Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması ilə eyni dövrə təsadüf edən Milli Ordunun yaradılması dövlətçilik tariximizin ən şərəfli səhifələrindəndir. 1918-ci il iyunun 4-də Osmanlı Türkiyəsi ilə imzalanan Batum müqaviləsi bolşevik-daşnak təcavüzünün qarşısını almaq üçün hüquqi zəmin yaratdı və qardaş köməyi ilə formalaşan Qafqaz İslam Ordusu sentyabrın 15-də Bakını azad edərək paytaxta çevirdi. Bu ərəfədə, yəni 26 iyun 1918-ci ildə əsası qoyulan nizami ordumuzun ilk sükanı arxasına çar Rusiyasının imperator ordusunda xidmət etmiş, müxtəlif ali mükafatlara layiq görülmüş peşəkar azərbaycanlı generallar keçdi. Çar rejiminin müsəlmanlara qoyduğu hərbi məhdudiyyətlərə rəğmən, öz şəxsi istedadları sayəsində ən yüksək rütbələrə ucalan bu zabitlər müstəqillik elan olunan kimi Şərqin ilk demokratik respublikasının keşiyində durmağa gəldilər.
Modern.az xatırladır ki, ilk dövrlərdə ordu quruculuğuna Xosrov Paşa bəy Sultanov, ardınca Nuru paşa və hərbi işlər üzrə baş müvəkkil İsmayıl xan Ziyadxanov rəhbərlik etsə də, prosesin əsl peşəkar mərhələsi 1918-ci il noyabrın 1-də Hərbi Nazirliyin bərpası ilə başladı. Strukturun idarə edilməsi əvvəlcə Baş nazir Fətəli xan Xoyskiyə tapşırıldı, onun müavini isə tam artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarov təyin olundu. Noyabrın 15-də Ümumi Qərargahın qurulması və nazirliyin Gəncəyə köçürülməsi ilə milli hərbi sistemin onurğası formalaşdı.
1918-ci ilin son günlərində Hərbi Nazirliyin rəhbərliyinə rəsmi olaraq tam artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarov gətirildi. Rus-yapon müharibəsində Port-Artur qalasının müdafiəsində göstərdiyi rəşadətə görə çar ordusunda əfsanəyə çevrilmiş bu böyük sərkərdə yeni ordunun formalaşmasında və peşəkarlaşmasında ən böyük rolu oynadı. O, qısa müddətdə sarsılmaz bir nizam-intizam yaratmaqla yanaşı, bütün rəsmi yazışmaları və hərbi əmrləri doğma ana dilimizə keçirdi.
Onun dərhal yanına, nazir müavini postuna isə general-leytenant Əliağa Şıxlinski təyin edildi. Dünya hərb tarixinə "Artilleriyanın Allahı" kimi düşmüş bu dahi hərbçinin artilleriya elminə gətirdiyi yeniliklər və məşhur "Şıxlinski üçbucağı" kimi hədəf nişangahları beynəlxalq hərbi dərsliklərə daxil edilmişdi. Şıxlinski gənc respublikanın ilk Topçu Briqadasını və gələcək zabitlərin yetişəcəyi hərbi məktəbləri sıfırdan quran vizyoner bir komandir oldu.
Ordunun idarəetmə aparatındakı növbəti mühüm keyfiyyət dəyişikliyi 1919-cu il martın 26-da Baş Ərkani-Hərbin (Baş qərargahın) təsis edilməsi ilə baş verdi. Bu strateji qurumun rəhbərliyinə mənşəcə Litva tatarı olan, lakin qəlbi Azərbaycanla döyünən peşəkar hərbçi, general-leytenant Məmməd bəy Sulkeviç gətirildi. Çar ordusunda korpus komandiri rütbəsinə qədər yüksəlmiş bu təcrübəli zabit Azərbaycan ordusunun hərbi strukturunu, xidmət nizamnamələrini sistemləşdirdi və hətta milli hərbi dəniz qüvvələrinin ilk eskiz layihəsini hazırladı. Onun gəlişi ilə hərbi hissələrin formalaşdırılması prosesi daha ahəngdar və peşəkar xarakter aldı.
Milli hərbi sistemin onurğasını təşkil edən bu ali idarəçilərlə yanaşı, cəbhə xəttində birbaşa döyüşlərə rəhbərlik edən və ordunun zərbə qüvvəsinə çevrilən əfsanəvi zabitlərimiz də var idi. Onlardan biri Əliağa Şıxlinskinin qardaşı oğlu, general-mayor Cavad bəy Şıxlinski Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində döyüşərək Gəncənin komendantı və Birinci piyada diviziyasının komandiri ucalığına yüksəldi. O, 1919-cu ildə daşnakların Zəngəzurda törətdiyi qətliamların qarşısını almaq üçün qurulan xüsusi hərbi ekspedisiyaya rəhbərlik etdi və bölgədəki strateji yolları azad edərək Ermənistanı geri çəkilməyə məcbur etdi.
Cəbhənin digər unudulmaz siması, Peterburq Baş Qərargah Akademiyasının məzunu general-mayor Həbib bəy Səlimov idi. Gəncədən Bakıya doğru irəliləyən ordunun Cənub qrupuna komandanlıq edərək Ələt, Atbulaq və Nəvahini düşməndən təmizləyən Səlimov, qısa müddət Lənkəranın valisi oldu və 1920-ci ilin martında baş verən məşhur Əsgəran döyüşlərinin baş qəhrəmanına çevrildi.
Bu şanlı zabit pleyadasının Gəncə alayına rəhbərlik edən peşəkar siması isə Cahangir bəy Kazımbəyli idi. Cümhuriyyətin süqutundan sonra sovet işğalı ilə barışmayan Cahangir bəy, üsyandan bir qədər əvvəl ailəsini İrana yola salsa da, özü doğma şəhərində qalıb tarixi Gəncə üsyanına şəxsən rəhbərlik etdi. Beləliklə, gənc respublikanın ilk zabitləri təkcə ordunun təməlini qoymadılar, həm də son nəfəslərinə qədər müstəqillik ideyasına sadiq qalaraq adlarını tarixə yazdırdılar.
Təəssüf ki, zabitlərimizin böyük fədakarlıqla ərsəyə gətirdiyi bu qüdrətli ordu 1920-ci il aprelin 28-i sovet işğalından dərhal sonra ləğv edildi, milli ordumuz üçün yaradılmış zəngin maddi-texniki baza isə bolşeviklər tərəfindən talan olundu.
