2023-cü ilin fevralında Türkiyədə dağıdıcı zəlzələlər baş verəndə Azərbaycanda insanlar evlərindən yorğan-döşək, isti paltar və ərzaq toplayaraq yardım məntəqələrinə aparırdılar. Həmin günlərdə Türkiyənin ən tanınmış humanitar qurumlarından olan “Kızılay”ın çadır satması isə ictimai narazılığa səbəb oldu.
Modern.az xəbər verir ki, zəlzələdən sonra çadır satışı və daha əvvəl “Kızılay” vasitəsilə “Ensar” Vəqfinə milyonlarla dolların yönəldilməsi yardım qurumlarının şəffaflığı, hakimiyyətlə əlaqələri və ictimai məsuliyyəti barədə müzakirələr yaradıb.
Bu hadisələr dini-mənəvi dəyərləri siyasi ritorikasında önə çəkən AKP hakimiyyəti qarşısında da suallar qoyur: mərhəmət və yardımlaşma çağırışları qurumların əməli fəaliyyətində nə dərəcədə əksini tapır?
Laçından məcburi köçkün olan Sərvər Bəşirlinin köhnə avtomobilinə yüklədiyi yorğan-döşəklə yardım kampaniyasına qoşulması Azərbaycan xalqının həmrəyliyinin simvollarından birinə çevrilmişdi. O, 2023-cü il fevralın 9-da yerli mediaya müsahibəsində əşyaları özünün və qohumlarının evlərindən topladığını, ertəsi gün isə yenidən pul yığaraq ərzaq yardımı etdiklərini bildirmişdi.
Fəlakətin ilk günlərində insanların soyuqda sığınacaq gözlədiyi vaxt “Kızılay”ın AHBAP yardım təşkilatına 2050 çadırı 46 milyon lirəyə — həmin dövrün məzənnəsi ilə təxminən 2,4 milyon dollara satdığı məlum olmuşdu. Satış faktını hər iki təşkilat təsdiqləmişdi.
“Kızılay”ın həmin dövrdəki sədri Kerem Kınık çadırların maya dəyərinə verildiyini, daxil olan vəsaitlə xammal alınaraq istehsalın davam etdirildiyini söyləmişdi. O, bu addımı maliyyə dayanıqlığının qorunması ilə əsaslandırmışdı.
Bu açıqlama satışdan mənfəət götürüldüyünü təsdiqləmir. Bununla belə, fövqəladə vəziyyətdə mövcud çadırların başqa xeyriyyə təşkilatına pulla verilməsi humanitar yardımın prioritetləri barədə ciddi suallar doğururdu.
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da sonradan çadır satışını səhv adlandırmışdı. Kerem Kınık 2023-cü il mayın 12-də istefa vermişdi.
Çadır satışı təsdiqləndi, iş məhkəməyə göndərilmədi
Vətəndaşların, siyasi partiyaların və vəkil birliklərinin çadır satışı ilə bağlı şikayətləri Ankara Baş Prokurorluğunda birləşdirilib. Kerem Kınık və onun istefasından sonra sədr seçilən Fatma Meriç Yılmazın da daxil olduğu 19 rəhbər barəsində istintaq başlanıb.
“Gün Haber”in 23 yanvar 2026-cı il tarixli materialına görə, araşdırma zamanı iş aidiyyət mübahisəsi səbəbindən bir neçə prokurorluq arasında göndərilib. Materiallar əvvəlcə Ankara Batı, daha sonra İstanbul Anadolu Baş Prokurorluğuna ötürülüb. Sonuncu araşdırmanın Ankarada aparılmalı olduğunu bildirərək işi geri qaytarıb.
Ankara Baş Prokurorluğunun sifarişi ilə hazırlanan 28 səhifəlik ekspertiza hesabatında çadır satışı təsdiqlənib. Əməldə cinayət tərkibinin olub-olmadığını qiymətləndirmək səlahiyyətinin isə prokurorluğa aid olduğu vurğulanıb.
Nəşrin “BirGün” qəzetinin jurnalisti İsmail Arıya istinadən verdiyi məlumata əsasən, prokurorluq 2025-ci il dekabrın 29-da işin məhkəməyə göndərilməməsi barədə qərar qəbul edib. Qərarda dövlətə zərər dəyməsinin müəyyənləşdirilmədiyi və cinayət tərkibinin yaranmadığı bildirilib. Həmçinin qərarın şikayətçilərə rəsmi qaydada bildirilməməsi nəzərdə tutulub.
Beləliklə, satış faktı təsdiqlənsə də, iş məhkəmə baxışına çıxarılmadan bağlanıb.
“Kızılay” üzərindən “Ensar”a milyonluq köçürmə
Qurumun maliyyə əməliyyatları zəlzələdən əvvəl də müzakirə mövzusu olmuşdu. “Sözcü”nün 29 yanvar 2020-ci ildə dərc etdiyi materialda “Başkentgaz” şirkətinin “Kızılay” vasitəsilə “Ensar” Vəqfinə milyonlarla dollar yönəltdiyi açıqlanmışdı.
Yayımlanan 29 dekabr 2017-ci il tarixli məktub Türkiyə Qızıl Aypara Cəmiyyətinin Baş İdarəsinə ünvanlanıb. Sənəddə şirkətin dekabrın 27-də qurumun hesabına 8 milyon dollar köçürdüyü göstərilir.
Məktubun şərtlərinə əsasən, məbləğin 75 min dolları “Kızılay”ın fəaliyyətinə ayrılmalı, qalan 7 milyon 925 min dollar isə yataqxana tikintisi üçün “Ensar” Vəqfinin hesabına ötürülməli idi.
Sənəddə diqqətçəkən başqa bir müddəa da var: yataqxananın tikintisi prosesində “Kızılay”ın hüquqi, maliyyə və inzibati məsuliyyət daşımayacağı bildirilir. Bu şərt qurumun vəsaitin ötürülməsində vasitəçi rolunu göstərir.
Məktubun altında həmin dövrdə “Başkentgaz”ın baş direktor vəzifəsini icra edən Asım Yükselin və İdarə Heyətinin sədri Mehmet Torunun imzaları yer alır.
“Teyit” platforması ianə faktını təsdiqləyib və belə şərtli ianəyə hüquqi maneə olmadığını bildirib. “Ensar” isə vəsaitin ABŞ-də yataqxana tikintisi üçün TÜRKEN Vəqfinə ötürüldüyünü açıqlayıb. Şirkətin maliyyə hesabatları əlçatan olmadığından əldə edilən vergi güzəştinin məbləğini müəyyənləşdirmək mümkün olmayıb.
Kerem Kınık həmin vaxt televiziya çıxışında “Vergi kaçırmak başkadır, vergiden kaçınmak başkadır” deyərək qanunsuz vergi gizlətmə ilə qanuni imkanlardan istifadə etməklə vergi yükünü azaltmaq arasında fərq qoymuşdu. Bu müdafiə də ictimai müzakirələrə səbəb olmuşdu.
Siyasi yaxınlıq və mənəvi məsuliyyət
“Ensar”ın hakimiyyətlə əlaqələri açıq mənbələrdə də görünür. Vəqfin öz məlumatına görə, Ərdoğan 2017-ci ildə onun ümumi yığıncağında çıxış edib. “Anadolu” agentliyi isə Bilal Ərdoğanı həmin dövrdə vəqfin ümumi yığıncağının üzvü kimi təqdim edib. Bu faktlar siyasi yaxınlığı göstərir, lakin özlüyündə maliyyə pozuntusunu sübut etmir.
2017-ci ildəki ianə əməliyyatı ilə 2023-cü ildəki çadır satışı ayrı hadisələrdir. Mövcud sənədlər Azərbaycan vətəndaşlarının göndərdiyi yardımların mənimsənildiyini göstərmir. Ancaq hər iki hadisə xeyriyyəçilik adı ilə fəaliyyət göstərən qurumlardan daha geniş hesabatlılıq tələb edilməsinin vacibliyini ortaya qoyur.
Azərbaycanda insanlar evlərindən yorğan-döşək toplayarkən Türkiyədə çadırların satış predmetinə çevrilməsi ictimai yaddaşda ciddi ziddiyyət kimi qalıb. Dini-mənəvi dəyərlərə istinad edən siyasi hakimiyyətin fəaliyyəti də məhz belə məqamlarda qiymətləndirilir: insanın təcili ehtiyacı, maliyyə hesabları və siyasi əlaqələr arasında hansı seçim edilir?
Cinayət tərkibinin müəyyənləşdirilməməsi humanitar qərarların mənəvi məsuliyyəti barədə müzakirəni bitirmir. Mərhəmət və yardımlaşma ritorikasının inandırıcılığı şəffaf qərarlar və cəmiyyət qarşısında açıq hesabatla təmin olunur.
