16 yanvar 2019, Çərşənbə
Ana Səhifə - QARABAĞ - Azərbaycanda ən qısa və ən uzun coğrafi ADLAR
Azərbaycanda ən qısa və ən uzun coğrafi ADLAR
29.10.2015, 15:53


Dünya xəritəsindəki saysız-hesabsız toponimlər (coğrafi adlar) arasında 3-5 hərfli sadələri ilə yanaşı, 10-15, bəzən daha çox hərfdən ibarət mürəkkəbləri də mövcuddur. Yer kürəsinin ən hündür zirvəsi - Comolunqma, Hondurasın paytaxtı - Tequsiqalpa şəhəri, İslandiyanın ən yüksək dağı-  Hvannadalshnukur və  həmin adada yerləşən – Eyyafyadlayokyudl vulkanı,  Hindistanın Keral ştatının mərkəzi - Tiruvanantapuram şəhəri və s. bu cür toponimlərdəndir. Lakin dünyada bunlardan daha heyrətli, məsələn, - İrlandiyada - 22, Hollandiyada - 25, Hindistanda - 28, Kanadada - 31,  Finlandiyada isə - 35 hərfli coğrafi adlar qeydə alınıb. Şimali Amerikada Çaubunaaqunqamauq gölünün adı əslində 45 hərfdən ibarətdir. Gölün adı ABŞ-da ən uzun toponim sayılır.  Bu isə onun sadələşdirilmiş adıdır. 45 hərfdən 15-i “q”, 9-u “a” hərfidir. Nimpuk adlı hindu tayfasının dilində gülməli mənası var: “Sən öz tərəfində balıq tutursan, mən öz tərəfimdə balıq tuturam və ortada heç kim balıq tutmur”.

Hələ bu harasıdır, Uelsdə bir balaca kənd var, əsl adı 58 hərfdən ibarətdir, onu 20 hərfə qədər qısaldaraq  LLanvayrpullqvinqill adlandırırlar. Yazıq dil, qırılmasın neyləsin! Bu da son deyil. Sən demə, əsl həngamə qabaqdaymış. Ginnesin rekordlar kitabında ən uzun toponim  Yeni Zelandiya adasında 305 metrlik hündürlüyə malik bir təpəyə məxsusdur. Onun adı 85 hərfdən ibarətdir və aborigen moari qəbiləsinin dilində təxmini mənası belə səslənir. “Yüksək təpə, harada ki, Tamatea, iri dizləri olan o kişi, dağa çıxdı, torpağı uddu, torpaq yeyən kimi tanındı, öz burun fleytasında öz sevgilisi üçün mahnı çaldı”. Allah səbir versin bu adı axıracan oxumaq istəyənlərə!

Maraqlıdır ki, bu uzun-uzadı, sicilləmə adlarla bərabər, dünyada  tək bircə hərfdən ibarət ən qısa toponimlər də mövcuddur. Məsələn, Şimali Fransada “Y” adlı yaşayış məntəqəsi, İsveçdə “A” adlı qəsəbə  və Norveçdə “A” adlı balıqçı kəndi, ABŞ-da “D”, Şotlandiyada “E” adlı çaylar və Danimarkada “O” adlı təpə dünyada ən qısa coğrafi adlar hesab edilir. Amma burada bir incə məqam var: bu hərflərin fransız, isveç və norveç dillərində səslənməsi ( “Y”- “Ya”, “A” - “Ay”)  başqa dillərdə, məsələn  türk və ya Azərbaycan dilində iki hərflə yazılır. Bu da təbiidir, çünki hər dilin özünə məxsus fonetikası və dil qanunları var. Eyni səsin müxtəlif dillərdə fərqli yazılışı qəbul ediləndir, yəni bir səs, yerli dil qanunlarına görə bir, iki, hətta üç hərflə yazıla bilər. Əsas meyar o dildə həmin səsin və ya sözün necə yazılışıdır.

Nə isə, keçək əsas mətləbə. Başlıqda  qoyulan sualı araşdıraq. İlkin olaraq, Azərbaycanın 70 iri yaşayış məntəqəsinin – şəhər və rayon mərkəzlərinin adlarını (oykonimləri) araşdırdım, maraqlı nəticələr alındı: məlum oldu ki, ölkəmizdə şəhərlər arasında ən qısa ad üç hərfdən ibarət Qax, ən uzun ad isə 10 hərfdən ibarət Mingəçevirdir; cəmi 8 şəhərin adı – 4 (Bakı, Quba, Oğuz və s.); 12 şəhərin adı – 5 (Gəncə, Qazax,  Ağdam və s.); 18 şəhərin adı – 6 (Şamaxı, Göyçay, Şəmkir və s.); 8 şəhərin adı – 7 (Masallı, Ağstafa, Ordubad və s.); 18 şəhərin adı – 8 (Sumqayıt, Lənkəran, Zaqatala və s.) və nəhayət, cəmi 4 şəhərin adı – 9 hərflidir (İsmayıllı, Sabirabad, Biləsuvar və Hacıqabul). Alınmış nəticələri bir az ümumiləşdirsək, görərik ki, araşdırılan oykonimlər arasında 6-8 hərfli olanlar daha çox (44 şəhər) olub, ümumi sayın 63 faizini təşkil edir; 30 faizi 3-5, cəmi 7 faizi isə 9-10 hərfdən ibarət oykonimlərdir.  Adi arifmetik hesablama ümumilikdə bütün şəhər adlarımızın ortalama 6.4 hərfdən ibarət olduğunu göstərir. Digər toponimlərimizin, xüsusilə kənd adlarımızın  bir qədər də uzun olmasını nəzərə alsaq, Azərbaycan toponimləri üçün orta göstərici kimi  7 hərfli toponimi şərti bir norma kimi qəbul edə bilərik və bundan az hərfli toponimlər “qısa”, çox olanlar isə “uzun” toponimlər adlandırıla bilər.

Maraq məni alıb apardı. Azərbaycanın ən qısa və ən uzun toponimini tapmaq marağı ilə 2000-ə yaxın coğrafi adı araşdırdım. Yəqin ki, respublikamızda bir hərfdən ibarət coğrafi ad yoxdur, çünki Azərbaycan dilində tək hərfli cəmi bir sözün - “o”- üçüncü şəxs əvəzliyinin olduğu məlumdur. İki hərfli tək bir toponim, deyəsən,  Xəzər dənizindəki Qu adasıdır.  Üç hərfli toponimlər də çox deyil, 40-50 ədəd, bəlkə daha çox saymaq olar: Kür (çay), Gil (ada), Yel (dağ), Qum(Qax), Aza(Naxçıvan), Hil(Qusar), Nic(Qəbələ), Zar (Kəlbəcər), Kiş(Şəki) kəndi və s.   

Bəs, ən uzun ad? Araşdırmanı  davam etdirdim, bölgələrimizdə  çoxlu sayda 13,14, hətta  bir neçə 15 və 16 hərfli kənd adlarımıza rast gəldim – Nəcəfqulubəyli (Ağcabədi), Qubalıbalaoğlan (Hacıqabul), Xırmanqaynarbinə (Zaqatala) və s. Əcnəbilərin “dil gimnastikası” üçün əsl cənnət-məkan yerlər! Qusar rayonunda 17 hərfdən ibarət Zindanmuruqqışlaq və qonşu Xaçmaz rayonunda həmin uzunluqda Mirzəməmmədqışlaq kəndlərinin adlarını görəndə güman etdim ki, bu son olar. Amma gümanım düz çıxmadı, Goranboy rayonunun 18 hərfli Qaşaltıqaraqoyunlu kəndi öz  nəhəng adıyla onları üstələdi. Bu da son olmadı, coğrafiyamızın bu sahədə rekordu məlum oldu ki, Bərdə rayonunun  19 hərfli Mirzəxanqaraqoyunlu kəndinə məxsusdur. Amma bir məqamı da qeyd etmək lazımdır: bu araşdırmada  adı ancaq birgə, yəni bir sözlə yazılan toponimlər nəzərdən keçirildi, iki sözlə və ayrı yazılan coğrafi adlar nəzərə alınarsa, İmişli rayonundakı Yuxarı Qaragüvəndikli kəndi  20 hərflə Azərbaycan toponimlərinin lideri ola bilər.

Beləliklə, böyük əksəriyyəti yaşayış məntəqələrinin adları  olmaqla,  toponimlərimizin ilkin araşdırılması  nəticəsində yuxarıda qoyulan sualı müəyyən qədər cavablandırdıq. Lakin bu, coğrafi adlarımızın az bir qismidir və  ola bilsin ki, mövzu diqqətli oxucunu cəlb etsin, o da alınan nəticələrə dəyərli düzəlişlər edərək, bu araşdırmaya öz layiqli töhfəsini versin. Bu yolda onların hər birinə uğurlar arzulayıram.


Rəşid Fətəliyev

Bakı, 28.10.2015.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Amerikanın azərbaycanlı çempionu... - FOTOLAR   
16.01.2019, 09:25

Amerikanın azərbaycanlı çempionu... - FOTOLAR  

Ali məktəblərin əldə etdiyi gəlirlərin 40 faizi müəllimlərə sərf ediləcək
16.01.2019, 09:20

Ali məktəblərin əldə etdiyi gəlirlərin 40 faizi müəllimlərə sərf ediləcək

Azərbaycanda 5111 nəfər adını, ata adını, soyadını dəyişmək istəyib - RƏSMİ   
16.01.2019, 08:16

Azərbaycanda 5111 nəfər adını, ata adını, soyadını dəyişmək istəyib - RƏSMİ  

Manat və dollar bu gün hansı məzənnədə olacaq?
16.01.2019, 08:09

Manat və dollar bu gün hansı məzənnədə olacaq?

Prezidentliyə namizədlərin sayı 8-ə çatdı
16.01.2019, 00:59

Prezidentliyə namizədlərin sayı 8-ə çatdı

Yanvarın 17-də uşaqların bağçaya aparılmaması tövsiyə edildi
16.01.2019, 00:20

Yanvarın 17-də uşaqların bağçaya aparılmaması tövsiyə edildi

Parlamentarilər Avropa İttifaqından çıxmağın əleyhinə səs verdi
16.01.2019, 00:11

Parlamentarilər Avropa İttifaqından çıxmağın əleyhinə səs verdi

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
15.01.2019, 23:51

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Rüfət Aslanlının Gədəbəydəki villası - FOTOLAR
15.01.2019, 23:41

Rüfət Aslanlının Gədəbəydəki villası - FOTOLAR

“Boko Haram”  daha bir şəhəri ələ keçirdi
15.01.2019, 23:18

“Boko Haram” daha bir şəhəri ələ keçirdi

Bu avtomobildə qüsur tapan hakerə 1 milyon dollar ödəniləcək
15.01.2019, 23:06

Bu avtomobildə qüsur tapan hakerə 1 milyon dollar ödəniləcək

Elmar Məmmədyarov  həmsədrlərlə görüşdü - FOTO
15.01.2019, 22:50

Elmar Məmmədyarov  həmsədrlərlə görüşdü - FOTO

Güclü qar səbəbindən Ankara-İstanbul  yolu bağlandı
15.01.2019, 22:32

Güclü qar səbəbindən Ankara-İstanbul  yolu bağlandı

İranda 49 min uşaq dövlət tərəfindən tanınmır
15.01.2019, 22:14

İranda 49 min uşaq dövlət tərəfindən tanınmır

ABŞ Gürcüstan və Ukraynada hərbi laboratoriya yaradıb
15.01.2019, 22:00

ABŞ Gürcüstan və Ukraynada hərbi laboratoriya yaradıb

Paşinyan gözlənilmədən Gürcüstana gəldi
15.01.2019, 21:39

Paşinyan gözlənilmədən Gürcüstana gəldi

Gələn aydan sayğaclara baxış keçiriləcək
15.01.2019, 21:22

Gələn aydan sayğaclara baxış keçiriləcək

İlham Əliyev Fransanın sabiq prezidentini qəbul  etdi
15.01.2019, 21:06

İlham Əliyev Fransanın sabiq prezidentini qəbul  etdi

Bakı Nəqliyyat Agentliyi də hava ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ etdi   
15.01.2019, 20:52

Bakı Nəqliyyat Agentliyi də hava ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ etdi  

“Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Macarıstanın Debrecen Universitetində təhsil alıram” – azərbaycanlı tələbə
15.01.2019, 20:46

“Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Macarıstanın Debrecen Universitetində təhsil alıram” – azərbaycanlı tələbə

Bakıda külək ağacı maşının üzərinə aşırdı
15.01.2019, 20:30

Bakıda külək ağacı maşının üzərinə aşırdı

Rəsulzadənin barelyefinin oğurlandığı təsdiqləndi: Çox qiymətli materialdan hazırlanmışdı
15.01.2019, 20:19

Rəsulzadənin barelyefinin oğurlandığı təsdiqləndi: Çox qiymətli materialdan hazırlanmışdı

Gözlənilən təhlükəli hava şəraiti ilə bağlı QƏRARGAH yaradıldı
15.01.2019, 20:01

Gözlənilən təhlükəli hava şəraiti ilə bağlı QƏRARGAH yaradıldı

37,1 milyard manatlıq məhsul satılıb...
15.01.2019, 19:37

37,1 milyard manatlıq məhsul satılıb...

Sabah Xətai qazsız qalacaq
15.01.2019, 19:31

Sabah Xətai qazsız qalacaq

Şamaxıda yol qəzası - ölən var
15.01.2019, 19:12

Şamaxıda yol qəzası - ölən var

Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyindəki kitabxanalar ləğv edildi - Komissiya yaradıldı
15.01.2019, 18:55

Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyindəki kitabxanalar ləğv edildi - Komissiya yaradıldı

Novruz Məmmədov tapşırıqlar verdi
15.01.2019, 18:42

Novruz Məmmədov tapşırıqlar verdi

“ASAN”da konsulluq xidmətləri göstəriləcək
15.01.2019, 18:25

“ASAN”da konsulluq xidmətləri göstəriləcək

Prezident səfiri geri çağırdı
15.01.2019, 18:15

Prezident səfiri geri çağırdı

Mətbuat Şurası “Təzadlar”ı yenidən “qara siyahı”ya sala bilər
15.01.2019, 18:10

Mətbuat Şurası “Təzadlar”ı yenidən “qara siyahı”ya sala bilər

Dubayda “Azərbaycan Ticarət Evi” açıldı
15.01.2019, 18:00

Dubayda “Azərbaycan Ticarət Evi” açıldı

Qulu Məhərrəmli Arif Alışanovun işdən çıxarılmasından DANIŞDI
15.01.2019, 18:00

Qulu Məhərrəmli Arif Alışanovun işdən çıxarılmasından DANIŞDI

“Bu məsələ belə qalmamalıdır” - Rəsulzadənin barelyefinin oğurlanmasına sərt ETİRAZ   
15.01.2019, 17:46

“Bu məsələ belə qalmamalıdır” - Rəsulzadənin barelyefinin oğurlanmasına sərt ETİRAZ  

Bakcell sosial şəbəkələrdə abunəçi sorğularını 100% cavablandırıb
15.01.2019, 17:01

Bakcell sosial şəbəkələrdə abunəçi sorğularını 100% cavablandırıb

SOCAR 1700-dən çox neftçini təxliyə edir
15.01.2019, 16:56

SOCAR 1700-dən çox neftçini təxliyə edir

AzTV-yə sədrlik Rövşən Məmmədova tapşırıldı   
15.01.2019, 16:45

AzTV-yə sədrlik Rövşən Məmmədova tapşırıldı  

Arif Alışanov AzTV sədrliyindən çıxarıldı - SƏRƏNCAM
15.01.2019, 16:30

Arif Alışanov AzTV sədrliyindən çıxarıldı - SƏRƏNCAM

Azərbaycanda uşağın cinsiyyətini qabaqcadan öyrənmək qadağan edilir    
15.01.2019, 16:14

Azərbaycanda uşağın cinsiyyətini qabaqcadan öyrənmək qadağan edilir  

Komitə sədri Parlamentdə vətəndaşları qəbul etdi
15.01.2019, 16:12

Komitə sədri Parlamentdə vətəndaşları qəbul etdi

Çevik Polis Alayında əməliyyat müşavirəsi   
15.01.2019, 15:55

Çevik Polis Alayında əməliyyat müşavirəsi  

Fədayə Laçın məhkəmə qərarından şikayət etdi
15.01.2019, 15:46

Fədayə Laçın məhkəmə qərarından şikayət etdi

Bakı meriyası Milli Şuranın mitinqinə icazə verdi
15.01.2019, 15:31

Bakı meriyası Milli Şuranın mitinqinə icazə verdi

Hindistanlı turist Qarabağdan VİDEO çəkib
15.01.2019, 15:27

Hindistanlı turist Qarabağdan VİDEO çəkib

Bağlanan bankın əmanətçilərinə 824.3 milyon manat ödənilib
15.01.2019, 15:25

Bağlanan bankın əmanətçilərinə 824.3 milyon manat ödənilib

65 yaşınız mübarək, Ağalar Bayramov!   
15.01.2019, 15:14

65 yaşınız mübarək, Ağalar Bayramov!  

Ləğv olunan dövlət orqanlarına işə qəbul üzrə müsahibələr keçirilməyəcək
15.01.2019, 15:13

Ləğv olunan dövlət orqanlarına işə qəbul üzrə müsahibələr keçirilməyəcək

Suriyanın taleyini Ərdoğanla Putin həll edəcək
15.01.2019, 15:06

Suriyanın taleyini Ərdoğanla Putin həll edəcək

Fevralın 1-dən tələbə köçürmələri başlayacaq   
15.01.2019, 15:05

Fevralın 1-dən tələbə köçürmələri başlayacaq  

Aqrar Xidmətlər Agentliyinin fəaliyyət istiqamətləri açıqlandı
15.01.2019, 14:56

Aqrar Xidmətlər Agentliyinin fəaliyyət istiqamətləri açıqlandı

ARXİV