamlı olması üçün Ermənistanın tarixi yaddaşa və mədəni irsə münasibətində də yeni mərhələ başlamalıdır.
Azərbaycan UNESCO-nun Dünya İrsi Konvensiyasının və 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının iştirakçısıdır. Azərbaycan həmçinin mədəni sərvətlərin silahlı münaqişələr zamanı qorunmasına dair Haaqa Konvensiyasının protokollarına qoşulub.
Buna görə mədəni irsin qorunması məsələsi siyasi şüarlardan daha çox beynəlxalq hüquq və peşəkar monitorinq müstəvisində müzakirə olunmalıdır.
Ermənistan parlamentindəki bir dəqiqəlik sükut nə göstərdi?
Diplomatların Qarabağa səfəri ilə eyni günlərdə Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabr döyüşlərində ölənlərin xatirəsinə bir dəqiqəlik sükut elan edilməsi də diqqətdən kənarda qala bilməz.
14 sentyabrda Ermənistan parlamentində bu təşəbbüs müxalifət deputatı Vahan Vardanyan tərəfindən irəli sürülüb və 2022-ci ilin sentyabr döyüşlərində ölənlərin xatirəsi yad edilib. Ermənistan mediasında hadisə Azərbaycanın 2022-ci ildə Ermənistana qarşı “aqressiyası” kimi təqdim olunub.
Təbii ki, hər bir dövlətin öz həlak olan hərbçilərinin xatirəsini yad etməsi onun daxili məsələsidir. Lakin Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində belə addımların hansı siyasi ritorika ilə müşayiət olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çünki eyni vaxtda tərəflər sülh sazişinin əsasını təşkil edən qarşılıqlı ərazi bütövlüyü prinsipini qəbul etdiklərini bəyan edirlər.
Burada əsas məsələ xatirə mərasiminin özü yox, onun hansı siyasi narrativ çərçivəsində təqdim edilməsidir.
Rubinyanın açıqlaması və sülh ritorikası
Ermənistan parlamentinin sədri Ruben Rubinyanın diplomatik səfərlə bağlı açıqlaması da məhz bu kontekstdə diqqət çəkir. Ermənistan daxilində səfərlə bağlı kampaniyanın siyasi səviyyəyə keçməsi göstərir ki, Qarabağ məsələsi hələ də müəyyən siyasi qüvvələr üçün daxili mobilizasiya vasitəsi olaraq qalır. Bu baxımdan Rubinyanın mövqeyi Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirilməlidir.
Burada daha fundamental məsələ ortaya çıxır: Ermənistanın rəsmi sülh gündəliyi ilə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən siyasi və media dairələrindəki ritorika arasında fərq nə qədər böyükdür?
Bu suala bir hadisə əsasında yekun cavab vermək düzgün olmazdı. Lakin son reaksiyalar göstərir ki, Ermənistan daxilində Qarabağ məsələsinə münasibətdə vahid yanaşma yoxdur.
Bu isə sülh prosesinin ən həssas tərəflərindən biridir.
Sülh sazişi kağız üzərində, siyasi düşüncə isə keçmişdə qala bilərmi?
2025-ci ilin avqustunda ilkinləşdirilmiş sülh sazişi layihəsi Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin yeni hüquqi-siyasi bazasını müəyyənləşdirib. Sənəddə tərəflər bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməyi, bir-birinə qarşı ərazi iddialarından imtina etməyi öhdələrinə götürüblər.
Amma istənilən sülh sazişinin ən böyük sınağı sənədin imzalanmasından sonra cəmiyyətlərdə baş verən dəyişiklikdir.
Əgər siyasi sənədlərdə “ərazi bütövlüyü” prinsipi qəbul edilir, lakin ictimai diskursda qarşı tərəfin həmin ərazi üzərindəki suverenliyinin praktiki nəticələri qəbul edilmirsə, bu, sülh prosesinin qarşısında ciddi problem yarada bilər.
Diplomatların Qarabağa səfərinə Ermənistandakı reaksiyalar da məhz bu ziddiyyəti üzə çıxarıb.
Əsas məsələ artıq Qarabağ deyil, postmüharibə reallığıdır
Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, əhalinin qayıdışı, iqtisadi inkişaf və tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır.
Xarici diplomatların həmin ərazilərə səfəri də ilk növbədə bu reallığın beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində görülməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Səfərin Ermənistan daxilində yaratdığı reaksiyalar isə başqa bir mənzərə ortaya qoyur: Qarabağ üzərindəki siyasi mübahisə Azərbaycanın ərazisində faktiki olaraq başa çatsa da, onun ideoloji və informasiya izləri hələ də tam aradan qalxmayıb.
Əsl sülh də məhz burada başlayır.
Sülh yalnız silahların susması deyil. Sülh həm də qarşı tərəfin mövcudluğunu, sərhədlərini, suverenliyini və reallığı qəbul etməkdir.
Əgər Ermənistan və Azərbaycan arasında yeni münasibətlər qurulacaqsa, bu münasibətlərin gələcəyi yalnız hökumətlərin imzaladığı sənədlərdən deyil, cəmiyyətlərin keçmişə münasibətindən də asılı olacaq.
Bu baxımdan diplomatların Qarabağa səfəri regionda yeni reallığın beynəlxalq diplomatik müstəvidə necə qəbul edildiyini göstərən hadisədir.
Və həmin səfərə verilən reaksiyalar da bir daha göstərir ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində ən çətin mərhələ artıq müharibə deyil - müharibədən sonrakı düşüncənin dəyişməsidir.
Asiman Həsənov,
Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü
