Ermənistanda Rusiyanın Gümrü şəhərində yerləşən 102-ci hərbi bazasının gələcəyi ətrafında müzakirələr yeni və daha kəskin mərhələyə qədəm qoyub. Son vaxtlar yerli ekspertlər və hakimiyyətə yaxın siyasi dairələr Moskvanın İrəvana qarşı tətbiq etdiyi seçkiqabağı iqtisadi məhdudiyyətləri daha tez-tez dilə gətirirlər. Bildirilir ki, Rusiyanın son günlərdə atdığı iqtisadi addımlardan Ermənistanın gördüyü maddi zərər dəqiq hesablanmalıdır. Bu tələb fonunda isə əsas hədəf kimi Gümrü şəhərində yerləşən 102-ci hərbi baza seçilib.
Həmin hərbi baza SSRİ-nin dağılmasından sonra, regional təhlükəsizlik balansı bəhanəsi ilə yaradılıb. 2010-cu ildə o zamankı Rusiya lideri Dmitri Medvedev və Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan arasında imzalanan sazişlə bazanın Ermənistanda qalma müddəti 2044-cü ilə qədər uzadılıb. Mövcud razılaşmaların ən çox tənqid olunan tərəfi isə Rusiyanın bu strateji əraziyə görə Ermənistana heç bir icarə haqqı ödəməməsidir. Bu gün İrəvan rəhbərliyi bu bəndin ölkənin suverenliyinə və iqtisadi maraqlarına zidd olduğunu açıq şəkildə dilə gətirir.
Müzakirələrin ən səs-küylü tərəfi bazanın saxlanma xərcləri ilə bağlıdır. Mövcud sazişlərə görə, Ermənistan bu bazanın fəaliyyət göstərməsi üçün tələb olunan ümumi maliyyə yükünün düz 50%-ni öz üzərinə götürüb. Yəni, faktiki olaraq, Ermənistan öz ərazisində yerləşən yad bir ölkənin hərbi kontingentini öz büdcəsi hesabına bəsləyir. İrəvandakı siyasi elitada artıq bu "maliyyə fədakarlığına" son qoyulmasının vaxtı çatdığı barədə konsensus formalaşır.
Aparılan son hesablamalara görə, rəsmi İrəvan Gümrüdəki 102-ci hərbi bazanın saxlanılması üçün ildə təxminən 60 milyon dollar birbaşa və dolayısı xərc çəkir. İqtisadi çətinliklər içində olan bir ölkə üçün bu məbləğ kifayət qədər böyük rəqəmdir. Siyasi dairələr bu vəsaitin Rusiyanın hərbi maraqlarına deyil, Ermənistanın öz milli ordusunun gücləndirilməsinə xərclənməli olduğunu tələb edirlər.
Ermənistan büdcəsindən ayrılan illik 60 milyon dolların hara xərcləndiyi də gizli deyil. Bu vəsaitin daxilinə rus hərbçilərinin gündəlik yüksək keyfiyyətli qidalanması, bazanın maddi-texniki təminatı və mürəkkəb logistika xərcləri daxildir. Bununla da bitmir; rus zabit və əsgərlərinin əmək haqqı fondunun bir hissəsi, həmçinin bazanın poliqonlarında keçirilən hərbi təlimlər üçün istifadə olunan silah-sursatın tədarükü də məhz Ermənistanın hesabına ödənilir.
Ermənistan hakimiyyəti daxilində və cəmiyyətdə artıq bu xərclərdən imtina edilməsi barədə qəti qərar formalaşmaqdadır. Hökumətə yaxın ekspertlər bəyan edirlər ki, Ermənistan rəsmi şəkildə bu 50%-lik maliyyə öhdəliyindən imtina etməyə hazırlaşır.
Ekspertlərin fikrincə, Ermənistanın bazaya görə kompensasiya və ya icarə haqqı tələb etməsi, həmçinin cari xərcləri ödəməkdən imtina etməsi Moskvanın regiondakı hərbi mövqelərinə ağır zərbə vura bilər. Bu gedişat sadəcə iqtisadi mübahisə deyil, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı hərbi mövcudluğunun yenidən nəzərdən keçirilməsi istiqamətində İrəvandan gələn ilk və ən ciddi siyasi siqnaldır.
Baş nazir Nikol Paşinyanın rəhbərlik etdiyi hakim "Vətəndaş Müqaviləsi" Partiyasının nümayəndələri və onlara bağlı analitiklər son illərdə Rusiyanın təhlükəsizlik sahəsindəki rolunu dəfələrlə kəskin tənqid atəşinə tutublar. Onların fikrincə, Rusiya Ermənistan qarşısındakı müttəfiqlik öhdəliklərini yerinə yetirməyib. Bu səbəbdən, bazanın maliyyə məsələsini gündəmə gətirmək İrəvanın Moskva ilə münasibətləri tamamilə yenidən qurmaq istəyən yeni strategiyasının əsas tərkib hissəsidir.
Məsələ sadəcə pul tələb etməklə bitmir. İrəvanın kulisində bəhs edilən əsas yekun hədəf 102-ci hərbi bazanın Ermənistan ərazisindən tamamilə çıxarılmasıdır. Siyasi rəhbərlik hesab edir ki, bu baza artıq Ermənistanın təhlükəsizliyinə xidmət etmir, əksinə, ölkəni qərb layihələrindən təcrid edir və suverenliyi məhdudlaşdırır.
Ermənistan hökuməti 2010-cu ildə imzalanmış və 2044-cü ilə qədər qüvvədə olan hərbi sazişi birtərəfli və ya ikitərəfli qaydada dəyişdirmək istəyir. İrəvan hüquqi mexanizmlər hazırlayır ki, müqaviləyə bazanın maliyyələşməsinin dayandırılması və onun mərhələli şəkildə ixtisar edilməsi ilə bağlı yeni bəndlər əlavə olunsun.
Bazanın fəaliyyəti üçün Ermənistan tərəfindən təmin edilən logistik dəstək və nəqliyyat dəhlizləri də təhlükə altındadır. İrəvan bu logistika xərclərini kəsməklə bazanın hərəkət və təminat imkanlarını minimuma endirməyi planlaşdırır. Bu, faktiki olaraq bazanı hərbi cəhətdən iflic etmək deməkdir.
Bəs Ermənistan bu addımları tam rəsmi şəkildə atmaq üçün niyə hələ də qətiyyətli hüquqi gedişlər etmir? Cavab İrəvanın strateji təqvimində gizlənib: Ermənistan rəhbərliyi sadəcə olaraq Azərbaycanla yekun sülh müqaviləsinin imzalanmasını gözləyir. Sülh müqaviləsi imzalandığı an, Rusiyanın hərbi bazasının Ermənistanda qalması üçün heç bir legitim "təhlükəsizlik" bəhanəsi qalmayacaq.
Ermənistanın illik 60 milyon dollarlıq yardımı kəsməsi birbaşa maddi-texniki təminatın dayandırılmasına gətirib çıxaracaq. Kommunal xidmətlərdən tutmuş hərbi hissələrin daxili infrastrukturunun yenilənməsinə qədər bütün proseslər Rusiyanın öz üzərinə yıxılacaq ki, bu da Moskvanın onsuz da sanksiyalar altında olan büdcəsinə əlavə yük olacaq.
Yerli ekspertlər cəmiyyətə sual edirlər: Erməni vergi ödəyicisi niyə Gümrüdəki rus zabitinin və müqaviləli əsgərinin əmək haqqı fondunu sığortalamalıdır? Bu maliyyə bəndinin ləğvi Ermənistanın daxili siyasi arenasında hakimiyyətin xalqa təqdim edəcəyi ən böyük "uğurlardan" biri kimi hazırlanır.
İrəvanın Moskvadan uzaqlaşıb Avropa İttifaqı və ABŞ-a yaxınlaşmaq cəhdləri fonunda 102-ci baza ən böyük maneə rolunu oynayır. Ermənistan hökuməti başa düşür ki, ölkədə rus çəkməsi qaldıqca Qərbdən ciddi təhlükəsizlik təminatı almaq qeyri-mümkündür. Ona görə də maliyyə ixtisarları həm də Qərbə sadiqlik nümayişidir.
Ermənistan rəhbərliyi Rusiyanın son illərdə Lars keçid məntəqəsində yaratdığı süni maneələr, erməni konyakına və kənd təsərrüfatı məhsullarına qoyduğu qadağalar nəticəsində dəymiş zərərin rəsmi statistikasını çıxarır. Bu zərər Gümrü bazasına verilən pullarla kompensasiya edilmək üçün qarşı tərəfə şərt kimi irəli sürüləcək.
Hələlik Ermənistan hökuməti tərəfindən bu istiqamətdə yekun və rəsmi qərar ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Lakin mövzunun ölkənin siyasi gündəmində, parlament komissiyalarında və mediada getdikcə daha çox yer tutması rəsmi addımın çox yaxında olmasından xəbər verir. Hökumət sadəcə Moskvadan gələ biləcək sərt reaksiyaları neytrallaşdırmaq üçün hüquqi baza formalaşdırır.
Ermənistanın sülh müqaviləsindən dərhal sonra reallaşdırmağı planlaşdırdığı bu strategiya bütün Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsini dəyişəcək. Rusiya bazasının maliyyəsinin kəsilməsi və ardınca çıxarılması prosesi, Moskvanın regiondakı 200 illik hərbi-siyasi dominantlığına son qoyulması demək olacaq.
Ermənistan hakimiyyətinin planına görə, Azərbaycanla imzalanacaq sülh sazişi İrəvanın əlini tamamilə sərbəst edəcək. Həmin günün səhəri Moskvaya rəsmi nota verilərək, sazişin şərtlərinin dəyişdirilməsi, illik 60 milyon dollarlıq maliyyələşmənin dayandırılması və 102-ci hərbi bazanın Ermənistanı tərk etməsi üçün konkret vaxt qrafiki təqdim olunacaq.
