Naxçıvanda son 24 saat Azərbaycanın gələcək regional strategiyasının konturlarını göstərən mühüm mesajlarla yadda qaldı. Prezident İlham Əliyevin 11 avqustda Naxçıvana səfəri çərçivəsində həyata keçirilən layihələr, ardınca Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibə və bu gün imzaladığı 258 milyon manatlıq sərəncam əslində eyni xəttin ayrı-ayrı hissələridir: Naxçıvanın blokada vəziyyətindən çıxarılaraq Azərbaycanın, Türk dünyasının və daha geniş Avrasiya nəqliyyat sisteminin strateji qovşaqlarından birinə çevrilməsi.
Prezidentin dünənki müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İlham Əliyev Naxçıvanın artıq təhlükəsizlik və enerji təminatı baxımından əvvəlki problemlərdən çıxarıldığını, qarşıdakı mərhələdə isə muxtar respublikanın enerji ixrac edən məkana çevriləcəyini bildirdi. Eyni zamanda Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycanın təşəbbüsü olduğunu və əsas məqsədin ölkənin əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirməkdən ibarət olduğunu vurğuladı.
Səfərin özü də təsadüfi mənzərə yaratmırdı. Naxçıvan Sənaye Parkının təməli qoyuldu, 300 meqavat gücündə yeni istilik elektrik stansiyası ilə bağlı planlar önə çıxdı, günəş elektrik stansiyaları ilə bağlı işlər nəzərdən keçirildi, dəmir yolu və ictimai nəqliyyat infrastrukturu ilə bağlı layihələr diqqət mərkəzində oldu. Sosial evlər kompleksinin, DOST mərkəzinin və digər obyektlərin yaradılması Naxçıvanın yalnız tranzit məkan kimi deyil, yaşayış və iqtisadi fəaliyyət üçün yeni mərhələyə hazırlandığını göstərir.
Və bütün bunların ardınca 12 avqustda yeni maliyyə qərarı gəldi. Prezidentin imzaladığı sərəncamla Naxçıvanın sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsi üçün 258 milyon manat vəsait ayrıldı. Vəsaitin alternativ və bərpa olunan enerji, yol və nəqliyyat, təhsil infrastrukturu, abadlıq və digər layihələrə yönəldilməsi nəzərdə tutulur.
Bu rəqəm sadəcə növbəti büdcə ayırması kimi qəbul edilməməlidir. Çünki bir gün əvvəl Naxçıvanda nümayiş etdirilən layihələrlə birlikdə götürüldükdə, 258 milyon manatlıq sərəncam muxtar respublikanın qarşıdakı illərdə hansı iqtisadi modelə hazırlanmasının da göstəricisidir.
Naxçıvanın taleyində yeni mərhələ
Uzun illər Naxçıvanın adı ilk növbədə blokada ilə yanaşı çəkilirdi. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birbaşa quru əlaqəsinin olmaması muxtar respublikanın iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırır, nəqliyyat və enerji təminatında əlavə çətinliklər yaradırdı.
İndi isə vəziyyət prinsip etibarilə dəyişir. Prezidentin dünənki müsahibəsində verdiyi mesajlardan biri məhz bundan ibarət idi: Naxçıvan üçün təhlükəsizlik və enerji məsələləri artıq yeni mərhələyə keçib, növbəti hədəf isə imkanların daha geniş regional sistemə inteqrasiyasıdır. Prezident Naxçıvanın enerji istehsalının gələcəkdə ixrac imkanlarına çıxacağını da bildirdi.
Bu dəyişimin mahiyyətini bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar: Naxçıvan artıq Azərbaycanın kənarında yerləşən blokada məkanı deyil, Azərbaycanın regional strategiyasının mərkəzində dayanan əraziyə çevrilir.
106 illik düyünün siyasi tərəfi
Bu gün baş verənləri anlamaq üçün tarixə qısa nəzər salmaq kifayətdir. 1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsi dəyişdirildi. Sonrakı ərazi dəyişiklikləri nəticəsində Zəngəzur Azərbaycandan ayrılaraq Ermənistanın tərkibinə verildi. Bunun ən mühüm geosiyasi nəticələrindən biri Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında quru bağlantının kəsilməsi oldu.
Beləliklə, bir tərəfdən Azərbaycan ərazisinin coğrafi bütövlüyünə zərbə vuruldu, digər tərəfdən isə Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru bağlantının qarşısına coğrafi maneə çıxdı. İndi isə həmin coğrafiyanın funksiyası dəyişmək üzrədir.
Azərbaycanın hərbi-siyasi imkanları və sonrakı diplomatik proseslər nəticəsində regionda yeni reallıq yaranıb. Bu reallığın əsas xüsusiyyətlərindən biri kommunikasiyaların yenidən qurulmasının artıq regional gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilməsidir. Bu səbəbdən Zəngəzur istiqamətinə yalnız bir avtomobil və ya dəmir yolu layihəsi kimi baxmaq doğru deyil.
Söhbət bir əsrdən artıq müddətdə ayrı düşmüş coğrafiyaların yenidən iqtisadi və nəqliyyat əlaqəsinə çıxmasından gedir.
Türk dünyasına açılan yeni pəncərə
Naxçıvanın geosiyasi əhəmiyyəti burada daha aydın görünür. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantı bərpa edilərsə, Türkiyəyə çıxış üçün yeni və daha qısa quru xətt formalaşacaq. Bu isə təkcə iki ölkənin nəqliyyat əlaqələrinə deyil, Türk dünyasının coğrafi əlaqələrinin güclənməsinə də təsir göstərə bilər. Başqa sözlə, vaxtilə Türk dünyasının coğrafi əlaqəsini kəsən məkan gələcəkdə həmin əlaqənin əsas keçid nöqtələrindən birinə çevrilə bilər.
Bu, Prezident İlham Əliyevin uzunmüddətli regional siyasətinin ən mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər: Azərbaycanın hərbi və diplomatik imkanları ilə formalaşan yeni reallıq indi dəmir yolları, avtomobil yolları, enerji xətləri və logistika layihələri vasitəsilə iqtisadi məzmuna çevrilir.
TRIPP yalnız yol deyil
TRIPP-in əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Əgər bu layihə tam şəkildə reallaşarsa, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında fasiləsiz əlaqə yaranacaq. Naxçıvan isə Türkiyə istiqamətində daha böyük beynəlxalq nəqliyyat sisteminə qoşulacaq.
Bu xəttin gələcəkdə Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutları ilə əlaqələndirilməsi Azərbaycanın tranzit imkanlarını daha da genişləndirə bilər.
Burada əsas məsələ yalnız yük maşınlarının və qatarların sayının artması deyil. Marşrutun ətrafında logistika mərkəzləri, anbarlar, istehsal müəssisələri, emal sahələri və xidmət sektorunun formalaşması yeni iqtisadi dəyər yarada bilər.
Dünən Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulması da məhz bu kontekstdə diqqət çəkir. Prezident müsahibəsində parkın yaradılmasını yeni iş yerlərinin açılması və sənaye imkanlarının genişləndirilməsi baxımından xüsusi qeyd edib.
Yəni gələcək model sadəcə “Naxçıvandan yol keçəcək” deyil. Model bundan daha böyükdür: yol gələcək, yolun ətrafında iqtisadiyyat formalaşacaq.
Enerji xəritəsi də dəyişə bilər
Naxçıvanın gələcək rolunun ikinci mühüm istiqaməti enerjidir. Dünən Prezident 300 MVt gücündə istilik elektrik stansiyasının inşasından danışarkən bunun həm Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyinə, həm də gələcək ixrac imkanlarına xidmət edəcəyini bildirdi. Bundan başqa, muxtar respublikanın günəş və su potensialının daha geniş istifadəsi üçün imkanların olduğunu vurğuladı.
Bu, Naxçıvanın gələcəyini yalnız tranzit yükdaşımaları ilə məhdudlaşdırmamağa əsas verir. Nəqliyyat dəhlizinin yanında enerji bağlantıları da formalaşarsa, Naxçıvan Azərbaycan-Türkiyə enerji əməkdaşlığında əlavə halqaya çevrilə bilər. Daha uzun perspektivdə isə Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının Azərbaycan və Türkiyə üzərindən Avropaya çıxarılması prosesində yeni bağlantıların yaranması üçün imkanlar meydana gələ bilər.
Beləliklə, Naxçıvanın qarşısında iki paralel istiqamət açılır: logistika mərkəzi olmaq və enerji qovşağına çevrilmək.
Bu gün ayrılan 258 milyon manat məhz belə geniş perspektiv fonunda diqqət çəkir. Sərəncamda enerji, yol, nəqliyyat, təhsil və digər infrastruktur istiqamətlərinin əhatə olunması Naxçıvanın kompleks şəkildə yenilənməsinin davam etdirildiyini göstərir.
Dünən Prezidentin Naxçıvanda keçirdiyi görüşlər və baxış keçirdiyi layihələrlə bu qərarı birlikdə oxuduqda, ortaya vahid mənzərə çıxır. Bir tərəfdə sənaye parkı. Digər tərəfdə yeni elektrik stansiyası və bərpa olunan enerji layihələri. Daha bir istiqamətdə dəmir yolu, avtomobil yolları və ictimai nəqliyyat.
Bunların üzərinə TRIPP və gələcək regional kommunikasiya xətlərini əlavə etdikdə Naxçıvanın qarşıdakı illərdə hansı rola hazırlanması daha aydın görünür. Prezident həm müharibənin, həm sülhün nəticəsini iqtisadi xəritəyə çevirir
Azərbaycanın son illərdəki siyasətinə yalnız hərbi nəticələr prizmasından baxmaq artıq kifayət deyil.
Əsas məsələ əldə olunan siyasi nəticələrin necə davam etdirilməsidir. Məhz burada Prezident İlham Əliyevin “müharibəni də, sülhü də qazandı” tezisinin iqtisadi tərəfi meydana çıxır. Hərbi mərhələ yeni reallıq yaratdı. Diplomatik mərhələ həmin reallığın siyasi çərçivəsini formalaşdırdı. İndi isə üçüncü mərhələ - yeni reallığın iqtisadi və nəqliyyat xəritəsinə çevrilməsi gedir.
Dəmir yolları, logistika mərkəzləri, enerji xətləri, sənaye parkları və sərhədlərarası kommunikasiyalar bu strategiyanın praktik alətləridir. Bu mənada Naxçıvan xüsusi nümunədir. Çünki burada söhbət yalnız bir muxtar respublikanın inkişafından getmir. Söhbət Azərbaycanın əsas hissəsinin Naxçıvanla, Naxçıvanın Türkiyə ilə, Türkiyənin isə daha geniş Türk dünyası və Avropa məkanı ilə əlaqəsinin yeni modelindən gedir.
106 il sonra coğrafiyanın funksiyası dəyişir
1920-ci ildə başlayan proses Naxçıvanı Azərbaycanın əsas hissəsindən ayıran geosiyasi reallıq yaratdı. Bu gün həmin reallığın nəticələri başqa vasitələrlə aradan qaldırılır. Əvvəllər ayrılıq yaradan coğrafi məkan indi bağlantı yarada bilər.
Blokadanın simvolu olan Naxçıvan gələcəkdə regionun tranzit və enerji mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Əvvəllər Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasındakı məsafəni böyüdən sərhədlər gələcəkdə yeni yolların keçdiyi məkana çevrilə bilər.
Prezidentin son səfəri və dünənki müsahibəsi bu istiqamətdə siyasi iradənin dəyişmədiyini göstərdi. Bu gün ayrılan 258 milyon manat isə həmin strategiyanın yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, real maliyyə və infrastruktur qərarları ilə də müşayiət olunduğunu nümayiş etdirir.
Ona görə də “Prezident 106 illik düyünü çözdü” ifadəsi burada yalnız tarixi hadisəyə istinad deyil.
Bu, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında yeni yolun açılması, Naxçıvanın blokada məkanından regional qovşağa çevrilməsi və vaxtilə parçalanmış coğrafiyanın yeni nəqliyyat, enerji və iqtisadi əlaqələrlə yenidən birləşdirilməsi prosesinin siyasi mahiyyətini ifadə edir. Naxçıvanın yeni dövrü artıq başlayıb. Dünən səfər zamanı nümayiş etdirilən layihələr, Prezidentin mesajları və bu gün ayrılan 258 milyon manat isə həmin dövrün sadəcə başlanğıc mərhələsinin göstəriciləridir.
