Hörmüz boğazında bir raket, bir dron partlayışı və ya bir hərbi insident təkcə Yaxın Şərqi deyil, dünyanın hər yerində yanacaq qiymətlərini dəyişə bilər. Son həftələr İsrail–İran qarşıdurmasının yaratdığı gərginlik və neft qiymətlərində müşahidə olunan artım bir çoxumuza 1970-ci illərin məşhur enerji böhranını xatırladıb. O dövrdə neft bazarında baş verən sarsıntılar dünya iqtisadiyyatını illərlə davam edən inflyasiya və durğunluqla üz-üzə qoymuşdu.
Ancaq maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, bu gün oxşar geosiyasi risklər mövcud olsa da, dünya iqtisadiyyatı əvvəlki qədər həssas görünmür. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (IMF) son təhlili də bunu təsdiqləyir. Fond hesab edir ki, qlobal iqtisadiyyat son 50 ildə enerji şoklarına qarşı müqavimətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.
1973-cü ilin böhranı niyə bu qədər dağıdıcı olmuşdu?
1973-cü ildə ərəb ölkələrinin İsraili dəstəkləyən dövlətlərə qarşı tətbiq etdiyi neft embarqosu dünya iqtisadiyyatında böyük sarsıntı yaratdı. OPEC-in qərarından sonra neftin qiyməti cəmi bir neçə ay ərzində təxminən dörd dəfə artdı.
ABŞ-də yanacaqdoldurma məntəqələrinin qarşısında kilometrlərlə növbələr yaranmışdı. Bir çox Avropa ölkəsində bazar günləri avtomobillərin istifadəsi məhdudlaşdırılır, küçələrin işıqlandırılması azaldılırdı. İstehsal xərcləri yüksəldi, inflyasiya rekord həddə çatdı və dünya iqtisadiyyatı uzun müddət "staqflyasiya" adlandırılan – yüksək inflyasiya ilə zəif iqtisadi artımın eyni vaxtda yaşandığı dövrə daxil oldu.
1979-cu ildə İran İslam İnqilabı da ikinci böyük neft şokuna səbəb oldu və enerji bazarında qeyri-müəyyənliyi daha da artırdı.
Dünya artıq əvvəlki dünya deyil
Bu gün isə vəziyyət tam fərqlidir. IMF qeyd edir ki, son yarım əsrdə dünya iqtisadiyyatı enerji baxımından xeyli səmərəli olub. Əgər 1970-ci illərdə müəyyən həcmdə ÜDM istehsal etmək üçün iki dəfə çox enerji tələb olunurdusa, hazırda eyni iqtisadi nəticəyə daha az enerji sərf olunur.
Bunun əsas səbəbləri texnoloji inkişaf, istehsal proseslərinin optimallaşdırılması, rəqəmsallaşma və xidmət sektorunun iqtisadiyyatda payının artmasıdır. Başqa sözlə, iqtisadi artım artıq əvvəlki qədər neftdən asılı deyil.
Enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi oyunun qaydalarını dəyişib
Dünya iqtisadiyyatının enerji şoklarına qarşı daha dayanıqlı olmasının digər mühüm səbəbi enerji mənbələrinin əvvəlki ilə müqayisədə xeyli şaxələnməsidir. Əgər 1973-cü ildə qlobal enerji istehlakının təxminən yarısı neftin payına düşürdüsə, bu gün həmin göstərici üçdəbirdən də aşağıdır. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Son onilliklər ərzində təbii qazın istifadəsi genişlənib, nüvə energetikası inkişaf edib, günəş və külək enerjisi isə dünyanın ən sürətlə böyüyən enerji mənbələrinə çevrilib. Eyni zamanda elektrik avtomobillərinin sayının sürətlə artması nəqliyyat sektorunda neftdən asılılığı tədricən azaldır.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatları da göstərir ki, son illərdə qlobal enerji sektorunda ən böyük artım məhz bərpa olunan enerji mənbələrinin payına düşür. Nəticədə dünya iqtisadiyyatı artıq əvvəlki kimi yalnız neftin üzərində qurulmuş sistem deyil. Bu gün neft qiymətlərindəki hər artım bazarlarda narahatlıq yaratsa da, onun iqtisadiyyata təsiri 40-50 il əvvəl olduğu qədər dağıdıcı olmur. Çünki ölkələrin əlində alternativ enerji mənbələri var və bu alternativlər qlobal iqtisadiyyat üçün əlavə təhlükəsizlik yastığı rolunu oynayır.
Hörmüz boğazı niyə bu qədər vacibdir?
Bununla belə, dünya enerji bazarının ən həssas nöqtələrindən biri olaraq Hörmüz boğazı əhəmiyyətini hələ də qoruyur. Fars körfəzini Oman körfəzi vasitəsilə açıq dənizə bağlayan bu dar su yolu qlobal enerji ticarətinin əsas arteriyalarından hesab olunur. Dünyada dəniz yolu ilə daşınan xam neftin təxminən dörddə biri, eləcə də mayeləşdirilmiş təbii qazın böyük hissəsi məhz bu marşrutdan keçir. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Küveyt, İraq və Qətər kimi iri enerji ixracatçıları dünya bazarına çıxış üçün əsasən bu boğazdan istifadə edirlər.
Məhz buna görə də bölgədə yaranan hər hansı hərbi gərginlik və ya nəqliyyatın məhdudlaşdırılması ilə bağlı xəbərlər bazarlarda dərhal əks-səda doğurur. İnvestorlar neft tədarükünün azalacağı ehtimalını qiymətlərə əvvəlcədən daxil etməyə başlayırlar. Hətta boğazın bağlanması baş verməsə belə, belə bir riskin yaranması kifayət edir ki, neft bahalaşsın və enerji bazarında qeyri-müəyyənlik artsın. Bu səbəbdən Hörmüz boğazı təkcə Yaxın Şərq üçün deyil, qlobal iqtisadiyyatın sabitliyi baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyan ən vacib nöqtələrdən biri hesab olunur.
Amma bütün ölkələr eyni dərəcədə zərər görmür
Bununla belə, neft qiymətlərindəki artım bütün ölkələrə eyni təsiri göstərmir. Burada həlledici rol oynayan əsas amillərdən biri ölkələrin enerji idxalından nə dərəcədə asılı olmasıdır. Məsələn, Yaponiya, Hindistan və Cənubi Koreya kimi iri neft idxalçıları qiymət artımını daha ağrılı hiss edirlər. Çünki enerji bahalaşdıqca istehsal xərcləri artır, daşınma və logistika bahalaşır, nəticədə inflyasiya sürətlənir və xarici ticarət balansına təzyiq güclənir.
Digər mühüm amil isə dövlətlərin maliyyə imkanlarıdır. Güclü fiskal ehtiyatlara malik ölkələr yanacaq subsidiyaları, vergi güzəştləri və sosial dəstək paketləri hesabına qiymət artımının təsirini müəyyən qədər yumşalda bilirlər. Maliyyə imkanları məhdud olan dövlətlər isə eyni vəziyyətdə həm biznesi, həm də əhalini qorumaqda çətinlik çəkirlər. Elə buna görə də qlobal bazarda baş verən eyni hadisə bir ölkədə sadəcə qiymət artımı ilə nəticələnirsə, başqa bir ölkədə iqtisadi artımın zəifləməsinə, yüksək inflyasiyaya və hətta sosial gərginliyə səbəb ola bilir. Dünya ölkələrinin 80 faizdən çoxunun xalis neft idxalçısı olduğunu nəzərə alsaq, bu riskin miqyası daha aydın görünür.
Azərbaycan üçün bu nə deməkdir?
Azərbaycanın vəziyyəti isə bir qədər fərqlidir. Ölkə enerji ixracatçısı olduğundan neftin bahalaşması qısamüddətli dövrdə iqtisadiyyat üçün müəyyən üstünlüklər yaradır. Belə dövrlərdə dövlət büdcəsinə daxilolmalar artır, Dövlət Neft Fondunun gəlirləri yüksəlir, valyuta ehtiyatları güclənir və xarici ticarət balansı yaxşılaşır. Bu isə hökumətə iqtisadi və sosial proqramların maliyyələşdirilməsi üçün əlavə imkanlar qazandırır.
Lakin məsələyə yalnız bu prizmadan baxmaq düzgün olmaz. Azərbaycan eyni zamanda çoxlu sayda istehlak malları, avadanlıqlar və sənaye məhsulları idxal edən ölkədir. Qlobal enerji qiymətlərinin yüksəlməsi daşınma xərclərini artırdığı üçün bu, gec-tez idxal olunan məhsulların qiymətlərində də özünü göstərir. Başqa sözlə, neftin bahalaşması büdcəyə əlavə gəlir gətirsə də, inflyasiya riskini də artırır. Məhz buna görə iqtisadiyyatın dayanıqlılığı uzunmüddətli perspektivdə neftin qiymətindən deyil, qeyri-neft sektorunun inkişafından, istehsalın genişlənməsindən və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsindən asılı olacaq.
Gələcəyin qalibləri kim olacaq?
Son illərdə baş verən geosiyasi hadisələr göstərir ki, XXI əsrdə iqtisadi gücün meyarları dəyişir. Əgər bir vaxtlar təbii sərvətlər dövlətlərin əsas üstünlüyü hesab olunurdusa, bu gün həmin sərvətlərdən necə istifadə etmək daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Enerjidən səmərəli istifadə edən, innovasiyaya investisiya qoyan, yüksək texnologiyaları inkişaf etdirən və iqtisadiyyatını müxtəlif sahələr üzrə şaxələndirən ölkələr qlobal böhranlara daha hazırlıqlı olurlar.
Bu gün milli təhlükəsizlik anlayışı da əvvəlki məzmundan xeyli fərqlənir. Artıq söhbət yalnız hərbi gücdən getmir. Enerji təhlükəsizliyi, ərzaq təminatı, rəqəmsal infrastrukturun dayanıqlığı, kibertəhlükəsizlik və sağlam fiskal siyasət dövlətlərin müqavimət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərə çevrilib. Bu mənada gələcəyin qalibləri təkcə zəngin enerji ehtiyatlarına malik ölkələr deyil, dəyişən dünyaya ən sürətlə uyğunlaşan və qlobal riskləri əvvəlcədən idarə edə bilən dövlətlər olacaq.
