Arxiv
6 May 2020, 14:31 | ƏDƏBİYYAT
Tonyükük yazısı qədim Ortaq Türk dilinin ilk böyük əsəridir!!!

Bu il UNESCO Monqolustan və Altay çöllərində  böyük türk tarixinə şahidlik edən  Tonyükük yazısının 1300 illiyini qeyd edir. Bu münasibətlə  aprel ayının 24-də  Beynəlxalq Türk Akademiyası “Böyük Çöl mədəniyyəti: Tonyükük mirası və Çağdaş Türk dünyası” adlı  onlayn konfrans keçirdi. Konfrasda 15-dən artıq ölkənin  türkoloqları, türkologiya elmi üzrə mütəxəssisləri çıxış edərək, Tonyükük ilinin 1300 illiyinə həsr olunmuş  məruzələr və təkliflərini səsləndirdilər. 
ABŞ-ın Miçiqan Universitetinin  proffesoru, böyük türkoloq Timur Kocaoğlu həmin konfransda “Orhun yazılarındakı ortaq türk yazı dili və sonrası” adlı məruzəsi çox böyük maraqla qarşılandı.  Timur Kocaoğlunun  həmin məruzəsi oxucularımız və türkologiya elmi ilə maraqlananlar, türkoloqlar, dilçilər üçün maraqlı olacağını nəzərə alaraq, türk dilindən tərcümə edib, diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm.
Aida Eyvazlı.

Timur Kocaoğlu,
Miçiqan universitetinin professoru:

“Orhun yazılarındakı ortaq türk yazı dili və sonrası”

Tonyükük kitabəsinin   Güney üzü, 8-ci sətir:

”Yağımız tégre oçoq tég érti. Biz aş tég értimiz”—türk dilinə çevirəndə bu sözlər belə məna verir: “Düşmənimiz ocaq kimiydi. Biz yemək kimiydik”

Tonyükük kitabəsinin  Güney üzü, 13-cü sətir:

Yuyqa érkli tupulğalı uçuz érmiş

Yinçke érklig üzgeli uçuz

Yuyqa qalın bolsar tupulğuluq alp érmiş

Yinçge yoğun bolsar üzgülük alp érmiş...

İndiki türk dillərində:

Yuxa kimi olanı bölmək asan imiş,

Zəif olanı qoparmaq asan imiş.

Yuxa qalın olarsa bölmək çətin olar

İncə və qalın olarsa qoparmaq çətin olar.

1300 il bundan əvvəl yazılmış  bu sətirlərə baxanda və onları təhlil edəndə gördüyümüz bu  nümunə bizə bu yazıların ədəbi bir dildə yazıldığını, bu ədəbi dilində həmin dövrdə müxtəlif türk birliklərinin, tayfalarının Ortaq Türk dili olduğunu,  bu OrtaqTürk yazı dilinin Kül Tekin və Bilgə Xaqandan qalan  daş məktublarda da işlənməsinin və zəngin ədəbi bir dildə yazılmasının şahidi oluruq.


Tonyükük daş kitabəsi- Ortaq  Türk dilinin yazı dilidir. Birinci və İkinci Göytürk dövləti, daha doğrusu Göytürk İmperatorluğunda  çox sayda Türk boyları var idi:

başda Aşina sülaləsi olmaqla, bu dövlət  bir neçə böyük Türk boyunun qurduğu bir “Birlik”(İttifaq) idi. Başmil, Karluk, Uyğur, Oğuz, Qırğız. Bu birlikdə bərqərar idilər. Birliyin  qədim və əsil adı da TÜRK idi.


Bu birliyin içərisində çox sayda ayrı-ayrı Türk boyları birləşirdi.


Türk boyları:
Apar, az, Basmil, bayırqu, Bozoqz, Çigil, Kümül, Qarluq, Qay, Qırğız, Qurıqan, Doqquz Oğuz,  On Ög, Sir, Tarduz, Tatar, Tongra, Töles, Türgiş, Uyğur, Yağma və başqaları...


 Yad boylar:
Kitan, Məncüd,Soğdağ, Tabğaç, Tangut, Tatabi, Toqar...


VI-XI yüzildə yaşayan bu tük boylarının danışıqlarında kimində az, kimisində isə çox səs birləşməsi, dil və ləhcə ayrılıqları, bir-birindən ayrı danışıq dilləri var idi.


Türk toplumlarının və tayfalarının bir-birindən ayrı türk danışıq dilləri olsa da, Göytürk dövlətində tək bir Ortaq Türk Yazı dili var idi. Bu Ortaq Türk Yazı dili: Qarkuq, Uyğur, Qıpçaq danışıq dillərinə daha yaxın, Oğuz və başqa türk boylarının danışıq dilindən isə daha uzaq idi.


Qaşqarlı Mahmud “Divani Lüğət Türk”-də rəngarəng türk boylarının fərqli danışıq dillərini  təhlil edərkən, Qaraxanlı Dövlətindəki Hakaniyə Türk yazı və danışıq dilini “ən gözəl türkcə”- deyə tərif etmişdi. Bununla belə oğuzca danışıq dilinin ayrı duil bilgisi özəlliklərini də göstərmişdi.


Göytürk dövlətindəki Türk yazı dili bu dövlətin 745-ci ildəki məğlubiyyəti ilə aradan qaldırılmadı. Göytürk  dövləti süquta uğrasa da onun yazı dilini-yəni  Ortaq Türk Yazı dilini  ondan sonra gələn Uyğur Xaqanlığı, Qırğız Xaqanlığı, Qaraxanlı Dövləti dildəki xüsusi vurğu və sözləri dəyişməklə, dialektləri yeniləməklə işlək dil kimi saxladılar.  Bu dövrlərdəki yazı dili ayrı bir Türk boyunun fərqli danışıq dili xüsusiyyətlərini saxlamaqla, yamsılamaqla  dəyişmədi. Bu durum Xarəzm Dövləti və Əski Qıpçaq dilində yazılan əsərlərdə də özünü qoruyub saxladı.


Lakin, Qaraxanlı və Xarəzm dövlətləri çökəndən və 150 illik Moğol Hökmdralığı başlayandan sonra, Türk yazı dilində fərqli dəyişikliklər oldu.  Bir tərəfdən Xorasan, İran və Şimali Ərəbistannda yerləşən səlcuqlar da bu dönəmlərdə öz hakimiyyətləri dönəmində türk yazısı yerinə, fars yazısını gətirdilər, onu rəsmi dil etdilər, bununla da Türk Yazı dilinə  basqı başlandı.


Türküstanda-Orta Asiyada Əmir Teymur hakimiyyətə gələndən sonra, onun hökmdarlığı dövründə  monqol hakimiyyətini yıxıb, qurduğu Teymurilər dövlətində Türk dilini yenidən dövlət dili elan etdi.  Sonradan, bəzi tarixçilərin “Cağatay dili” dediikləri Türk Yazı dili , yeni bir yazı dili deyildi, Göytürklərdən bu günə qədər və Qaraxanlılar dövründə “Kütadğu Bilig”lə yüksələn Ortaq Türk yazı dili idi.  XIV-XXI yüzilliklərdə yenidən yaşamağa və işlənməyə başladı.


Qızıl Orda dövlətində  və Şimali Afrikada yazılmış  kitabələrə   “qədim qıpçaq” dilində yazılıb, deyilsə də, bu da eyniylə Ortaq türk yazı dilidir.


Orta Asiyadakı bu Ortaq Yazı dili İdil-Ural, Kırım, Şimali Afrikadakı  Qıpçaq Türk yazı dilləriylə eyni qrammatik xüsusiyyətlərə sahibdrlər.


Farscanı yazı dili kimi göstərən Səlcuqlardan sonra, Anadoluda Türk bəylikləri Orta Asiyadakı Ortaq Türk Yazı dilini davam etdirmək yerinə, bütünlüklə Oğuzların danışıq dilinə uyğun olaraq yeni bir Türk Yazı dili əmələ gətirdilər. Bu da  indiki Anadolu Türkcəsidir. Beləcə XIV-XV-ci yüzillərdə iki ayrı Türk yazı dili inkişaf etməyə başladı: 1) Orta Asiyada - İdil Uralda—oturuşan Ortaq Türk Yazı dili, 2) Anadoluda Oğuzcaya oxşayan Anadolu Türkcəsi.


Sonradan Osmanlı-İran savaşlarıyla bir-birindən ayrılan Oğuz boylarıyla bərabər Anadolu Türkcəsi də iki yerə bölünmüş oldu: Anadoluda Anadolu Türkcəsi Yazı dili işlənirkən,  Azərbaycanda Azərbaycan Türkcəsi Yazı dili işlənməyə başladı.


XVI və XX  əsrlər aralığında isə, müxtəlif mədəni və siyasi məqsədlərlə daha çox sayda Türk boylarının bir-birindən ayrı yazılan dillərinin  yayılmasının  şahidi oluruq.  Sözümün sonunda onu vurğulamaq istəyirəm ki, nə qədər ki, hələ başqa bir  Ortaq Türk yazısını ortaya çıxarmamışq, Tonyükük yazsıısı qədim Ortaq Türk dilinin ilk böyük əsəri adlanır!!!

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Deputat kafedə müştərini döydü – VİDEO 25 Sentyabr 2020, 20:49 İranda təyyarə qəzası 25 Sentyabr 2020, 20:32 Baş Prokurorluqdan İnstaqradakı sual-cavabla bağlı açıqlama 25 Sentyabr 2020, 20:19 Məşhur aviaşirkət mindən çox pilotu ixtisar edəcək 25 Sentyabr 2020, 20:03 Koronavirusla bağlı sürətli test yaradıldı 25 Sentyabr 2020, 19:57 Ədliyyə işçiləri və məhkumlar arasında 13 nəfərdə koronavirus aşkarlandı 25 Sentyabr 2020, 19:48 2 min nəfər vaxtından əvvəl cəzadan azad olunub 25 Sentyabr 2020, 19:39 Elektron qolbaq daşıyan məhkumların sayı açıqlandı 25 Sentyabr 2020, 19:30 Naqif Həmzəyev növbəti dəfə seçiciləri ilə görüşdü - VİDEO FOTO 25 Sentyabr 2020, 19:28 Nazirlik “Araz market” və “Al market”i CƏRİMƏLƏDİ 25 Sentyabr 2020, 19:19 Deputat Məzahir Əfəndiyev Bosniya Parlamentinə məktub göndərdi 25 Sentyabr 2020, 19:10 Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin səlahiyyətləri artırıldı 25 Sentyabr 2020, 19:01 Gömrüklə bağlı ən çox verilən suallar cavablandırıldı 25 Sentyabr 2020, 18:55 Tələbə köçürülməsi qaydaları dəyişdi - Baş nazirdən qərar 25 Sentyabr 2020, 18:49 Tibb Universitetinə yeni prorektor təyin olundu 25 Sentyabr 2020, 18:43 Dollar yeni həftəyə belə başlayacaq 25 Sentyabr 2020, 18:35 Deputat: “Beynəlxalq təşkilatlar Ermənistanın təxribatlarına adekvat cavab verməlidirlər” 25 Sentyabr 2020, 18:27 İlin sonunadək daha 5 yeni qəsəbə istifadəyə veriləcək - Dövlət Komitəsi 25 Sentyabr 2020, 18:20 Mikayıl Cabbarov Gəncədə sənaye müəssisələrinin fəaliyyəti ilə tanış oldu - FOTO 25 Sentyabr 2020, 18:14 Direktor olmaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ 25 Sentyabr 2020, 18:06 Mehmanxanalarda reydlər APARILIR 25 Sentyabr 2020, 18:00 TƏBİB-də daha bir KADR TƏYİNATI 25 Sentyabr 2020, 17:54 İki icra hakimiyyəti ləğv olunsun - MM-in Komitə sədrindən ilginc təklif 25 Sentyabr 2020, 17:48 Bu şəxslərə hərbi xidmətlə bağlı SMS göndərildi 25 Sentyabr 2020, 17:42 Almaniya azərbaycanlıları ilə videogörüş keçirilib 25 Sentyabr 2020, 17:36 Ordumuzun döyüş hazırlığı prosesi davam edir - VİDEO 25 Sentyabr 2020, 17:30 Azay Quliyev seçicilərlə videogörüş keçirib     25 Sentyabr 2020, 17:25 “Jurnalist olmaq istəyirdim, amma gələcək nəslə sağlam həyat vermək daha maraqlıdı...” - Jurnalist övladı 25 Sentyabr 2020, 17:20 Bu ayın təqaüd və müavinətləri ödənilib 25 Sentyabr 2020, 17:15 Məcburi köçkünlər üçün keçirilən ilk yardım təlimləri başa çatıb 25 Sentyabr 2020, 17:12 Bakı Ali Neft Məktəbi ən yüksək keçid balı ilə yenə birinci oldu 25 Sentyabr 2020, 17:06 Bakı və Sumqayıtda KOB inkişaf mərkəzləri fəaliyyətə başladı 25 Sentyabr 2020, 17:00 Ermənistan cəbhədə vəziyyəti gərginləşdirməyə HAZIRLAŞIR 25 Sentyabr 2020, 16:55 UNEC-in 90 illik yubileyinə töhfə: nəfis tərtibatda kitablar   25 Sentyabr 2020, 16:50 Neftçalada su probleminin həlli ilə bağlı hazırlıqlar görülür - FOTO 25 Sentyabr 2020, 16:44