18 noyabr 2018, Bazar
Ana Səhifə - QARABAĞ - Azərbaycanda ən qısa və ən uzun coğrafi ADLAR
Azərbaycanda ən qısa və ən uzun coğrafi ADLAR
29.10.2015, 15:53


Dünya xəritəsindəki saysız-hesabsız toponimlər (coğrafi adlar) arasında 3-5 hərfli sadələri ilə yanaşı, 10-15, bəzən daha çox hərfdən ibarət mürəkkəbləri də mövcuddur. Yer kürəsinin ən hündür zirvəsi - Comolunqma, Hondurasın paytaxtı - Tequsiqalpa şəhəri, İslandiyanın ən yüksək dağı-  Hvannadalshnukur və  həmin adada yerləşən – Eyyafyadlayokyudl vulkanı,  Hindistanın Keral ştatının mərkəzi - Tiruvanantapuram şəhəri və s. bu cür toponimlərdəndir. Lakin dünyada bunlardan daha heyrətli, məsələn, - İrlandiyada - 22, Hollandiyada - 25, Hindistanda - 28, Kanadada - 31,  Finlandiyada isə - 35 hərfli coğrafi adlar qeydə alınıb. Şimali Amerikada Çaubunaaqunqamauq gölünün adı əslində 45 hərfdən ibarətdir. Gölün adı ABŞ-da ən uzun toponim sayılır.  Bu isə onun sadələşdirilmiş adıdır. 45 hərfdən 15-i “q”, 9-u “a” hərfidir. Nimpuk adlı hindu tayfasının dilində gülməli mənası var: “Sən öz tərəfində balıq tutursan, mən öz tərəfimdə balıq tuturam və ortada heç kim balıq tutmur”.

Hələ bu harasıdır, Uelsdə bir balaca kənd var, əsl adı 58 hərfdən ibarətdir, onu 20 hərfə qədər qısaldaraq  LLanvayrpullqvinqill adlandırırlar. Yazıq dil, qırılmasın neyləsin! Bu da son deyil. Sən demə, əsl həngamə qabaqdaymış. Ginnesin rekordlar kitabında ən uzun toponim  Yeni Zelandiya adasında 305 metrlik hündürlüyə malik bir təpəyə məxsusdur. Onun adı 85 hərfdən ibarətdir və aborigen moari qəbiləsinin dilində təxmini mənası belə səslənir. “Yüksək təpə, harada ki, Tamatea, iri dizləri olan o kişi, dağa çıxdı, torpağı uddu, torpaq yeyən kimi tanındı, öz burun fleytasında öz sevgilisi üçün mahnı çaldı”. Allah səbir versin bu adı axıracan oxumaq istəyənlərə!

Maraqlıdır ki, bu uzun-uzadı, sicilləmə adlarla bərabər, dünyada  tək bircə hərfdən ibarət ən qısa toponimlər də mövcuddur. Məsələn, Şimali Fransada “Y” adlı yaşayış məntəqəsi, İsveçdə “A” adlı qəsəbə  və Norveçdə “A” adlı balıqçı kəndi, ABŞ-da “D”, Şotlandiyada “E” adlı çaylar və Danimarkada “O” adlı təpə dünyada ən qısa coğrafi adlar hesab edilir. Amma burada bir incə məqam var: bu hərflərin fransız, isveç və norveç dillərində səslənməsi ( “Y”- “Ya”, “A” - “Ay”)  başqa dillərdə, məsələn  türk və ya Azərbaycan dilində iki hərflə yazılır. Bu da təbiidir, çünki hər dilin özünə məxsus fonetikası və dil qanunları var. Eyni səsin müxtəlif dillərdə fərqli yazılışı qəbul ediləndir, yəni bir səs, yerli dil qanunlarına görə bir, iki, hətta üç hərflə yazıla bilər. Əsas meyar o dildə həmin səsin və ya sözün necə yazılışıdır.

Nə isə, keçək əsas mətləbə. Başlıqda  qoyulan sualı araşdıraq. İlkin olaraq, Azərbaycanın 70 iri yaşayış məntəqəsinin – şəhər və rayon mərkəzlərinin adlarını (oykonimləri) araşdırdım, maraqlı nəticələr alındı: məlum oldu ki, ölkəmizdə şəhərlər arasında ən qısa ad üç hərfdən ibarət Qax, ən uzun ad isə 10 hərfdən ibarət Mingəçevirdir; cəmi 8 şəhərin adı – 4 (Bakı, Quba, Oğuz və s.); 12 şəhərin adı – 5 (Gəncə, Qazax,  Ağdam və s.); 18 şəhərin adı – 6 (Şamaxı, Göyçay, Şəmkir və s.); 8 şəhərin adı – 7 (Masallı, Ağstafa, Ordubad və s.); 18 şəhərin adı – 8 (Sumqayıt, Lənkəran, Zaqatala və s.) və nəhayət, cəmi 4 şəhərin adı – 9 hərflidir (İsmayıllı, Sabirabad, Biləsuvar və Hacıqabul). Alınmış nəticələri bir az ümumiləşdirsək, görərik ki, araşdırılan oykonimlər arasında 6-8 hərfli olanlar daha çox (44 şəhər) olub, ümumi sayın 63 faizini təşkil edir; 30 faizi 3-5, cəmi 7 faizi isə 9-10 hərfdən ibarət oykonimlərdir.  Adi arifmetik hesablama ümumilikdə bütün şəhər adlarımızın ortalama 6.4 hərfdən ibarət olduğunu göstərir. Digər toponimlərimizin, xüsusilə kənd adlarımızın  bir qədər də uzun olmasını nəzərə alsaq, Azərbaycan toponimləri üçün orta göstərici kimi  7 hərfli toponimi şərti bir norma kimi qəbul edə bilərik və bundan az hərfli toponimlər “qısa”, çox olanlar isə “uzun” toponimlər adlandırıla bilər.

Maraq məni alıb apardı. Azərbaycanın ən qısa və ən uzun toponimini tapmaq marağı ilə 2000-ə yaxın coğrafi adı araşdırdım. Yəqin ki, respublikamızda bir hərfdən ibarət coğrafi ad yoxdur, çünki Azərbaycan dilində tək hərfli cəmi bir sözün - “o”- üçüncü şəxs əvəzliyinin olduğu məlumdur. İki hərfli tək bir toponim, deyəsən,  Xəzər dənizindəki Qu adasıdır.  Üç hərfli toponimlər də çox deyil, 40-50 ədəd, bəlkə daha çox saymaq olar: Kür (çay), Gil (ada), Yel (dağ), Qum(Qax), Aza(Naxçıvan), Hil(Qusar), Nic(Qəbələ), Zar (Kəlbəcər), Kiş(Şəki) kəndi və s.   

Bəs, ən uzun ad? Araşdırmanı  davam etdirdim, bölgələrimizdə  çoxlu sayda 13,14, hətta  bir neçə 15 və 16 hərfli kənd adlarımıza rast gəldim – Nəcəfqulubəyli (Ağcabədi), Qubalıbalaoğlan (Hacıqabul), Xırmanqaynarbinə (Zaqatala) və s. Əcnəbilərin “dil gimnastikası” üçün əsl cənnət-məkan yerlər! Qusar rayonunda 17 hərfdən ibarət Zindanmuruqqışlaq və qonşu Xaçmaz rayonunda həmin uzunluqda Mirzəməmmədqışlaq kəndlərinin adlarını görəndə güman etdim ki, bu son olar. Amma gümanım düz çıxmadı, Goranboy rayonunun 18 hərfli Qaşaltıqaraqoyunlu kəndi öz  nəhəng adıyla onları üstələdi. Bu da son olmadı, coğrafiyamızın bu sahədə rekordu məlum oldu ki, Bərdə rayonunun  19 hərfli Mirzəxanqaraqoyunlu kəndinə məxsusdur. Amma bir məqamı da qeyd etmək lazımdır: bu araşdırmada  adı ancaq birgə, yəni bir sözlə yazılan toponimlər nəzərdən keçirildi, iki sözlə və ayrı yazılan coğrafi adlar nəzərə alınarsa, İmişli rayonundakı Yuxarı Qaragüvəndikli kəndi  20 hərflə Azərbaycan toponimlərinin lideri ola bilər.

Beləliklə, böyük əksəriyyəti yaşayış məntəqələrinin adları  olmaqla,  toponimlərimizin ilkin araşdırılması  nəticəsində yuxarıda qoyulan sualı müəyyən qədər cavablandırdıq. Lakin bu, coğrafi adlarımızın az bir qismidir və  ola bilsin ki, mövzu diqqətli oxucunu cəlb etsin, o da alınan nəticələrə dəyərli düzəlişlər edərək, bu araşdırmaya öz layiqli töhfəsini versin. Bu yolda onların hər birinə uğurlar arzulayıram.


Rəşid Fətəliyev

Bakı, 28.10.2015.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bakıdakı Beynəlxalq Qısa Filmlər Festivalının qalibləri məlum oldu
18.11.2018, 18:44

Bakıdakı Beynəlxalq Qısa Filmlər Festivalının qalibləri məlum oldu

Çində vertolyot qəzaya uğrayıb, xəsarət alanlar var
18.11.2018, 17:48

Çində vertolyot qəzaya uğrayıb, xəsarət alanlar var

Türkiyə ordusu 68 terrorçunu zərərsizləşdirdi
18.11.2018, 17:08

Türkiyə ordusu 68 terrorçunu zərərsizləşdirdi

Yunanıstanda baş verən toqquşmalarda onlarla insan saxlanılıb
18.11.2018, 16:40

Yunanıstanda baş verən toqquşmalarda onlarla insan saxlanılıb

Əli Həsənov: “Aksiyaçılar polis işçilərinə müqavimət göstəriblər”
18.11.2018, 16:00

Əli Həsənov: “Aksiyaçılar polis işçilərinə müqavimət göstəriblər

Fransada keçirilən etiraz aksiyasında 409 nəfər yaralanıb
18.11.2018, 15:33

Fransada keçirilən etiraz aksiyasında 409 nəfər yaralanıb

Bakıda Dünya Kubokunun mükafatlandırma mərasimi keçirilib 
18.11.2018, 14:56

Bakıda Dünya Kubokunun mükafatlandırma mərasimi keçirilib 

Yevlaxda mikroavtobus qəzaya uğrayıb, xəsarət alanlar var
18.11.2018, 14:34

Yevlaxda mikroavtobus qəzaya uğrayıb, xəsarət alanlar var

Əli Kərimlinin həbs olunduğu mitinqlə bağlı RƏSMİ MƏLUMAT 
18.11.2018, 14:01

Əli Kərimlinin həbs olunduğu mitinqlə bağlı RƏSMİ MƏLUMAT 

Sabaha olan hava PROQNOZU
18.11.2018, 13:30

Sabaha olan hava PROQNOZU

Bu ərazilərdə elektrik enerjisi 4 gün  fasilələrlə veriləcək
18.11.2018, 13:26

Bu ərazilərdə elektrik enerjisi 4 gün  fasilələrlə veriləcək

Kaliforniyada yanğınlar zamanı 76 nəfər ölüb,  1276 nəfər itkin düşüb
18.11.2018, 13:09

Kaliforniyada yanğınlar zamanı 76 nəfər ölüb,  1276 nəfər itkin düşüb

Tatlısəsi azərbaycanlı həkim sağaltdı
18.11.2018, 12:43

Tatlısəsi azərbaycanlı həkim sağaltdı

39 yaşlı kişi borca görə bıçaqlandı - BALAKƏNDƏ
18.11.2018, 12:38

39 yaşlı kişi borca görə bıçaqlandı - BALAKƏNDƏ

Gəncədə 17 yaşlı qız itkin düşdü
18.11.2018, 12:09

Gəncədə 17 yaşlı qız itkin düşdü

Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyətinin Vaşinqton görüşləri davam edir - FOTOLAR
18.11.2018, 11:58

Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyətinin Vaşinqton görüşləri davam edir - FOTOLAR

160 saylı avtobus qatarla toqquşmaqdan son anda qurtuldu- RƏSMİ - VİDEO
18.11.2018, 11:38

160 saylı avtobus qatarla toqquşmaqdan son anda qurtuldu- RƏSMİ - VİDEO

Nazirlik 120 minə yaxın ağac payladı - FOTOLAR
18.11.2018, 11:24

Nazirlik 120 minə yaxın ağac payladı - FOTOLAR

Balakəndə qəza: xəsarət alanlar var
18.11.2018, 11:16

Balakəndə qəza: xəsarət alanlar var

Azərbaycanlı miqrant Almaniyada azərbaycanlıları bıçaqladı
18.11.2018, 10:44

Azərbaycanlı miqrant Almaniyada azərbaycanlıları bıçaqladı

Xırdalanda evdə yanğın
18.11.2018, 10:24

Xırdalanda evdə yanğın

Azərbaycana qayıdan sabiq nazir yenidən xəstəxanaya yatırıldı - ÖZƏL
18.11.2018, 10:22

Azərbaycana qayıdan sabiq nazir yenidən xəstəxanaya yatırıldı - ÖZƏL

Millətlər Liqasında 6-cı tur başlayır - TƏQVİM   
18.11.2018, 10:01

Millətlər Liqasında 6-cı tur başlayır - TƏQVİM  

Millətlər Liqasında daha 7 oyun və 5-ci tur yekunlaşdı - NƏTİCƏLƏR   
18.11.2018, 09:59

Millətlər Liqasında daha 7 oyun və 5-ci tur yekunlaşdı - NƏTİCƏLƏR  

“Ölkəmizi  tanıyaq” aksiyasının yolasalma  mərasimi oldu   
18.11.2018, 09:50

“Ölkəmizi  tanıyaq” aksiyasının yolasalma  mərasimi oldu  

Ermənistan cəbhədə təxribatlara davam edir
18.11.2018, 09:36

Ermənistan cəbhədə təxribatlara davam edir

ABŞ noyabrın 20-də Camal Qaşıqçının qatilinin adını açıqlayacaq
18.11.2018, 09:32

ABŞ noyabrın 20-də Camal Qaşıqçının qatilinin adını açıqlayacaq

İdman zamanı köməksiz vəziyyətdə qalan şəxs xilas edildi
18.11.2018, 09:15

İdman zamanı köməksiz vəziyyətdə qalan şəxs xilas edildi

Çaylarda suyun səviyyəsi 16 sm-ə qədər artdı
18.11.2018, 08:57

Çaylarda suyun səviyyəsi 16 sm-ə qədər artdı

Cəmil Həsənli sərbəst buraxıldı
18.11.2018, 00:49

Cəmil Həsənli sərbəst buraxıldı

“Azərbaycanın səfərdə Kosovonu məğlub etməsi  çətin olacaq” – Rəqib baş məşqçi
18.11.2018, 00:38

“Azərbaycanın səfərdə Kosovonu məğlub etməsi  çətin olacaq” – Rəqib baş məşqçi

İŞİD-in son istehkamı da ələ keçirildi
18.11.2018, 00:23

İŞİD-in son istehkamı da ələ keçirildi

“Kosovo ilə oyunda məğlubiyyət haqqında düşünmürəm” - Qurban Qurbanov
18.11.2018, 00:10

“Kosovo ilə oyunda məğlubiyyət haqqında düşünmürəm” - Qurban Qurbanov

Fransadakı etirazlarda 220 nəfər xəsarət aldı
17.11.2018, 23:56

Fransadakı etirazlarda 220 nəfər xəsarət aldı

Çıxarışsız mənzillərin vergi problemi - VİDEO
17.11.2018, 23:31

Çıxarışsız mənzillərin vergi problemi - VİDEO

FİFA Türkiyə klubunu cəzalandırdı
17.11.2018, 23:09

FİFA Türkiyə klubunu cəzalandırdı

Azərbaycan Farer Adalarını məğlub etdi - VİDEO
17.11.2018, 22:51

Azərbaycan Farer Adalarını məğlub etdi - VİDEO

Talanan vəsait Bakıya qaytarılmalıdır - VİDEO
17.11.2018, 22:43

Talanan vəsait Bakıya qaytarılmalıdır - VİDEO

Kamran Ağayev zədələndi
17.11.2018, 22:23

Kamran Ağayev zədələndi

"İcazəsiz aksiya keçirməkdə məqsəd təxribat törətmək və ara qarışdırmaqdır"- Siyavuş Novruzov
17.11.2018, 22:13

"İcazəsiz aksiya keçirməkdə məqsəd təxribat törətmək və ara qarışdırmaqdır"- Siyavuş Novruzov

Azərbaycandan ABŞ-a qəti etiraz - RƏSMİ
17.11.2018, 22:00

Azərbaycandan ABŞ-a qəti etiraz - RƏSMİ

Pəis qızına cərimə yazan polisi mükafatlandırdı
17.11.2018, 21:43

Pəis qızına cərimə yazan polisi mükafatlandırdı

Piyada yol qəzasının qurbanı oldu
17.11.2018, 21:10

Piyada yol qəzasının qurbanı oldu

Azərbaycanda idmanın inkişafına böyük diqqət ayırılır
17.11.2018, 20:56

Azərbaycanda idmanın inkişafına böyük diqqət ayırılır

Direktor olmaq istəyənlər üçün İMTAHAN başlayır
17.11.2018, 20:42

Direktor olmaq istəyənlər üçün İMTAHAN başlayır

Üç gündə respublika üzrə 120 minədək ağac tingi paylanılıb - FOTOLAR
17.11.2018, 20:25

Üç gündə respublika üzrə 120 minədək ağac tingi paylanılıb - FOTOLAR

Cəlilabadda axtarışda olan narkotacir saxlanılıb
17.11.2018, 20:17

Cəlilabadda axtarışda olan narkotacir saxlanılıb

Azərbaycan - Farer adaları oyununun heyətləri açıqlandı
17.11.2018, 20:09

Azərbaycan - Farer adaları oyununun heyətləri açıqlandı

Çeçenistanda qadın kamikadze özünü partlatdı
17.11.2018, 20:02

Çeçenistanda qadın kamikadze özünü partlatdı

Tramp Fətullah Gülənin Türkiyəyə ekstradisiyasından DANIŞDI   
17.11.2018, 19:54

Tramp Fətullah Gülənin Türkiyəyə ekstradisiyasından DANIŞDI  

ARXİV