Arxiv
2 May 2019, 14:25 | MƏDƏNİYYƏT
Bəşəriyyəti titrədən FƏLAKƏT -  Sunami haqda bilmədiklərimiz...

 

 

Sunami insan əhlinin baş verməsini istəmədiyi ən qorxunc fəlakətlərindən biridir. Bu fəlakət indiyə qədər neçə yüz min insanın həyatına son qoyub. Bu tez-tez baş vermir, amma olanda da ele bil bəşəriyyətdən neçə illərin acığını çıxırmış kimi qabağına çıxan canlını tələf edir.

 

Sunami okeanda zəlzələ nəticəsində yaranan su dalğasıdır. Umumilikdə isə hər zəlzələ nəticəsində  sunami baş vermir. Sunami adətən 7,5 baldan yüksək zəlzələlər zamanı baş verir. Zəlzələnin gücündən asılı olaraq sunami dalğasının böyüklüyü artır və quruda yaşayan insanların yaşayışına təhlükəli olur.  “Sunami” sözünün mənası yapon dilində “liman dalğası” deməkdir.  Bu termin ilk dəfə 15 iyun 1896-ci ildə Yaponiyada 8,5 bal gücündə Meiyi zəlzələsindən sonra işlədilməyə başlamışdır.

Sunaminin 80 faizi Sakit okeanda baş verir. Sunami bir dalğadan ibarət olmur, bir neçə dalğalar ardıcıllığıdır. Böyük sunamidə bu dalğa ardıcıllığı bir saatdan çox davam edə bilər və bu dalğaların şiddəti və böyüklüyünün getdikcə azalacağına zəmanət verilmir. Sunaminin baş vermə səbəbi dənizaltında reallaşan zəlzələlərdir. Sunaminin şiddəti onun nə qədər dərinlikdə baş verməsindən aslıdır. Sunami adətən okeanda saatda 800 - 1000 km sürətlə hərəkət edə bilir. 

 

Adətən sunami yer kürəsinin tektonik pilitələrin daha fəal olduğu ərazilərində baş verir. Okenın dibindəki pilitələr bir-birinə qarşı hərəkət etdikdə toqquşmalar nəticəsində çox güclü titrəmələr də yaranır ki, bu titrəmələr də tektonik pilitələrin əyilməsinə, sınmasına səbəb olur. Bu dağıntıların uzunluğu bir neçə kilometrə çata bilir. Nəticədə güclü titrəyişlər okean səthində ardıcıl dalğaların yaranmasına, bu isə öz növbəsində çox böyük həcmli su kütlələrininn ardıcıl hərəkətinə və sunami dalğalarının əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır.

Dənizaltındakı zəlzələlərin sunamiyə gətirib çıxarmağı nəzəriyyəsini ilk dəfə Yunan tarixçisi Tusidides, tərəfindən kəşf edilib. O bildirib ki, vulkanik partlayışlar, böyük sürüşmələr, dənizaltındakı nüvə partlayışları və tropik qasırğalar da sunami meydana gəlməsinə səbəb ola bilər.

Rusiyanın Okeanologiya institutunun apardığı müşahidələrin nəticələrinə görə, Xəzərdə eramızın 743–1989-cü illəri arasındakı dövrdə müxtəlif şiddətli 12 sunami qeydə alınmışdır. Bunların ən güclüləri 1895 və 1933-cü illərə təsadüf etmişdir. Bu hadisələr Bakı, Dərbənd və Livanov Bankəsində qeydə alınmışdır. Tədqiqatçıların rəyinə görə Xəzərdə adətən 7,2–7,5 bal gücündə zəlzələlər sunami yarada bilir və bu isə 40–60 ildən bir baş verir. Xəzər dənizi sahillərində ən seysmik zona Abşeron yarımadası sayılır. Abşeron yarımadasının da seysmik zonada yerləşdiyini nəzərə alsaq, biz hər an zəlzələyə hazır olmalıyıq. O da nəzərə alınmalıdır ki, yarımada düzənlik və tarlalardan ibarət deyil, üzərində bir-birinə yaxın olan neft emalı zavodları, kimya kombinatları, xam neft terminalları, benzin və qaz boru xətləri və s. yanğına davamsız qurğularla zəngindir. Bu isə o deməkdir ki, cüzi titrəyiş Abşeronu alovlar ağzına ala bilər. Allah gecindən versin.

 

Eramızdan əvvəl 1490-cı ildə Egey dənizində Santorin vulkanının püskürməsi nəticəsində Yunanıstanın minoy sivilizasiyası tamamilə yer üzündən silinmişdir. Tədqiqatçıların fikrincə, bu sunami yer kürəsinin öz oxu ətrafında cüzi əyilməsinə səbəb olmuşdur.

 

1883-cü ildə İndoneziya yaxınlığında Karakatu vulkanının püskürməsi nəticəsində baş vermişdir. Bu güclü partlayış sahildə 41 metr yüksəklikdə də dalğalar əmələ gətirmiş və nəticəsində Yava və Sumatra adalarının sahil şəhər və kəndləri məhv olmuşdu. Bu fəlakət 36417 insanın ölümü ilə nəticələnmişdir.

Ən güclü sunamilərdən biri yenə Sumatranın adı ilə bağlıdır. Belə ki,  26 dekabr 2004-cü ildə saat 00.58.55-də 9 ballıq zəlzələ ilə başlamaqla İndoneziyanın Sumatra adasının şimali qərbində  baş vermişdi. Dəhşətli sunami dalğaları bir an içərisində Hind okeanı sahillərində yerləşən 9 dövlətə ciddi iqtisadi ziyan vurmaqla, təxmini sayı 230 minə yaxın insan tələfatına səbəb olmuşdu.

 

Ən son isə 11 mart 2011-ci ildə Yaponiyadakı zəlzələ nəticəsində baş verən sunami isə bu fəlakətin nə qədər ciddi, qorxunc olduğunu və insanın təbiət qarşısında nə qədər aciz olduğunu bir daha göstərdi. Yaponiyada baş verən və sonradan sunami ilə müşayiət olunan dağıdıcı zəlzələ nəticəsində ölənlərin sayı son məlumatlarda 14 minə çatdığı bildirilirdi. 15 minə yaxın adam isə itkin düşmüş sayılır. Qeyd edək ki, Yaponiyada Rixter cədvəli ilə 9,0 bal gücündə zəlzələ ölkənin şimal-şərqində qeydə alınıb. Yeraltı təkanlar hündürlüyü 10 metrdən çox olan sunami ilə müşayiət olunub.

 

Dünya yaradılandan bu günə qədər Yerin ən müxtəlif nöqtələrində zəlzələlər, sunamilər olmuş, bu səbəbdən milyonlarla insanın tələf olduğu, yüzlərlə yaşayış yeri yer üzündən silindiyi bir reallıqdır. Yer üzündə yaşayan olan insanlar isə bu fəlakətləri ancaq seyr edə və nəticələrinin aradan qaldırılmasına səy göstərə bilirlər. Başvermə səbəblər isə olara aid deyil, çünki bu təbiət hadisəsidir və qarşısı alınmazdır.

 

Novruz NOVRUZLU

 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Ərdoğan İmamoğlunu yenə tənqid etdi 24 Avqust 2019, 21:13 Kürdəmirdə daha bir fəhlə iş yerində öldü 24 Avqust 2019, 20:56 Rusiyada iki azərbaycanlı həbs olundu 24 Avqust 2019, 20:38 Gecə klubunda 52 nəfər saxlanıldı 24 Avqust 2019, 20:19 Tramp Makronla G7 sammiti öncəsi müzakirə apardı 24 Avqust 2019, 20:01 Yevlaxda 17 gün əvvəl edilən oğurluğun üstü açılıb 24 Avqust 2019, 17:56 Bakıda məşqə gedən 21 yaşlı oğlan avtovağzalda itkin düşdü 24 Avqust 2019, 17:42 Ukrayna vətəndaşı Bakıda 160 min dollarlıq dələduzluq edib 24 Avqust 2019, 17:30 Çin Trampa rəsmi XƏBƏRDARLIQ etdi 24 Avqust 2019, 17:13 Azərbaycanın daha bir aparıcı bankına haker hücumu olub 24 Avqust 2019, 16:53 Türkiyədə zirehli avtomobil aşıb, 2 polis ölüb, 4-ü xəsarət alıb 24 Avqust 2019, 16:46 Zelenski Bakı ermənisini TŞ-nin rəhbəri postuna gətirir? 24 Avqust 2019, 16:31 Şamaxıda "Toyota"nın vurduğu piyada xəstəxanada öldü 24 Avqust 2019, 16:18 Sosial evləri kirayə verənlər: “Mənzilə ehtiyacları yoxdur, pul qazanmağı düşünürlər” 24 Avqust 2019, 15:53 ABŞ İran tankerini qəbul edən limanları sanksiyalarla hədələdi 24 Avqust 2019, 15:39 Prezident İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Baş katibini qəbul edib - YENİLƏNİB 24 Avqust 2019, 15:27 İranda iqtisadi vəziyyət pisləşməkdə davam edir 24 Avqust 2019, 14:56 Azərbaycanlı aparıcı 45 milyonluq torpaq sahəsini satdı - Fotolar 24 Avqust 2019, 14:49 Bakıda narkobaronlara qarşı əməliyyat: "Bibixanım" saxlanıldı - FOTOLAR 24 Avqust 2019, 14:21 Goranboyda növbəti ümumrayon aksiyası keçirildi 24 Avqust 2019, 14:05 Rusiya dənizdən raketlər atdı, hədəflər məhv edildi 24 Avqust 2019, 13:51 Bazar gününə Bakıda 35 dərəcə isti olacaq 24 Avqust 2019, 13:38 Bakıda 30 yaşlı qadın qohumunun evindən itkin düşüb 24 Avqust 2019, 13:26 Abel Məhərrəmovun kürəkəni vəfat etdi 24 Avqust 2019, 13:10 Türkiyədə Nəsiminin 650 illiyinə həsr olunmuş sikkə buraxılıb 24 Avqust 2019, 13:03 Bu il 300-dən çox uşaq reabilitasiya xidmətləri ilə təmin edilib 24 Avqust 2019, 12:53 Hitler Almaniyası SSRİ-yə qalib gəlsəydi, Azərbaycanı nə gözləyirdi? - Tarixçilərdən CAVAB 24 Avqust 2019, 12:48 Türkiyənin İraqda başladığı əməliyyatın 4 hədəfi – Politoloq ŞƏRHİ 24 Avqust 2019, 12:34 Heydər Əliyev Mərkəzinin parkında konsert keçiriləcək 24 Avqust 2019, 12:31 AQTA Maarifləndirir: Ədviyyatların insan sağlamlığı üçün xeyri və ziyanları 24 Avqust 2019, 12:15 Düşmən tapdağı altındakı Xocalının SON GÖRÜNTÜSÜ 24 Avqust 2019, 12:12 Rusiyada yol qəzasında 3 Ermənisan vətəndaşı öldü 24 Avqust 2019, 12:04 Vilayət Eyvazovdan yeni TƏYİNATLAR 24 Avqust 2019, 11:52 "Qarabağ" 20 min avro cərimələndi 24 Avqust 2019, 11:38 Bakıda 18 manata görə adam döydülər 24 Avqust 2019, 11:21