Ermənistan müstəqillik tarixinin ən ciddi geosiyasi dönüşlərindən birini yaşayır. 1991-ci ildə SSRİ-dən ayrıldıqdan sonra ölkənin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sistemi uzun illər Rusiya ilə sıx bağlı qaldı. Lakin son illərdə, xüsusilə Azərbaycanın 44 günlük müharibədə qələbəsi və 2023-cü ildə Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra Ermənistanda yalnız xarici siyasət kursu deyil, ölkənin daxilindəki siyasi balans da dəyişməyə başladı.
Bu dəyişiklik sadəcə “Rusiya, yoxsa Qərb?” sualından ibarət deyil. Əslində, İrəvanda gedən proses daha mürəkkəbdir: söhbət hakimiyyət uğrunda mübarizədən, keçmiş siyasi elitaların təsir imkanlarının zəiflədilməsindən, oliqarxik strukturların taleyindən və Ermənistanın öz təhlükəsizlik modelini yenidən qurmaq cəhdindən gedir.
Başqa sözlə, Ermənistanın geosiyasi dönüşü ilə ölkə daxilindəki klanlararası savaş bir-birindən ayrı proseslər deyil. Əksinə, onlar eyni siyasi xəttin iki tərəfidir.
Qarabağ klanından Paşinyan hakimiyyətinə
Ermənistanın müstəqillikdən sonrakı siyasi tarixində “Qarabağ klanı”nın xüsusi çəkisi olub. Robert Koçaryan və Serj Sarkisyanın hakimiyyəti dövründə Ermənistanın xarici siyasətində Moskva ilə yaxınlıq mühüm istiqamət təşkil edirdi.
Ermənistan 2015-ci ildə Avrasiya İqtisadi İttifaqına qoşuldu. Ölkənin enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik sistemində Rusiya ilə formalaşmış əlaqələr isə təkcə siyasi qərarlardan ibarət deyildi - onlar illər ərzində iqtisadi və infrastruktur asılılıqları ilə möhkəmlənmişdi. Bu sistemdə Rusiya yalnız siyasi tərəfdaş deyildi. Moskva Ermənistanın enerji sektorunda, dəmir yollarında və iqtisadiyyatın bir sıra strateji sahələrində ciddi mövqelər əldə etmişdi. Məhz buna görə Nikol Paşinyanın 2018-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlayan dəyişiklik əvvəlcə Moskva ilə münasibətlərin tam qırılması kimi görünməsə də, zaman keçdikcə istiqamət daha aydın oldu.
Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı müharibə və 2023-cü ildə Qarabağ üzərində nəzarəti tam bərpa etməsi isə Ermənistan üçün bu prosesi sürətləndirən əsas hadisələrdən birinə çevrildi. İrəvanda Moskvanın təhlükəsizlik təminatlarına inam ciddi şəkildə sarsıldı. Ermənistan rəhbərliyi Rusiya ilə hərbi-siyasi münasibətlərə əvvəlki kimi yanaşmadığını açıq şəkildə göstərməyə başladı, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında iştirakını faktiki dondurdu və Qərblə münasibətləri sürətləndirdi.
İndi məsələ artıq təkcə Moskva və Vaşinqton deyil
2026-cı il parlament seçkiləri bu siyasi kursun cəmiyyət tərəfindən nə dərəcədə dəstəkləndiyini də göstərdi.
Nikol Paşinyanın “Mülki müqavilə” partiyası iyunun 7-də keçirilən seçkidə 49,7 faiz səs toplayaraq hakimiyyəti qorudu. Seçki kampaniyası isə əvvəlki illərdən fərqli olaraq açıq şəkildə geosiyasi seçim fonunda keçdi: Paşinyan Avropa və ABŞ-la yaxınlaşmanı müdafiə etdiyi halda, müxalifətin bir hissəsi Rusiya ilə ənənəvi münasibətlərin qorunmasının tərəfdarı idi.
Bu nəticə Paşinyana daxili siyasətdə mühüm üstünlük verdi. Lakin 49,7 faiz həm də başqa bir reallığı göstərir: Ermənistan cəmiyyətinin hamısı eyni siyasi və geosiyasi istiqaməti qəbul etmir.
Ölkə daxilində Rusiya ilə münasibətlərin qorunmasını istəyən ciddi siyasi qüvvə mövcuddur. Beləliklə, Ermənistanın siyasi xəritəsində artıq iki böyük düşərgə formalaşıb: bir tərəfdə Qərbə inteqrasiyanı müdafiə edən Paşinyan hakimiyyəti, digər tərəfdə isə Moskva ilə daha sıx münasibətləri üstün tutan müxalif siyasi və biznes dairələri.
Koçaryanın həbsi nə deməkdir?
Bu qarşıdurmanın ən son və ən səs-küylü epizodlarından biri Robert Koçaryanın həbsidir.
Avqustun 25-də Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Koçaryan və oğlu Sedrak saxlanılıb. Ermənistanın Baş Prokurorluğu Koçaryana vəzifədən sui-istifadə, rüşvət və külli miqdarda çirkli pulların yuyulması ilə bağlı ittihamlar irəli sürüb. İstintaq keçmiş prezidentin hakimiyyəti dövründə dövlət əmlakının bazar qiymətindən aşağı satılması ilə bağlı iddiaları araşdırır. Serj Sarkisyanın da iş üzrə adı keçir.
Amma Koçaryanın siyasi profili bu hadisəyə əlavə məna qazandırır. Koçaryan parlamentdəki əsas müxalif bloklardan birinə rəhbərlik edir və Moskva ilə yaxın münasibətləri ilə tanınır. Buna görə onun həbsi Ermənistan daxilində yalnız korrupsiya işi kimi qiymətləndirilmir. Bir sıra analitiklər hadisəni Paşinyan hakimiyyətinin Rusiyaya yaxın siyasi qüvvələrə qarşı mübarizəsinin daha bir mərhələsi hesab edirlər.
Burada mühüm məqam var: hüquqi ittihamlarla siyasi motiv iddialarını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Ermənistan hakimiyyəti işi korrupsiya ilə əsaslandırır, müxalifət isə bunu siyasi təzyiq kimi qiymətləndirir. Lakin siyasi nəticə baxımından ortaya çıxan mənzərə kifayət qədər aydındır: Ermənistanın köhnə siyasi elitası ilə Paşinyan hakimiyyəti arasındakı qarşıdurma getdikcə daha sərt xarakter alır.
Moskvanın İrəvanda itirdiyi nədir?
Burada Ermənistanın Qərbə dönüşünün ən böyük paradoksu ortaya çıxır. İrəvan siyasi baxımdan Rusiyadan uzaqlaşmaq istəyir, amma iqtisadi və infrastruktur baxımından bu, bir neçə bəyanatla mümkün deyil. Məsələn, Ermənistanın qaz sistemi hələ də böyük ölçüdə Rusiyadan asılıdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, ölkədə təbii qazın böyük hissəsi Rusiyadan Gürcüstan üzərindən boru kəməri ilə gəlir. “Qazprom Armenia” isə tamamilə Rusiyanın “Qazprom” şirkətinə məxsusdur.
2025-ci ildə Ermənistanın Rusiyadan aldığı qazın həcmi 2,229 milyard kubmetr olub. Eyni zamanda, İranın Ermənistana qaz tədarükü də mövcuddur, lakin bu mexanizm əsasən “qaz əvəzinə elektrik enerjisi” sxemi çərçivəsində həyata keçirilir.
Yəni Ermənistan Rusiyadan uzaqlaşmaq istəyərkən ən fundamental suallardan biri qarşısına çıxır:
Rusiya qazının yerini kim və hansı qiymətə dolduracaq? Bu, sadəcə siyasi məsələ deyil. Bu, Ermənistanın ev təsərrüfatlarının, sənayesinin və elektrik istehsalının gündəlik həyatına toxunan məsələdir.
Dəmir yolu da Moskvanın əlindədir
Eyni problem nəqliyyat sektorunda da mövcuddur. Ermənistanın 782 kilometrlik dəmir yolu şəbəkəsi “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları” tərəfindən idarə olunur və bu şirkət Rusiyanın “Rusiya Dəmir Yolları”na bağlıdır. Üstəlik, Ermənistanın regional dəmir yolu bağlantıları son dərəcə məhduddur.
Bu isə Ermənistanın Qərbə açılmaq planının qarşısında ciddi sual yaradır.
Çünki Qərbə inteqrasiya yalnız siyasi bəyanat deyil. Bunun üçün yeni logistika marşrutları, yeni bazarlar, yeni enerji xətləri, yeni nəqliyyat bağlantıları lazımdır. Ermənistanın coğrafi reallığı isə çox sərtdir: ölkənin Türkiyə və Azərbaycanla quru sərhədləri uzun müddət bağlı qalıb. Bu səbəbdən Ermənistan üçün Gürcüstan üzərindən çıxışlar, İranla əlaqələr və Rusiyanın nəqliyyat sistemi böyük əhəmiyyət daşıyır.
Deməli, İrəvanın qarşısında belə bir paradoks var:
Siyasi olaraq Rusiyadan uzaqlaşmaq mümkündür, amma iqtisadi olaraq Rusiyadan ayrılmaq daha çətindir.
Rusiya-Ermənistan ticarəti də dəyişir
Bununla belə, iqtisadi əlaqələrdə də ciddi dəyişiklik başlayıb. Rusiya Baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk bildirib ki, 2026-cı ildə Rusiya-Ermənistan ticarəti əvvəlki illə müqayisədə təxminən üçdə iki azalıb. Ermənistanın statistikasına əsaslanan digər məlumatlara görə isə 2026-cı ilin ilk beş ayında iki ölkə arasındakı ticarət dövriyyəsi 21,5 faiz azalaraq 2,196 milyard dollar təşkil edib. Rəqəmlər müxtəlif dövrləri əhatə etdiyindən fərqli görünür, lakin hər iki məlumat Rusiya ilə ticarətdə azalma tendensiyasını göstərir.
Bu, Ermənistanın iqtisadiyyatını diversifikasiya etmək cəhdinin nəticəsi kimi də oxuna bilər. Amma ticarətin azalması avtomatik olaraq asılılığın yox olması demək deyil. Çünki Ermənistan üçün əsas məsələ Rusiya bazarından nə qədər məhsul satmaqdan daha böyükdür: bu bazarın yerini kim tutacaq?
Ermənistanın ən böyük “görünməz körpüsü”
Rusiyanın Ermənistan iqtisadiyyatındakı təsirinin daha bir mühüm tərəfi isə insan faktorudur.
İllər ərzində yüz minlərlə Ermənistan vətəndaşı işləmək üçün Rusiyaya gedib. 2025-ci ildə Rusiyaya iş məqsədilə daxil olan Ermənistan vətəndaşlarının sayı təxminən 154,5 min nəfər olub. 2026-cı ilin yalnız ilk üç ayında isə bu göstərici 42 mindən çox təşkil edib. Bu insanların qazandıqları pullar Ermənistan iqtisadiyyatı üçün mühüm mənbədir.
2025-ci ildə Rusiyadan Ermənistana fiziki şəxslər tərəfindən təxminən 3,87 milyard dollar pul köçürülüb. Bu məbləğ Ermənistanın həmin ilki ÜDM-nin təxminən səkkizdə birinə bərabər olub.
Bu rəqəm Ermənistan-Rusiya münasibətlərinin siyasi bəyanatlardan daha dərin olduğunu göstərir. İrəvanda hakimiyyət Rusiyadan siyasi məsafə yarada bilər. Amma Rusiyada işləyən Ermənistan vətəndaşlarının ailələrinə göndərdiyi pullar Ermənistan iqtisadiyyatına daxil olur. Yəni Moskva ilə İrəvan arasındakı münasibət yalnız Kreml ilə Ermənistan hökuməti arasında deyil. Bu münasibətin bir ucu Ermənistan kəndindəki ailəyə, digər ucu Rusiyanın şəhərlərində işləyən erməni vətəndaşına qədər uzanır.
Paşinyanın qarşısındakı əsas dilemma
Beləliklə, Paşinyan hökumətinin qarşısında çox çətin məsələ dayanır. Bir tərəfdən Qərbə inteqrasiya, Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşma və Rusiyadan strateji asılılığın azaldılması siyasi məqsəd kimi müəyyənləşdirilib. Digər tərəfdən isə Ermənistanın enerji, dəmir yolu, logistika, ticarət və əmək miqrasiyası sahələrində Rusiyadan qalan asılılıq bir anda aradan qalxmır. Üstəlik, Moskva da bu asılılığın fərqindədir. May ayında Rusiya Ermənistanın Aİ-yə üzvlük prosesini davam etdirməsi halında ucuz neft və qaz tədarükü ilə bağlı mövcud razılaşmaların dayandırıla biləcəyinə dair xəbərdarlıq etmişdi.
Bu isə artıq sadəcə diplomatik mübahisə deyil. Bu, geosiyasi seçimlə iqtisadi reallığın toqquşmasıdır.
Ermənistan həqiqətən Rusiyadan qopa bilərmi?
Əslində Ermənistanın Qərbə dönüşünün uğuru Rusiyadan nə qədər uzaqlaşmasından yox, bu asılılığın alternativlərini nə qədər sürətlə yarada bilməsindən asılı olacaq.
Əgər İrəvan yeni enerji mənbələri və marşrutları yarada bilsə, yeni dəmir yolu və avtomobil bağlantıları əldə etsə, Qərb və Yaxın Şərq bazarlarına çıxışını genişləndirsə, Rusiya bazarından asılılığı azalda bilər. Amma bunun üçün zaman və böyük maliyyə lazımdır. Bu səbəbdən Ermənistanın qarşısındakı proses “Rusiyanı tərk edib Qərbə getmək” qədər sadə deyil. Daha doğru ifadə “Rusiyadan asılılığın tədricən azaldılması və alternativlərin qurulması” olardı.
İrəvanda klanlararası savaşın geosiyasi tərəfi də məhz burada ortaya çıxır. Koçaryan-Sarkisyan siyasi irsi, Rusiyada böyük biznes qurmuş oliqarxlar və Moskva ilə yaxın əlaqələri olan dairələr bir tərəfdə; Paşinyan və onun Qərbə istiqamətlənən hakimiyyəti digər tərəfdədir. Bu mübarizənin nəticəsi təkcə bir neçə siyasətçinin taleyini müəyyən etməyəcək.
Ermənistanın növbəti onillikdə hansı siyasi-iqtisadi sistemin içində yaşayacağını da müəyyənləşdirəcək. Və ən böyük paradoks budur: Ermənistan Rusiyadan siyasi olaraq uzaqlaşdıqca, Moskva ilə qurulmuş iqtisadi və infrastruktur əlaqələrinin miqyası daha aydın görünür. İrəvan Qərbin qapısını döyür. Amma həmin qapıya gedən yolun üzərində hələ də Rusiyanın çəkdiyi qaz xətləri, idarə etdiyi dəmir yolları, formalaşdırdığı bazar əlaqələri və Rusiyada çalışan yüz minlərlə Ermənistan vətəndaşının göndərdiyi pullar dayanır.
Ermənistanın əsas məqsədi bəlkə də “Rusiya, yoxsa Qərb?” sualına cavab vermək deyil. Əsas məqsəd Qərbə qoşulub qaçmaq üçün məcbur yaşadığı Rusiyaya bu addımı üçün hansı bədəli ödəyəcəyidir.
